Tối ngày 10 tháng 4 năm 2011, tại trường Đại học RMIT (Tp HCM) đã diễn ra một sự kiện đặc biệt: Đêm biểu diễn của nhạc sĩ - danh ca huyền thoại Hoa Kỳ Bob Dylan. Nói đúng hơn, đó là đêm nhạc Bob Dylan - Trịnh Công Sơn bởi lẽ các nhà tổ chức dành 60 phút trước chương trình chính cho các ca khúc nổi tiếng của Trịnh Công Sơn như là một cách tưởng nhớ ông. Trịnh Công Sơn được nhiều người ví là "Bob Dylan" của Việt Nam do những điểm chung kỳ lạ giữa họ: đều là nhạc sĩ kiêm ca sĩ; đều nổi tiếng với những ca khúc phản chiến và những khúc tình ca; đều đa tài; đều có sự nghiêp nghệ thuật gắn liền với những nữ danh ca xinh đẹp; cả hai đều là họa sĩ; và nhất là ca từ của họ "đẹp như thơ".
Bob Dylan được coi là một trong những nhạc sĩ có nhiều ảnh hưởng nhất đối với đời sống tinh thần thế giới trong nửa sau của thế kỷ XX. Ông cũng là một ân nhân của dân tộc ta. Cùng với nhiều nhà khoa học, nghệ sĩ, nhà hoạt động xã hội khác như Noam Chomski, Howard Zinn, Joan Baez, Jane Fonda, Daniel Ellsberg…, ông đã góp phần quan trọng vào phong trào phản đối cuộc chiến tranh của Mỹ tại Việt Nam. Cá nhân người viết bài này cũng chịu ảnh hưởng của ông. Trong những năm học ở Liên Xô, tôi đã mày mò tự chế ra chiếc giá kẹp kèn harmonica để vừa đàn, hát và thổi kèn theo cách trình diễn ưa thích của Bob Dylan.
Tuy nhiên, cho đến trước chuyến lưu diễn tại Việt
Khi nhạc sĩ Nguyễn Lê Tâm gợi ý rằng tôi nên chọn dịch ra tiếng Việt - dịch nghĩa và dịch thành ca từ có thể hát được - một số bài hát nước ngoài nổi tiếng, tôi nhận thấy ngay đó là một ý tưởng hay. Nếu lựa chọn và dịch tốt, một tuyển tập như thế sẽ góp phần giúp người nghe nhạc Việt
Tôi hào hứng bắt tay vào việc. Đầu tiên phải làm là lập một danh sách khoảng 100 ca khúc sẽ dịch. Đó là một công việc không dễ dàng, bởi kho tàng ca khúc thế giới có thể nói là vô tận. Nhưng có một việc mà tôi không cần phải đắn đo nhiều, đó là chọn tác giả đầu tiên. Tác giả đó chính là Bob Dylan.
Bob Dylan sinh ngày 24/5/1941 tại
Bob Dylan và nữ ca sĩ Joan Baez trong một lần xuống đường biểu diễn kêu gọi chống chiến tranh (ảnh chụp năm 1963).
Bob Dylan không có bài hát nào trực tiếp nói về Việt
Ca từ của Bob Dylan là những bài thơ sâu sắc và độc đáo. Trong bài này, tôi xin giới thiệu hai trong những bài hát lừng danh của ông, đó là "Cuốn đi theo gió" và "Gõ cửa thiên đàng".
"Cuốn đi theo gió" được Bob Dylan sáng tác năm 1962, khi ông mới có 21 tuổi, và nhanh chóng trở nên nổi tiếng toàn thế giới.
Tôi xin dịch nghĩa:
CUỐN ĐI THEO GIÓ
Người đàn ông phải đi qua bao nhiêu con đường
Để bạn có thể gọi anh ta là đàn ông?
Chim câu trắng phải vượt qua bao nhiêu biển cả
Trước khi nằm ngủ yên dưới cát?
Và những viên đại bác phải bay đi bao nhiều lần
Trước khi chúng bị cấm hoàn toàn?
Câu trả lời, bạn của tôi ơi, đang theo gió cuốn đi,
Câu trả lời đang cuốn đi theo gió.Ngọn núi kia có thể tồn tại được bao năm
Trước khi bị cuốn ra biển cả?
Những người kia tồn tại được bao năm
Trước khi họ được hưởng tự do?
