Khi cái chết cũng cần được xác nhận…

Mexico tuyên bố, Washington im lặng

Trong thế giới tội phạm có tổ chức, ít nhân vật nào tồn tại lâu bằng cách biến mình thành một bóng ma. El Mencho hiểu rất rõ sức mạnh của sự vắng mặt. Trùm ma túy này gần như không xuất hiện công khai, hiếm khi để lộ hình ảnh và tránh mọi phô trương kiểu “ông trùm” thường thấy.

Suốt nhiều năm, Cơ quan Phòng chống ma túy Mỹ (DEA) chỉ có trong tay vài hình ảnh mờ nhạt để công bố trong hồ sơ truy nã với mức thưởng 15 triệu USD. Sự vắng mặt gần như tuyệt đối đó tạo ra một khoảng trống để tin đồn lấp đầy. El Mencho đã “chết” nhiều lần trước khi Mexico tuyên bố hắn thực sự chết.

Đầu năm 2022, một số nguồn tin tại Mexico từng loan tin El Mencho tử vong trong một cuộc thanh trừng nội bộ CJNG. Vài tháng sau, tại Guadalajara xuất hiện những dòng chữ sơn đỏ trên tường, loan tin El Mencho đã chết vì suy thận tại một bệnh viện trong thành phố. Tin đồn này không hoàn toàn vô căn cứ: năm 2020, tình báo Mexico và Mỹ ghi nhận việc xây dựng khẩn cấp một trung tâm y tế bí mật tại làng El Alcíhuatl, Jalisco với mục đích duy nhất là điều trị căn bệnh thận mãn tính của El Mencho. Nhóm Mezcales, một nhánh ly khai của CJNG tại Colima, thậm chí tuyên bố cắt đứt liên hệ với tổ chức mẹ vào đầu năm 2022, viện dẫn lý do thủ lĩnh đã chết.

Trong thế giới tội phạm có tổ chức, tin đồn về cái chết không bao giờ vô nghĩa. Nó có thể được dùng để thử phản ứng các nhóm nội bộ, gây nhiễu cơ quan điều tra, hoặc chuẩn bị âm thầm cho một cuộc chuyển giao quyền lực mà không cần tuyên bố công khai. Khi biểu tượng của một tổ chức “biến mất”, dù thật hay giả, khoảng trống thông tin lập tức trở thành khoảng trống quyền lực. Trong thế giới ngầm, thông tin không chỉ phản ánh thực tế. Nó còn được dùng để định hình thực tế.

Mỗi lần như vậy, El Mencho lại tiếp tục điều hành đế chế từ bóng tối. Trong cùng thời gian ấy, CJNG vẫn mở rộng thêm địa bàn, tuyến vận chuyển và thị trường. Bởi vậy, việc các cơ quan tư pháp và thực thi pháp luật Mỹ chưa lập tức đóng hồ sơ công khai về El Mencho sau tuyên bố ngày 22/2 của Mexico không phải là chi tiết vô nghĩa.

Người phát ngôn Nhà Trắng Karoline Leavitt xác nhận Mỹ đã cung cấp hỗ trợ tình báo cho chiến dịch và gọi El Mencho là “một trong những kẻ buôn fentanyl hàng đầu vào lãnh thổ Mỹ”. Một số quan chức Mỹ công khai hoan nghênh chiến dịch này. Đại sứ quán Mỹ tại Mexico phát cảnh báo trú ẩn ngay trong đêm 22/2. Những chi tiết đó cho thấy Washington nắm rõ và có vai trò hỗ trợ nhất định trong chiến dịch. Tuy nhiên, ở cấp hồ sơ công khai, chưa thấy một tuyên bố riêng rẽ từ DEA, Bộ Tư pháp Mỹ hay Bộ Ngoại giao khép lại tình trạng pháp lý của El Mencho. Lý do có thể nằm ở tính nhạy cảm ngoại giao, cũng có thể vì các vụ kiện đang còn dở dang tại tòa án Mỹ nhắm vào El Mencho, vốn cần được xử lý về mặt pháp lý trước khi đóng hồ sơ chính thức.

