Kỳ thi Olympic Thiên văn và Vật lý Thiên văn quốc tế (IOAA) lần thứ XIX, lần đầu tiên được tổ chức tại Việt Nam đã kết thúc vào ngày 5/10/2026 để lại bao dư âm tốt đẹp trong lòng bè bạn quốc tế. Đoàn Việt Nam đạt kết quả ấn tượng với 6 huy HCV và 4 huy chương bạc. Trong số các em học sinh xuất sắc đoạt HCV, có em Lê Gia Hồng Minh, học sinh lớp 12 Lý 1, Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam - cô gái “vàng” có hành trình nỗ lực vượt bậc để tỏa sáng, mang vinh quang về cho Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam, cho Hà Nội và Tổ quốc.
Thức trắng đêm ngắm sao, quan sát các hành tinh
Ở một số quốc gia, học sinh được học Thiên văn và Vật lý Thiên văn từ bậc tiểu học. Còn tại Việt Nam, nội dung này chưa phải là môn học chính khóa trong chương trình phổ thông, nên với học sinh Việt Nam, các em còn nhiều bỡ ngỡ. Trước kỳ thi IOAA 2026, đoàn học sinh Việt Nam chỉ có khoảng 2,5 tháng để vừa học lí thuyết, vừa học thực hành, thời gian ít, lĩnh vực thì mới mẻ khiến cả thầy và trò gặp không ít khó khăn.
Lê Gia Hồng Minh chia sẻ với tôi, thử thách lớn nhất khi chuẩn bị cho IOAA là thời gian quá ngắn. Cả 10 học sinh chỉ có 2,5 tháng ôn luyện, từ tháng 7 đến giữa tháng 9, học tập trung tất cả các ngày trong tuần với cường độ 3 ca/ngày: Sáng và chiều luyện thi lí thuyết, xử lý dữ liệu và buổi tối thực hành ngắm sao, nhiều nội dung học tập gần như hoàn toàn mới.
Thời gian này, Hồng Minh được luyện tập các kỹ năng quan sát bầu trời, sử dụng kính thiên văn, bản đồ sao và nhà chiếu hình. Trong giai đoạn cao điểm, em phải thức trắng đêm để ngắm sao, học cách quan sát bầu trời và các hành tinh. Vì có những nội dung rất khó do em chưa từng được tiếp xúc trước đó, nhất là phần thực hành. “Tuy nhiên, thay vì quá lo lắng về những kiến thức mình chưa biết, em cố gắng học từng phần, tận dụng sự hướng dẫn của thầy cô và trao đổi với các bạn”, Hồng Minh cho hay.
Bài thi Olympic Thiên văn gồm bốn phần: Lý thuyết, Vật lý thiên văn, Nhà chiếu hình và Xử lý số liệu, với nhiều nội dung rất khó. Riêng bài thi lí thuyết đã kéo dài liên tục 5 tiếng với 12 - 13 câu hỏi dài, đòi hỏi thí sinh phải duy trì sự tập trung tuyệt đối. Riêng phần Quan sát là thử thách lớn nhất với 10 học sinh Việt Nam vì các em ít có điều kiện thực hành.
Ở phần xử lý số liệu, Minh gặp những nội dung khá mới. Em phải đọc kỹ đề, tìm các gợi ý, sau đó sử dụng kiến thức đã học để giải quyết.
Phần khó nhất trong đề thi năm nay đối với Hồng Minh là “nhà chiếu hình”, với mô hình nhà mái vòm để chiếu bản đồ sao. Khi đó, một số ngôi sao sáng sẽ bị xóa đi và thí sinh phải xác định những ngôi sao đó. Đề thi yêu cầu thí sinh tính giờ, tính ngày tháng trên bản đồ sao, xác định phương hướng. Tuy nhiên, vượt qua những thử thách trí tuệ, Lê Gia Hồng Minh đã chinh phục Ban giám khảo, giành HCV.
Lê Gia Hồng Minh kể: “IOAA là kỳ thi mang lại cho em thật nhiều cảm xúc, trong đó có 1 tình huống em không thể nào quên, đó là 1 câu lí thuyết, lúc đầu em bị chấm điểm 0 vì phương pháp giải của em khác với đề xuất của Ban giám khảo. Nhưng thầy giáo dẫn đoàn là thầy Đinh Trần Phương, giáo viên bộ môn Vật lý, Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam đã phát hiện ra cách em tư duy là đúng. Thầy Phương đã trực tiếp tranh luận, phản biện và giải thích với giám khảo quốc tế. Kết quả, giám khảo đã công nhận cách làm của em và chấm 13 điểm ở câu lí thuyết đó cho em. Em thật sự xúc động vì thầy đã hiểu học trò, nhìn ra được lối đi riêng với một tư duy đúng đắn của học trò. Khi lên nhận huy chương, em đã nghĩ đến các thầy cô đã miệt mài chỉ bảo để em có được kết quả tốt đẹp đó”.
Mong muốn được chữa bệnh, cứu người
Nhìn vào thành tích học tập của Lê Gia Hồng Minh, tôi càng cảm phục, yêu mến em hơn, bởi ở đó là cả một chặng dài phấn đấu, tích lũy kiến thức và chinh phục các đỉnh cao khoa học ở Hồng Minh.
