Kinh đô Thăng Long qua lăng kính khảo cổ học

Trải qua biến cố thăng trầm của lịch sử, những ký ức vàng son về Kinh đô Thăng Long chỉ còn lưu lại trong sử sách, dấu tích vật chất đều đã bị phá hủy, không còn tồn tại trên mặt đất. Từ năm 2002 cho đến nay, các cuộc khai quật khảo cổ học tại khu di tích này đã tìm thấy dưới lòng đất nhiều dấu tích nền móng cung điện, lầu gác và hàng triệu di vật.

Những bằng chứng sinh động phản ánh lịch sử huy hoàng của Kinh đô Thăng Long xưa đã được nhiều nhà nghiên cứu chia sẻ tại hội thảo khoa học quốc tế “20 năm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của Di sản Thế giới Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội” ngày 8-9/9.

Kinh đô Thăng Long qua lăng kính khảo cổ học -0
Mô hình 3D phục dựng giả định Điện Kính Thiên trong Hoàng thành Thăng Long dựa theo tư liệu lịch sử và kết quả khai quật khảo cổ.

Theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho biết, kết quả khai quật khảo cổ học đã góp phần hé mở nhiều bí mật bị chôn vùi của Cấm thành Thăng Long xưa. Trong đó có Tân Cung - kinh đô mới của vua Lý Cao Tông, bao gồm hệ thống cung điện lầu gác nguy nga, tráng lệ, được bao quanh bởi thành cao, cổng kín và nằm gọn ở phần phía Tây Bắc bên trong Cấm thành Thăng Long. Tân Cung chỉ tồn tại trong khoảng hơn chục năm đầu thế kỷ XIII và hình ảnh của nó đã bị chìm sâu vào quên lãng từ hơn 800 năm nay. Các nhà nghiên cứu vẫn biết Tân Cung ẩn chứa rất nhiều bí mật của tòa thành Thăng Long nhưng chưa được quan tâm giải mã. Chỉ đến khi khai quật khảo cổ học khu 18 Hoàng Diệu và khu nền nhà Quốc hội cũ, quy mô, cấu trúc của Tân Cung cùng với chức năng, vai trò, vị trí của nó trong Cấm thành Thăng Long mới từng bước được nhận diện.

Cũng theo GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, mặc dù Tân Cung là tòa thành nằm ở trong cùng và bao lấy những cung điện, lầu gác lớn nhất và quan trọng nhất, nhưng chỉ chiếm một phần nhỏ diện tích của Cấm thành và lệch ra bên ngoài phía Tây trục trung tâm Cấm thành chỉ vài trăm mét. Trên thực tế các điện Thiên An, Tẩm điện, nhiều cung điện, lầu gác khác nằm trên trục chính tâm của Cấm thành Thăng Long, tuy chức năng ít nhiều đã có thay đổi, nhưng vẫn còn giữ hồn thiêng của Tân Cung. Trục chính tâm của Cấm thành Thăng Long từ khi Lý Thái Tổ định đô cho đến khi Tân Cung xuất hiện, Tân Cung bị tàn phá, trải qua các thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn và cho đến ngày nay hầu như không có sự thay đổi nào. Đấy là hằng số lịch sử - văn hóa của không gian điện Càn Nguyên - Thiên An - Kính Thiên, là cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc nghiên cứu phục dựng tòa chính điện Kính Thiên và không gian khu trung tâm Cấm thành Thăng Long.

Kinh đô Thăng Long qua lăng kính khảo cổ học -0
Hội thảo khoa học quốc tế về nghiên cứu, bảo tồn, phát huy di sản Hoàng thành Thăng Long.

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam và Đoàn khai quật Viện Khảo cổ học, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội cũng khẳng định, kết quả 20 năm khảo cổ học Kinh đô Thăng Long đã làm sáng rõ hơn câu chuyện xây dựng kinh đô Thăng Long hơn 1.000 năm trước.

Việc nghiên cứu lâu dài (bao gồm cả việc nghiên cứu của các học giả của Pháp trường Viễn Đông Bác Cổ - EFEO) đã thống nhất được tương đối cấu trúc và quy mô của Kinh đô Thăng Long thời Lý. Đó là một tòa thành đất có cấu trúc kiểu “tam trùng thành quách”, nghĩa là  Kinh đô có 3 vòng thành bao bọc lẫn nhau.

