Mỹ - Iran lại tập kích lẫn nhau
Cách đây ba tuần, sau khi Mỹ và Iran ký Bản ghi nhớ Islamabad về việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz và ngừng giao tranh trong 60 ngày nhằm tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận lâu dài, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 18/6 tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social: "Những gì nước Mỹ nhận được là thành công, giá dầu giảm và chiến thắng".
Về phía Tehran, giới lãnh đạo Iran khi đó cũng coi bản ghi nhớ là cơ hội để khôi phục xuất khẩu dầu và giảm sức ép kinh tế, song đồng thời nhấn mạnh mọi cam kết chỉ có giá trị nếu Mỹ thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và tôn trọng chủ quyền của Iran.
Theo nội dung bản ghi nhớ được hai bên công bố, ngay sau khi ký kết, Bộ Tài chính Mỹ cấp lệnh miễn trừ cho phép Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu khí. Chỉ ít ngày sau, các tàu chở hàng triệu thùng dầu thô đã bắt đầu lưu thông trở lại qua eo biển Hormuz sau nhiều tuần đình trệ, góp phần hạ nhiệt lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Tuy nhiên, chưa đầy một tháng sau khi thỏa thuận có hiệu lực, căng thẳng đã leo thang trở lại. Trong hai ngày 7 và 8/7, hãng thông tấn IRNA xác nhận nhiều vụ nổ xảy ra tại các địa điểm dọc bờ biển miền Nam Iran, làm rung chuyển các thành phố cảng Bandar Abbas, Qeshm và Sirik.
Hãng tin Nga RIA Novosti dẫn nguồn địa phương cho biết các tiếng nổ cũng xuất hiện trên đảo Abu Musa gần cửa ngõ eo biển Hormuz, tại thành phố Bushehr, nơi đặt nhà máy điện hạt nhân do Nga hỗ trợ xây dựng, và thành phố Chabahar bên bờ vịnh Oman, khiến nhiều khu vực mất điện.
Iran chưa công bố chi tiết các mục tiêu bị tấn công nhưng xác nhận 8 quân nhân thuộc lực lượng hải quân và không quân thiệt mạng tại Bandar Abbas và Bushehr. IRNA cho biết quân đội Iran tuyên bố sẽ tiếp tục chiến đấu "đến hơi thở cuối cùng" và thề trả đũa cho những binh sĩ tử trận.
Các vụ nổ xảy ra ngay sau khi Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo mở chiến dịch không kích mới nhằm "làm suy giảm hơn nữa năng lực đe dọa tự do hàng hải tại eo biển Hormuz" của Iran. CENTCOM khẳng định chiến dịch được tiến hành sau khi Iran bị cáo buộc tập kích 3 tàu thương mại đi qua tuyến hàng hải này.
"Tôi cảnh báo rằng nếu điều đó tiếp diễn, hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn rất nhiều", Tổng thống Trump viết trên Truth Social sau khi Mỹ phát động chiến dịch quân sự mới.
Sau các cuộc không kích của Mỹ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố tiến hành các đòn đáp trả nhằm vào 85 mục tiêu quân sự của Mỹ, trong đó có cảng Salman, căn cứ Hạm đội 5 tại Bahrain và căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait. Lực lượng này cũng tuyên bố bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 của Mỹ trên bầu trời tỉnh Bushehr.
Đợt đụng độ mới giữa Mỹ và Iran diễn ra chỉ vài giờ sau khi ông Trump tuyên bố bên lề Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Thổ Nhĩ Kỳ rằng lệnh ngừng bắn giữa hai nước "đã kết thúc". "Đàm phán với họ chỉ lãng phí thời gian", ông nói ngày 8/7 khi được hỏi liệu thỏa thuận ngừng bắn còn hiệu lực hay không.