Dù vì lý do gì, độ trễ ấy vẫn đáng chú ý, nhất là với một chiến dịch được truyền thông Mỹ mô tả là đòn đánh lớn nhất nhằm vào CJNG trong nhiều năm. Một vụ việc được truyền thông Mỹ nhắc tới trong năm 2025 càng cho thấy mức độ phức tạp của các hồ sơ pháp lý liên quan CJNG. Tháng 4/2025, mười tháng trước chiến dịch Tapalpa, Iván Morales Corrales bị ám sát tại Mỹ. Đây là nhân chứng chủ chốt dự kiến ra làm chứng trong vụ án liên quan tới Rubén Oseguera González, biệt danh “El Menchito”, con trai El Mencho đang bị giam trong hệ thống nhà tù liên bang Mỹ.

Nếu được xác định có liên quan đến CJNG, vụ việc cho thấy mức độ đe dọa mà mạng lưới này có thể tạo ra đối với cả tiến trình tư pháp Mỹ. Vụ việc cũng gợi ra một sự thật quan trọng hơn: đây không phải băng đảng tập trung quyền lực vào một cá nhân. Đây là hệ thống có tầng nấc, có khả năng ra quyết định độc lập ở nhiều cấp độ khác nhau, kể cả khi người đứng đầu đang lẩn trốn.

Vì vậy, khi chuyên gia phân tích an ninh Chris Dalby ví quan niệm CJNG sẽ sụp đổ sau khi mất El Mencho với suy nghĩ một công ty sẽ chết chỉ vì mất CEO, đó không chỉ là một ẩn dụ hoa mỹ. Đó là một cách mô tả khá sát về cấu trúc vận hành của CJNG. El Mencho là người sáng lập, là biểu tượng, là người giữ sợi dây trung thành của hàng chục nhóm thành viên. Nhưng bộ máy vận hành thực sự, gồm mạng lưới phòng thí nghiệm, tuyến vận chuyển và hệ thống tài chính, tồn tại tương đối độc lập với hắn. Bộ máy đó không chết vì một viên đạn.

Cỗ máy tiếp tục chạy

Phản ứng của CJNG trong 24 giờ sau khi Mexico tuyên bố El Mencho bị tiêu diệt là minh chứng rõ ràng nhất cho luận điểm trên. Theo các nguồn tin quốc tế, làn sóng trả đũa sau chiến dịch đã lan ra nhiều bang của Mexico, với hàng chục điểm phong tỏa, xe cộ bị đốt phá và ít nhất 25 thành viên Vệ binh Quốc gia thiệt mạng. Đây không phải phản ứng hỗn loạn của một tổ chức “mất đầu”. Đây là phản ứng mang dấu hiệu điều phối của một tổ chức muốn chứng minh rằng, ngay cả khi mất thủ lĩnh, nó vẫn đủ sức làm tê liệt nhiều khu vực của Mexico chỉ trong một ngày.

Câu hỏi về người kế vị được trả lời nhanh hơn nhiều người dự đoán. Ngày 18/3/2026, tờ Wall Street Journal đưa tin Juan Carlos Valencia González - biệt danh “El Pelón”, là con kế của El Mencho và là con riêng của Rosalinda González Valencia, nhân vật từng được xem là mắt xích quan trọng của CJNG và gia tộc Los Cuinis - nổi lên như một gương mặt có khả năng kế nhiệm trong CJNG.

Ngày 6/4, tờ El Pais tiếp tục mô tả Valencia González như nhân vật đang lấp dần khoảng trống quyền lực sau cái chết của El Mencho. Từ năm 2020, Mỹ đã treo thưởng 5 triệu USD cho thông tin dẫn tới việc bắt giữ hoặc kết án nhân vật này. Điều này cho thấy Washington đã theo dõi nhân vật này từ lâu, dù trước đó cái tên Valencia González ít được công chúng chú ý hơn El Mencho.