Vòng thành ngoài (La Thành) là vòng thành lớn nhất (đắp năm 1014) được bắt đầu từ phía con đê sông Hồng từ khoảng điểm tiếp giáp với phố Hòe Nhai bây giờ qua đường Thụy Khuê (qua đền Đồng Cổ), vòng xuống dốc Bưởi qua Cầu Giấy (cửa Tây Dương), đi theo đường La Thành (qua Xạ Đình), qua Ô Chợ Dừa (qua cửa thành Chợ Dừa có đàn Xã Tắc ở phía ngoài), theo đường Đê La Thành (qua ô Đồng Lầm), theo đường Đại Cồ Việt (qua di tích đàn Nam Giao), qua ô Đông Mác (cửa Vạn Xuân), cuối cùng tiếp nối với đê sông Hồng. Vòng thành này có chu vi khoảng 16km, tổng diện tích khoảng 1.560ha.

Kinh đô Thăng Long qua lăng kính khảo cổ học -0
Một di vật của Hoàng cung Thăng Long được trưng bày phục vụ du khách.

Hiện nay, dấu tích của vòng thành còn rõ nhất tại đường La Thành và đường Đê La Thành. Vòng thành này đã được khảo cổ học phát hiện tại các địa điểm Đê Bưởi, Cầu Giấy, Đội Cấn, Đào Tấn. Các hố khai quật thăm dò tại đây đều đã tìm thấy dấu tích lũy đất thời Lý với chiều cao còn lại hơn 5m, chân thành rộng hơn 20m được đắp bằng đất sét sạch màu vàng hoặc vàng nâu và được đầm nện kỹ càng theo từng lớp bằng kỹ thuật đầm vồ đinh và đầm dẵm.

Trong lòng lũy còn có dấu tích của hai lõi sỏi để tăng độ bền chắc cho lũy thành. Lũy thành này được đắp nương theo địa hình tự nhiên lấy ba con sông làm ngoại hào thiên nhiên là sông Hồng, sông Tô Lịch và sông Kim Ngưu. Do vậy ngoài chức năng phòng vệ Kinh đô thì tòa thành này còn là một con đê ngăn lũ lụt vào mùa mưa. Tên chữ Đê La Thành hàm nghĩa lũy đất này vừa là tường bao vừa là đê ngăn lũ.

Vòng thành giữa là Hoàng thành Thăng Long được đắp năm 1010 có mở 4 cửa: cửa Nam (Ðại Hưng môn), cửa Bắc (Diệu Ðức môn), cửa Ðông (Tường Phù môn), cửa Tây (Quảng Phúc môn). Ranh giới của Hoàng thành được giới nghiên cứu xác định tương đối ở 3 hướng theo địa danh hiện nay: Nam ở khoảng phía ngoài đường Trần Phú, Bắc ở khoảng đường Phan Ðình Phùng - Quán Thánh, Ðông ở khoảng phố Thuốc Bắc. Ranh giới phía Tây các ý kiến nghiên cứu còn khác nhau. Bản thân PGS.TS Tống Trung Tín và cố GS Trần Quốc Vượng đoán là nó nằm ở khoảng từ đường Hùng Vương đến bến xe ô tô Kim Mã cũ.

Kinh đô Thăng Long qua lăng kính khảo cổ học -0
Trưng bày hiện vật Hoàng cung Thăng Long thu hút nhiều học giả trong nước và quốc tế.

Vòng thành trong là Cấm thành (Long Thành) được xây dựng năm 1029, có thể tính được quy mô tương đối nhờ có 4 mốc: phía Nam là khoảng Cột Cờ (Tam Môn, Cửa Nam đầu tiên của Cấm thành), phía Bắc là khoảng gần di tích Bắc Môn thời Nguyễn, phía Tây ở khoảng chùa Một Cột và Khán Sơn (trụ sở Trung ương Ðảng hiện nay), phía Ðông ước khoảng đường Lý Nam Ðế nếu lấy mỗi cạnh khoảng 700m.

