Hậu kiểm lỏng lẻo và sự đứt gãy chuỗi truy xuất nguồn gốc
Trong bức tranh tổng thể về công tác quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) hiện nay, sự mất cân đối giữa quy trình “tự công bố chất lượng” thông thoáng nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và năng lực kiểm tra, phát hiện vi phạm thực tế đang trở thành một “kẽ hở” nguy hại.
Nhằm tạo điều kiện tối đa cho môi trường sản xuất - kinh doanh, Nghị định 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ đã trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp trong việc tự công bố chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp sau khi nộp hồ sơ tự công bố chất lượng lên cơ quan quản lý liền nghiễm nhiên đưa sản phẩm ra thị trường mà chưa hề qua khâu kiểm nghiệm thực tế khắt khe. Trong khi đó, công tác hậu kiểm - vốn được xem là “tấm lá chắn” quyết định lại bộc lộ nhiều hạn chế. Năng lực và lực lượng làm công tác hậu kiểm hiện nay quá mỏng so với hàng chục nghìn sản phẩm mới xuất hiện mỗi năm.
Khoảng thời gian từ khi sản phẩm lưu thông đến khi cơ quan chức năng lấy mẫu kiểm nghiệm và phát hiện vi phạm thường kéo dài nhiều tháng, chừng đó thời gian quá đủ để hàng tấn thực phẩm bẩn kịp… vào bụng người tiêu dùng.
Đã nhiều lần đề cập trong các chương trình, Đại biểu Quốc hội, PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan - Giám đốc Sở ATTP TP Hồ Chí Minh thẳng thắn nhận định rằng, hiện nay nhiều quy định vẫn nặng về tiền kiểm, thủ tục hồ sơ và giấy tờ, trong khi khâu hậu kiểm - tức kiểm tra thực tế trên thị trường lại chưa đủ mạnh. Những doanh nghiệp lớn, làm bài bản thì chịu đủ kiểm tra, tiêu chuẩn, còn những cơ sở làm ăn chụp giật, bán hàng vỉa hè thì gần như nằm ngoài vòng kiểm soát.
Số liệu thực tế phản ánh quy mô đáng lo ngại của vấn đề. Cụ thể, chỉ riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, các lực lượng chức năng tại TP Hồ Chí Minh đã kiểm tra hơn 14.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, phát hiện hàng trăm trường hợp vi phạm, xử phạt trên 11 tỷ đồng. Đáng chú ý, cơ quan điều tra đã khởi tố tới 26 vụ án liên quan đến sản xuất, buôn bán thực phẩm giả và vi phạm quy định về ATTP cho thấy mức độ nghiêm trọng của loại tội phạm này. Riêng Sở ATTP TP Hồ Chí Minh qua kiểm tra 3.648 cơ sở đã phải thu hồi 33 bản tự công bố cùng 33 sản phẩm không đạt chuẩn.
Với lực lượng Quản lý thị trường (QLTT), chỉ riêng trong 4 tháng đầu năm 2026, Chi cục QLTT TP Hồ Chí Minh đã kiểm tra, xử lý 251 vụ vi phạm liên quan đến thực phẩm, tạm giữ hơn 41,5 tấn thực phẩm tươi sống, khô và 102.000 đơn vị sản phẩm bao gói sẵn với tổng trị giá hơn 5,5 tỷ đồng; xử phạt hành chính hơn 3,7 tỷ đồng và chuyển Cơ quan điều tra 1 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sản xuất thực phẩm giả.
Tính riêng mặt hàng cà phê, từ giữa năm 2025 đến nay, QLTT đã xử lý 10 vụ, thu giữ hàng trăm kg phụ gia, hương liệu không rõ nguồn gốc. Dù vậy, theo đánh giá của các chuyên gia, con số bị phát hiện chỉ là “phần nổi của tảng băng chìm”…
Một nguyên nhân then chốt khiến thực phẩm kém chất lượng vẫn tràn ra thị trường là sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi truy xuất nguồn gốc. Hiện nay, tình trạng tem chống giả, mã QR bị làm giả vẫn diễn ra; thông tin minh bạch trên nhiều sản phẩm thực chất chỉ dừng lại ở mức “hình thức”, hoàn toàn thiếu hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ để các cơ quan chức năng đối soát.
Dạo một vòng qua các siêu thị hay cửa hàng tiện lợi, không khó để bắt gặp các mã QR Code in trên tem nhãn. Tuy nhiên, khi dùng điện thoại quét mã, thông tin hiện ra chỉ là những lời quảng cáo chung chung, trang web của doanh nghiệp, chứ không thể dẫn xuất dữ liệu thời gian thực về: Nơi trồng/nuôi, loại phân bón/thuốc bảo vệ thực vật đã dùng, ngày thu hoạch, quy trình vận chuyển và kết quả kiểm nghiệm vi sinh… Việc thiếu một “Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về truy xuất nguồn gốc” dùng chung, có khả năng đối soát liên thông giữa các bộ, ngành đã khiến tem truy xuất mất đi giá trị bảo chứng.
Đội Quản lý thị trường số 11 kiểm tra đối với các cơ sở kinh doanh thực phẩm các loại tại các phường An Lạc, Bình Tân và Đông Hưng Thuận.
Xoá các “lỗ hổng” cơ chế, siết chặt kỷ cương
TP Hồ Chí Minh là một siêu đô thị với hơn 14 triệu dân sinh sống, học tập và làm việc. Mỗi ngày, thành phố tiêu thụ lượng thực phẩm khổng lồ, nhưng hầu hết nguồn cung lại đến từ các tỉnh lân cận thông qua chuỗi cung ứng trải qua nhiều khâu trung gian.