Nhưng chỉ ba tuần sau khi Valencia González được truyền thông quốc tế nhắc đến như gương mặt kế nhiệm, một cú đánh khác giáng xuống CJNG. Ngày 28/4, sau một chiến dịch theo dõi kéo dài nhiều tháng, đặc nhiệm Mexico bắt giữ Audias Flores, biệt danh “El Jardinero”, tại một khu nhà được bảo vệ nghiêm ngặt ở Nayarit, khi đối tượng tìm cách lẩn trốn trong một đường ống bên đường. El Jardinero không phải biểu tượng kiểu El Mencho, nhưng được xem là một trong những mắt xích vận hành quan trọng của CJNG, đặc biệt tại Nayarit và Puerto Vallarta, liên quan đến các tuyến vận chuyển ma túy sang Mỹ, mạng lưới tống tiền, hậu cần và các hoạt động bạo lực của tổ chức.

Cựu đặc vụ DEA Carlos Olivo nhận định, vụ bắt giữ El Jardinero có thể gây tác động mạnh hơn cả việc tiêu diệt El Mencho. Nếu El Mencho là biểu tượng quyền lực, El Jardinero giống một nút điều phối trong bộ máy thực thi. Và khi bị tấn công, thứ bị tác động không chỉ là hình ảnh của băng đảng, mà là năng lực thực thi cụ thể của nó.

Hệ lụy lan xa hơn biên giới Mexico. Một số chuyên gia an ninh khu vực cảnh báo rằng cái chết của El Mencho có thể kéo theo sự tái sắp xếp các tuyến vận chuyển ma túy dọc bờ Thái Bình Dương, trong đó Ecuador và Colombia là các điểm đặc biệt nhạy cảm. Các nhóm liên quan tới Sinaloa, CJNG và những băng nhóm địa phương tại Ecuador có thể tìm cách giành lại hoặc mở rộng ảnh hưởng trên các tuyến vận chuyển cocaine qua Thái Bình Dương.

Nếu Valencia González không giữ được các tuyến then chốt trong giai đoạn chuyển tiếp, CJNG có thể mất một phần thị phần và phải tái đàm phán các mắt xích cung ứng cocaine từ Nam Mỹ. Từ một cuộc đột kích ở Jalisco, hệ quả địa lý đang chạy dài xuống tận Guayaquil và Bogotá. Đây là điều mà chiến lược “chặt đầu rắn” của Mexico và Mỹ nhiều năm qua vẫn khó giải quyết.

Từ Pablo Escobar ở Colombia đến El Chapo rồi El Mencho ở Mexico, lịch sử chống ma túy tại châu Mỹ Latinh cho thấy mỗi biểu tượng bị loại bỏ thường kéo theo một đợt tái cơ cấu mới của thế giới ngầm. Không phải vì kẻ thay thế tài giỏi hơn, mà vì cái tạo ra những kẻ như El Mencho - sự nghèo khó và thiếu cơ hội ở Michoacán, nhu cầu ma túy vẫn rất lớn ở phía Bắc biên giới, cùng khoảng cách khổng lồ giữa chi phí sản xuất và giá bán tại thị trường Mỹ - vẫn còn nguyên vẹn. CJNG là đáp án tội phạm của thị trường cho một nhu cầu có thật. Thị trường ấy không bao giờ để một khoảng trống kéo dài.

Đứa trẻ bỏ học lớp 6 ở Aguililla, từng trồng bơ trên những cánh đồng Michoacán, được đưa về Zapopan và chôn trong một quan tài mạ vàng đầu tháng 3/2026. Nhưng tính đến đầu tháng 5/2026, hơn hai tháng sau tuyên bố chiến thắng, hồ sơ công khai của Mỹ vẫn chưa hoàn toàn khép lại cái tên El Mencho. Còn tại Nayarit, trên các tuyến vận chuyển dọc bờ Thái Bình Dương và trong những mắt xích hậu cần của thế giới ngầm, bộ máy mà El Mencho góp phần dựng lên đang tự tái cơ cấu dưới những cái tên mới. El Mencho có thể chỉ thực sự bước ra khỏi bóng tối khi cái chết của hắn được xác nhận. Nhưng bóng tối từng che chở cho hắn thì chưa biến mất. Nó chỉ đang học cách mang một cái tên khác.