Về quy hoạch tổng thể của Kinh đô Thăng Long thời Lý có thể xác định tương đối. Cụ thể, Chính điện Càn Nguyên (từ năm 1029 gọi là Thiên An) là điểm trung tâm ở giữa Cấm thành. Vòng Cấm thành cũng bao quanh Chính điện và các cung điện thiết triều của Hoàng đế, triều đình, nơi sinh hoạt của Hoàng gia. Vòng Hoàng thành bao quanh Cấm thành và các cơ quan làm việc của triều đình, có thể có nhà ở của quan lại cao cấp, một số công trình tôn giáo như cung Thái Thanh, cung Cảnh Linh, chùa Một Cột… Phía Ðông có Ðông cung, Thái Miếu. Bên ngoài phía Tây Nam có Văn Miếu. Bên trong và bên ngoài của vòng Ðại La thành có các phố phường, chợ búa, bến bãi, nơi ở của nhiều tầng lớp dân cư, xen lẫn một số công trình tôn giáo quan trọng như tháp Báo Thiên, đàn tế Nam Giao (114 Mai Hắc Ðế). Phía ngoài Ðại La thành gần cửa Trường Quảng (Ô Chợ Dừa) có đàn tế Xã Tắc, một số cung điện thưởng ngoạn của Hoàng gia và triều đình, nơi ở của một số Hoàng thân quốc thích, quan lại cao cấp như cung Thúy Hoa, gác Thiên Phù, nhà của Thái úy Lý Thường Kiệt, cung Từ Hoa của công chúa Từ Hoa nhà Lý ở Nghi Tàm.

Cũng theo PGS.TS Tống Trung Tín, thực tế, các cuộc khai quật khảo cổ học ở khu vực Kinh đô Thăng Long và khu vực trung tâm Hoàng thành Thăng Long đã phát lộ một hệ thống di tích và di vật lịch sử đồ sộ minh chứng tiêu biểu, xác thực cho lịch sử - văn hóa Thăng Long, lịch sử - văn hóa Việt Nam phát triển liên tục qua hơn 1.000 năm lịch sử từ các thời kỳ tiền Thăng Long, Thăng Long thời Lý - Trần - Lê sơ - Mạc - Lê Trung hưng - Tây Sơn - Nguyễn cho đến cận hiện đại. Các giá trị lịch sử - văn hóa của Thăng Long đã đem lại cho Việt Nam và nhân loại một di sản thế giới có giá trị to lớn và kết quả khai quật khảo cổ học là nguồn tư liệu xác thực góp phần tích cực và quyết định vào việc xây dựng nhiều chương trình bảo tồn và phát huy giá trị của khu di sản Hoàng thành Thăng Long. 

Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội – Nguyễn Thanh Quang, Đề án Quy hoạch chi tiết bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội (tỷ lệ 1/500) đã xác định quy mô của di tích là 18,353ha, gồm Khu Thành cổ Hà Nội và Khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu. Từ năm 2021-2025, tại di tích Hoàng thành Thăng Long có 3 dự án trọng điểm. Dự án Bảo tồn khu vực khảo cổ học 18 Hoàng Diệu, xây dựng Bảo tàng trưng bày tại chỗ theo Quy hoạch Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long tại 18 Hoàng Diệu, trong đó bao gồm các hạng mục trưng bày, bảo quản hiện vật tại chỗ, vừa đảm bảo quản lý bảo tồn hiệu quả các di tích khảo cổ học, vừa tạo điều kiện cho công tác tham quan, trưng bày, thu hút khách du lịch.

Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam - Christian Manhart: Hoàng thành Thăng Long minh chứng cho hơn 10 thế kỷ giao lưu và ảnh hưởng văn hóa từ khắp châu Á. Ngày nay, các tầng văn hóa khảo cổ phản ánh những bước phát triển nối tiếp nhau của các triều đại đã trị vì. Hiếm có di sản nào trên thế giới thể hiện tính liên tục lâu dài như Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Vẫn còn nhiều lớp khảo cổ chưa được khám phá dưới lòng đất, tuy nhiên nghiên cứu, bảo tồn di sản là một quá trình rất lâu dài, đòi hỏi phải có kế hoạch và thực hiện một cách chiến lược. Các ưu tiên và lĩnh vực trọng tâm trong nghiên cứu cần được xác định rõ ràng.