Và người ta có thể ngoảnh mặt bao lần
Giả vờ rằng anh ta không nhìn thấy?
Câu trả lời, bạn của tôi ơi, đang theo gió cuốn đi,
Câu trả lời đang cuốn đi theo gió.Người ta phải ngước lên bao nhiêu lần
Để có thể nhìn thấy trời cao?
Một người cần phải có mấy tai
Để nghe được tiếng người đang khóc?
Và cần thêm bao sinh mạngĐể anh ta biết rằng người chết đã quá nhiều rồi
Câu trả lời, bạn của tôi ơi, đang theo gió cuốn đi,
Câu trả lời đang cuốn đi theo gió.
Bài hát là sự kết hợp tuyệt diệu giữa giai điệu, hòa âm và lời ca - tất cả đều hết sức giản dị nhưng lại vô cùng sâu sắc. Được nghe bài hát lần đầu tiên cách đây mấy chục năm, đến nay tôi vẫn không hết ngỡ ngàng với câu hỏi: Tại sao một chàng trai 21 tuổi có thể đạt đến độ chín muồi như vậy? Rất nhiều ca sĩ và ban nhạc đã hát thành công ca khúc này, trong đó phải kể đến Joan Baez, tam ca Peter, Paul and Mary, Bruce Springsteen, Elvis Presley, Stevie Wonder... Tuy nhiên, có lẽ hay nhất vẫn là bản do chính Bob Dylan thể hiện cùng tiếng kèn harmonica rất đặc trưng và giọng ca tự sự đầy chất ưu tư của ông. Năm 1994, qua giọng hát của Joan Baez, bài hát lại một lần nữa vang lên cùng hình tượng nhân vật Jenny trong bộ phim nổi tiếng "Forrest Gump" - cũng là một bộ phim về chiến tranh Việt Nam.
Bài hát "Gõ cửa thiên đàng" được Bob Dylan sáng tác và biểu diễn lần đầu tiên năm 1973. Cũng như bài "Cuốn đi theo gió", nó được rất nhiều nghệ sĩ nổi tiếng trình bày (ở Việt Nam, bài hát được giới trẻ đặc biệt yêu thích qua bản trình diễn của ban nhạc Guns N' Roses). Cũng giống như "Theo gió cuốn đi", bài hát không nói về một cuộc chiến tranh cụ thể (nó được Bob Dylan sáng tác cho bộ phim "Pat Garrett & Billy the Kid"), nhưng người nghe vẫn có thể tiếp nhận như một bài ca phản chiến. Đây là bản dịch nghĩa của tôi:
GÕ CỬA THIÊN ĐÀNG
Mẹ ơi, tháo hộ con chiếc quân hàm này ra
Con không thể đeo nó thêm được nữa.
Trời đang tối sầm lại, tối đến mức mắt không sao nhìn nổi
Con thấy như mình đang gõ cửa thiên đàng.
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Mẹ ơi, hạ giùm con những khẩu súng này xuống đất
Con không thể bắn thêm dù chỉ một lần
Đám khói dài đen kịt kia đang sà xuống thấp
Con thấy như mình đang gõ cửa thiên đàng.
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Gõ, gõ, đang gõ cửa thiên đàng
Ca từ của Bob Dylan không chỉ sâu sắc mà còn giàu hình ảnh. Nói đúng hơn, ca từ của Bob Dylan sâu sắc chính là vì nó giàu hình ảnh. Ông không nói gì cụ thể. Trong bài đầu tiên, Bob Dylan đưa ra hàng loạt câu hỏi và một câu trả lời mà nhiều người cho là mơ hồ. Trong bài thứ hai, ông chỉ chép lại những lời khẩn cầu - cũng không thật rõ ràng. Không lời giải, không giáo huấn, ông để cho các hình ảnh và ẩn dụ gợi những liên tưởng ám ảnh và mỗi người nghe đều có thể tìm thấy một thông điệp thích hợp. Nói cách khác, ca khúc của ông để lại nhiều khoảng trống để người nghe chủ động tham gia sáng tạo. Có lẽ chính điều đó khiến cho ca khúc của ông phù hợp với nhiều lứa tuổi, nhiều quốc gia và nhiều thời đại. Có lẽ chính vì thế mà ca khúc của ông có sức sống mạnh mẽ vượt thời gian