Trước những áp lực về bảo vệ sức khỏe cộng đồng, việc minh bạch hóa nguồn gốc bằng công nghệ cao trở thành nhiệm vụ cấp bách nhưng cũng đầy thử thách. Theo PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan, dù Sở ATTP TP Hồ Chí Minh đã ban hành Kế hoạch triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc đối với thịt heo, thịt gia cầm và trứng gia cầm trong năm 2026, tuy nhiên đề án mới chỉ có giá trị áp dụng đối với TP Hồ Chí Minh. Trong khi đó, nguồn heo, thịt và trứng gia cầm chủ yếu đến từ các tỉnh. Việc kiểm tra, kiểm soát các cơ sở tham gia chuỗi ở các địa phương vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào lực lượng chức năng, cơ quan quản lý của tỉnh đó…
Bên cạnh đó, hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ, hàng rong và bán hàng qua mạng cũng khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên phức tạp hơn. Khoảng trống lớn nhất hiện nay của Luật ATTP và các quy định liên quan là việc hệ thống quản lý còn phân tán, thiếu đồng bộ, trong khi thị trường thực phẩm nhỏ lẻ, chợ tự phát và kinh doanh không phép vẫn rất phức tạp. Ngoài ra, người tiêu dùng luôn muốn thực phẩm an toàn nhưng nhiều khi vẫn ưu tiên mua hàng rẻ, hàng trôi nổi…
Cùng với đó, việc kiểm soát tại các cửa ngõ, địa bàn giáp ranh TP Hồ Chí Minh đang lộ rõ sự lúng túng. Mới đây nhất, tại buổi giám sát công tác quản lý nhà nước về ATTP đối với UBND phường Bình Đông và khảo sát chợ đầu mối Bình Điền của đoàn giám sát Thường trực HĐND TP Hồ Chí Minh vào tối 4/8, đại diện Ban quản lý chợ đầu mối Bình Điền cho hay, trong 6 tháng đầu năm 2026, chợ Bình Điền tự kiểm tra, giám sát, lấy 980 mẫu kiểm tra test nhanh và chưa phát hiện vi phạm.
Tuy vậy, vấn đề khó khăn hiện nay là hàng hóa từ các tỉnh nhập về chợ chưa được kiểm tra, kiểm soát từ gốc (trừ sản phẩm động vật do đã được cơ quan thú y các tỉnh kiểm soát), hàng hóa chưa được sơ chế tại nguồn, ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường. Ngoài ra, do thời gian xét nghiệm các chỉ tiêu ATTP tại phòng thí nghiệm thường mất thời gian từ 4 - 5 ngày, nên khi có kết quả thì lô hàng đã bán ra khỏi chợ…
Theo Trung tá Nguyễn Tiền Giang - Phó Đội trưởng Phòng Cảnh sát kinh tế, Công an TP Hồ Chí Minh, các cơ sở vi phạm thường hoạt động với quy mô lớn, cung ứng sản phẩm cho nhiều khu chợ và khu vực dân cư, gây nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng. Do đó, để triệt tiêu thực phẩm bẩn, không thể chỉ dựa vào các đợt kiểm tra cao điểm hay sự tự bảo vệ đơn độc của người dân, mà phải thay đổi căn bản tư duy quản lý.
Cần thống nhất một đầu mối quản lý từ Trung ương đến địa phương: Đẩy nhanh việc hoàn thiện bộ máy theo hướng tinh gọn, chấm dứt tình trạng quản lý đan xen giữa 3 Bộ (Y tế; Nông nghiệp và môi trường; Công thương). Xây dựng mô hình thống nhất để kiểm soát thực phẩm trọn vẹn “từ trang trại đến bàn ăn”, quy trách nhiệm rõ ràng cho người đứng đầu.
Siết chặt quản lý sàn thương mại điện tử và mạng xã hội: Đúng như góp ý của Bộ Công an vào dự thảo Luật ATTP sửa đổi, cần quy định trách nhiệm pháp lý bắt buộc đối với các nền tảng số trong việc xác thực danh tính người bán, công khai hồ sơ tự công bố sản phẩm và gỡ bỏ ngay lập tức các mặt hàng vi phạm.
Tăng cường chế tài hình sự, xử lý nghiêm việc lạm dụng chất cấm: Cần coi hành vi sử dụng chất cấm, phụ gia công nghiệp độc hại trong thực phẩm là hành vi đe dọa an ninh sức khỏe cộng đồng để xử lý hình sự nghiêm minh, đủ sức răn đe.
Số hóa và chuẩn hóa hạ tầng dữ liệu quốc gia: Đẩy mạnh áp dụng công nghệ blockchain, mã QR thực chất trong truy xuất nguồn gốc. Cần đầu tư đồng bộ hệ thống dữ liệu ATTP toàn quốc để kết nối thông tin giữa nơi sản xuất, giết mổ, vận chuyển và nơi tiêu thụ.
Bảo vệ ATTP là bảo vệ giống nòi và sự phát triển bền vững của đất nước. Đã đến lúc các cơ quan chức năng phải xóa các “lỗ hổng” cơ chế, siết chặt kỷ cương và quét sạch những khoảng trống nghĩa vụ, không để sự an toàn trong mỗi bữa ăn của người dân là chuyện “may rủi”.