Minh Hải

Các tin khác

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Quyết định từ Ban Tổ chức SEA Games 34 tại Malaysia về việc chốt 43 môn với 473 nội dung tranh huy chương đang tạo ra xáo trộn lớn với thể thao khu vực. Việc hàng loạt môn chủ lực như vật, đua thuyền, kickboxing, jujitsu và futsal nữ bị gạch tên khiến Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đứng trước nguy cơ mất hơn 20 HCV từ trước giờ xuất phát. Động thái này không chỉ đặt ra bài toán tái cơ cấu lực lượng khốc liệt mà còn buộc các nhà quản lý thể thao nước nhà phải tính toán lại chiến lược đầu tư cho chu kỳ mới.

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Lượng hóa dầu dư thừa từng giúp Trung Quốc giảm tác động từ cú sốc nguồn cung nay đang gần cạn, kéo theo sức ép tăng giá đối với nhựa, cao su, sơn và nhiều sản phẩm khác. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa công suất khiến giới phân tích cho rằng áp lực này chỉ mang tính tạm thời.

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là “vùng trung gian” còn khá mờ nhạt nhưng có thể là “miền đất hứa” nhiều kỳ vọng của điện ảnh Việt. Không chỉ mang đến những bộ phim gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả, “vùng trung gian” còn ít được chú ý này đóng vai trò quan trọng đối với việc thúc đẩy tính đa dạng và sáng tạo của điện ảnh Việt Nam.

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Từ phim ảnh, bảo tàng đến các hoạt động trải nghiệm lịch sử, quân tư trang góp phần tạo nên hình hài cụ thể của một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, theo một số nhóm sưu tầm, từ những năm 1980-2000, nhiều kỷ vật chiến tranh của Việt Nam được người nước ngoài mua lại, khiến việc tìm kiếm hiện vật gốc không hề dễ dàng. Với mong muốn tái hiện lịch sử, cộng đồng phục dựng quân phục đang dần hình thành, đặt ra vấn đề về sự kết nối với các thiết chế văn hóa chính thống để phát triển bền vững.

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Xe điện vốn thông dụng và thuận lợi trong tầng lớp học sinh, sinh viên thời gian gần đây trở thành trào lưu chế, độ cho những cuộc tranh hùng từ mạng xã hội ra xa lộ. Những quái xế tuổi teen với các vụ “bão đêm” trở thành “quả bom nổ chậm” hãi hùng ngoài đường phố…

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Với mạng lưới giao thông thuận lợi di chuyển đến các trung tâm kinh tế lớn ở khu vực phía Nam, biên giới tỉnh Tây Ninh luôn là địa bàn mà các loại hình tội phạm thường nhắm đến để hoạt động, trong đó có vấn đề xuất, nhập cảnh trái phép. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự trên toàn tuyến, đồng thời phát hiện, ngăn chặn sớm các đối tượng vi phạm, Phòng Quản lý xuất nhập cảnh đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an các xã, Bộ đội Biên phòng, triển khai cao điểm phòng, chống tội phạm…

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Các thầy bà tự xưng là “người bề trên”, có khả năng biết trước kết quả xổ số, lô đề, đánh vào niềm tin tâm linh, ham trúng số, muốn làm giàu của nhiều người. Bằng chiêu thức gửi “lộc” chỉ vài chục ngàn đến vài trăm ngàn, khi tâm lý người tham gia không muốn đòi lại hoặc không dám đòi nên các nhóm đối tượng này mặc sức hưởng lợi từ hàng ngàn nạn nhân…

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Bước vào những ngày đầu tháng 9/2026, chiến dịch chuẩn bị cho Asiad 20 tại Aichi - Nagoya (Nhật Bản) của Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đã chính thức bước sang giai đoạn hoàn tất các khâu then chốt cuối cùng. Với quyết định thành lập quy tụ 498 thành viên tranh tài ở 29 môn thi đấu, thể thao nước nhà đang thể hiện quyết tâm cao độ nhằm hiện thực hóa mục tiêu đoạt từ 4 đến 6 HCV. Từ các chuyến tập huấn nước ngoài của những đội tuyển mũi nhọn, các gói thưởng kỷ lục được kích hoạt, cho đến công tác hậu cần và y tế, tất cả đã sẵn sàng trước giờ xuất trận.

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Giữa hàng loạt ứng dụng mời trải nghiệm miễn phí, người dùng có thể kích hoạt một ứng dụng chỉ sau vài thao tác. Tuy nhiên, khi thời hạn dùng thử kết thúc, hệ thống tự động chuyển sang trả phí, thậm chí thu tiền cả năm nếu khách hàng không kịp hủy.