Tehran sau đó tuyên bố những nội dung cốt lõi của Bản ghi nhớ Islamabad đã bị vô hiệu bởi phát biểu của Tổng thống Trump và cảnh báo Washington sẽ phải đối mặt với "những hậu quả nguy hiểm". Ngoại trưởng Abbas Araghchi lên án các cuộc không kích của Mỹ là "phi pháp và vô cớ", đồng thời khẳng định Iran có quyền đáp trả để bảo vệ chủ quyền quốc gia.
Iran cũng kêu gọi các quốc gia vùng Vịnh không cho phép lãnh thổ và căn cứ quân sự của mình được sử dụng để phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran. Cố vấn quân sự của lãnh tụ tối cao Iran, Mohsen Rezaee, cảnh báo "kẻ thù sẽ phải trả giá đắt" cho các cuộc không kích nhằm vào nước này.
Chạy đua cứu vãn Bản ghi nhớ Islamabad
Trước diễn biến leo thang, Bộ Ngoại giao Pakistan bày tỏ quan ngại sâu đồng thời kêu gọi tất cả các bên kiềm chế và tránh mọi hành động có thể làm suy yếu hòa bình và ổn định. "Không có lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục tham gia, đối thoại và ngoại giao để đạt được mục tiêu chung về hòa bình trong khu vực", Bộ Ngoại giao Pakistan nêu và kêu gọi các bên tuân thủ Bản ghi nhớ Islamabad.
Qatar, bên trung gian hòa giải trong các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran, cũng phản đối các cuộc tấn công do Tehran tiến hành nhằm vào các mục tiêu của Washington tại Kuwait và Bahrain, đồng thời kêu gọi các bên theo đuổi giải pháp ngoại giao. Bộ Ngoại giao Qatar nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ khu vực khỏi những hệ lụy của xung đột và tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được theo bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran.
Tối 8/7, hãng thông tấn IRNA cho biết Ngoại trưởng Abbas Araghchi đã điện đàm với Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al Thani để trao đổi về diễn biến mới nhất tại eo biển Hormuz. Hai bên nhất trí duy trì tham vấn và phối hợp nhằm ngăn chặn xung đột leo thang. Đáng chú ý, phía Iran khẳng định vẫn sẵn sàng theo đuổi con đường ngoại giao để tránh tình hình vượt khỏi tầm kiểm soát.
Từ Washington, trên chuyên cơ Không lực Một khi trở về Mỹ từ Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Thổ Nhĩ Kỳ, Tổng thống Trump cho biết phía Iran đã chủ động liên hệ với Mỹ. "Họ đã gọi điện cách đây không lâu. Họ rất muốn đạt được một thỏa thuận", ông nói, đồng thời cảnh báo Mỹ sẽ tiếp tục không kích nếu Iran không chấm dứt các hành động nhằm vào tàu thuyền trên eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông đánh giá khả năng xung đột toàn diện giữa Mỹ-Iran tái bùng phát là không cao.
Cùng ngày, Trung Quốc kêu gọi Mỹ và Iran thực hiện đầy đủ các cam kết trong bản ghi nhớ đã ký, giải quyết bất đồng thông qua đối thoại và đàm phán, đồng thời kiềm chế không sử dụng vũ lực. Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh, xung đột không mang lại lợi ích cho bất kỳ bên nào và các biện pháp quân sự không thể giải quyết những vấn đề cốt lõi.
Về phía Liên minh châu Âu (EU), Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas cho rằng việc Mỹ và Iran tái diễn xung đột sẽ khiến các nỗ lực đàm phán vốn đã mong manh càng thêm phức tạp.
Tổng thư ký Liên hợp quốc (LHQ) Antonio Guterres cũng thể hiện sự lo lắng về nguy cơ căng thẳng leo thang trở lại giữa Mỹ và Iran. Phát ngôn viên Stephane Dujarric của LHQ cảnh báo các cuộc giao tranh có thể "làm đổ vỡ những tiến bộ ngoại giao đã đạt được giữa Iran và Mỹ", đồng thời kêu gọi tất cả các bên kiềm chế tối đa, tránh các hành động làm gia tăng xung đột và sớm triển khai các biện pháp giảm leo thang.