Năm Hồng Minh học lớp 10 (năm 2024), em đạt giải Nhất kỳ thi chọn đội tuyển Hà Nội tham dự Olympic Khoa học trẻ quốc tế và giành Huy chương Bạc IJSO 2024 tại Romania. Năm lớp 11 (năm học 2025–2026), em giành cú đúp khi đạt giải Nhất môn Vật lí trong các kỳ thi kỳ thi học sinh giỏi các cấp Thành phố Hà Nội và sau đó là giải Nhất Vật lí cấp Quốc gia.
Khi lựa chọn môn chuyên ở bậc THPT, em quyết định theo học Vật lí của Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam - ngôi trường mà em đã gắn bó suốt 4 năm cấp THCS. Hồng Minh yêu thích Vật lí vì môn học này giúp em giải thích được rất nhiều hiện tượng trong cuộc sống. Em thích cảm giác khi một sự việc tưởng chừng phức tạp lại có thể được lý giải bằng những nguyên lí khoa học cơ bản.
Nhưng cơ duyên đưa em đến với Thiên văn học lại bắt đầu từ một buổi học giới thiệu về lĩnh vực này do thầy giáo chủ nhiệm tổ chức khi em học lớp 10. Từ đó, em nhận ra Thiên văn học không chỉ đơn thuần là việc quan sát các ngôi sao mà còn nghiên cứu những câu hỏi rất lớn về sự hình thành và phát triển của vũ trụ, Trái Đất và những điều kiện dẫn tới sự xuất hiện của sự sống.
Với niềm đam mê đó, đến lớp 11, em bắt đầu tự tìm hiểu sâu hơn, học hỏi kinh nghiệm từ các anh chị đi trước và nhận được sự hướng dẫn của các thầy cô.
“Điều khiến em yêu thích Thiên văn học chính là cảm giác được khám phá những điều mình chưa biết. Càng tìm hiểu, em càng thấy thế giới tự nhiên còn rất nhiều điều thú vị và kiến thức của bản thân vẫn còn nhỏ bé”, Hồng Minh náo nức kể.
Với Hồng Minh, điều đặc biệt trong quá trình học tập của em là được thử sức với nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Khi tham dự Olympic Khoa học trẻ quốc tế IJSO năm 2024 tại Romania, em phải học đồng thời Vật lí, Hóa học và Sinh học, kết hợp cả lí thuyết lẫn thực hành. Đến kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, em lại tập trung đào sâu kiến thức Vật lí. Còn với Olympic Thiên văn, em phải tiếp cận nhiều nội dung gần như hoàn toàn mới.
Qua những trải nghiệm này, em nhận ra rằng không phải lúc nào mình cũng cần biết trước tất cả mọi thứ. Điều quan trọng hơn là có khả năng học những điều mới, chấp nhận những lúc chưa hiểu và kiên trì tìm cách giải quyết.
Hồng Minh cũng nhận thức được rằng, những thành tích mình đạt được không chỉ đến từ nỗ lực cá nhân mà còn nhờ sự tận tâm của thầy cô, sự đồng hành của bạn bè và sự ủng hộ của gia đình.
Khi tôi hỏi, Hồng Minh có phương pháp học tập đặc biệt nào để đạt nhiều thành tích xuất sắc, thì em cười cho hay, em không có phương pháp học tập quá đặc biệt. Điều em luôn cố gắng thực hiện là hiểu bản chất kiến thức thay vì chỉ ghi nhớ công thức hoặc cách giải.
Khi học một vấn đề mới, Hồng Minh thường tìm hiểu kiến thức lí thuyết trước, sau đó liên hệ với các hiện tượng thực tế hoặc những kiến thức đã học để hiểu sâu hơn.
Em cũng không nhất thiết phải giải quyết ngay mọi bài toán khó. Có những bài em suy nghĩ mãi vẫn chưa tìm ra hướng giải, khi đó em có thể tạm chuyển sang nội dung khác. Sau khi học thêm một kiến thức liên quan, em quay trở lại và đôi khi tìm được lời giải theo cách tự nhiên hơn.
Đối với em, điều quan trọng không phải là giải được thật nhiều bài tập trong thời gian ngắn, mà là sau mỗi bài, mình hiểu thêm được điều gì và có thể áp dụng kiến thức đó vào những tình huống khác hay không.
Hồng Minh cũng rất coi trọng việc trao đổi với thầy cô và bạn bè. Nhiều khi, chỉ cần nghe một cách tiếp cận khác, em đã có thể nhìn ra vấn đề theo một hướng hoàn toàn mới.
Hồng Minh ước mơ trở thành bác sĩ và được làm nghiên cứu trong lĩnh vực y học. Với em, tìm hiểu một ngôi sao hay một tế bào đều bắt đầu từ sự tò mò và mong muốn hiểu những điều mình chưa biết. Em yêu thích Vật lí, Thiên văn học, đồng thời cũng hào hứng với Hóa học, Sinh học, bởi càng học, em càng nhận ra kiến thức các môn có thể kết nối và bổ sung cho nhau. “Em muốn học để sau này có thể dùng những điều mình biết giúp người bệnh khỏe lại. Em cũng muốn tìm hiểu xem trí tuệ nhân tạo có thể giúp các nhà khoa học nghiên cứu tế bào gốc như thế nào. Còn nhiều điều em chưa biết, nhưng em nghĩ đó chính là điều khiến việc học thú vị”, Hồng Minh chia sẻ
Chúc cho những ước mơ nhân ái của cô gái “vàng” Lê Gia Hồng Minh sớm thành hiện thực, để chúng ta có thêm một nhà khoa học tài hoa.
