Hình tượng lợn trong tranh dân gian

Người ta vẫn nói rằng, những chú lợn tượng trưng cho sự nhàn nhã và sung túc. Con lợn cũng là một con vật gắn bó lâu dài, bền chặt với con người. Thậm chí, hình ảnh heo đất được dùng như là một biểu tượng về tài chính.

Có lẽ chính vì vậy, từ thuở xa xưa, hình ảnh con lợn đã đi vào dòng tranh dân gian Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng, trở thành một biểu tưởng cho văn hóa lâu đời của cha ông ta...

Không khí vào Tết khẩn trương với những nghệ nhân ở làng tranh Kim Hoàng, Vân Canh, Hà Nội. Theo tài liệu, dòng tranh dân gian Kim Hoàng được hình thành vào nửa sau thế kỉ 18. Tranh Kim Hoàng khi ấy là một dòng tranh mới kết hợp cả hai kỹ thuật Đông Hồ và Hàng Trống.

Năm 1915 nạn lụt lớn đã cuốn trôi mất khá nhiều ván in. Tiếp theo là mất mùa, đói kém, dòng tranh này suy thoái đến năm 1945 thì mất hẳn. Hiện chỉ còn vài tranh như “Đức lưu quang”, “Phúc mãn đường”, “Thần kê”, “Lợn” (hai tranh sau này còn ván in lưu giữ tại Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam). Một số tranh khác in trong tài liệu xuất bản của người Pháp.

"Đàn lợn âm dương" - Tranh dân gian Đông Hồ.

"Đàn lợn âm dương" - Tranh dân gian Đông Hồ.

Tuy còn lại rất ít, Kim Hoàng cũng đã lưu giữ lại được những bức tranh đẹp, trong đó có tranh vẽ lợn đẹp chẳng kém tranh Đông Hồ. Trên nền đỏ của giấy điều là con lợn được in bằng mảng đen với các nét vẽ thêm vào bằng màu trắng, cái đẹp của sự tương phản giữa đỏ - đen - trắng làm cho tranh có vẻ khúc chiết, cô đọng, mang tính tượng trưng. Nếu như tranh lợn Đông Hồ được ca ngợi bởi nhịp điệu của hình, các đường lượn của nét khắc, với dáng chắc khỏe, chắt lọc của con vật trong thế vững chãi thì con lợn trong tranh Kim Hoàng khác hẳn. Nó có vẻ tạo hình phóng túng hơn và ít chiều theo sự mô phỏng tự nhiên hơn.

Hình tượng con lợn được cách điệu nhiều hơn, với nét vẽ tay phóng khoáng; cái mũi với hai lỗ mũi đã biến mất, thay vào đó là một hình dáng như một họa tiết mây trong vốn cổ. Cái tai chỉ là một họa tiết hình xoắn ốc với các nét phẩy bút song song hướng về phía sau, khác hẳn với các chi tiết về cấu tạo như tranh lợn Đông Hồ. Không có xoáy âm dương mà thay vào đó là các nét vẽ dọc thân để làm nhịp của hình thêm vui.

Tranh Kim Hoàng ban đầu được in nét đen lên giấy hồng điều bằng một màu đen nhạt nhằm mục đích đánh dấu hình để tô màu. Sau đó, theo bản hình đã in trên giấy, tranh được dậm màu đặc lên trên, gọi là “chấm màu”, vì thế mặt tranh Kim Hoàng có màu đậm như tranh Đông Hồ nhưng vì chấm bằng tay nên màu sắc lại có độ chuyển như tranh Hàng Trống…

Phong bao lì xì in hình tranh dân gian.
Phong bao lì xì in hình tranh dân gian.

Về tranh lợn của Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ: Các chú lợn trong tranh dân gian Đông Hồ đều có đặc điểm chung là béo tròn thể hiện sự no đủ, được vẽ theo dáng trông nghiêng. Nghệ nhân sáng tác theo chiều này nhằm làm nổi bật hình dáng béo tốt của con lợn.

Trên thân mình lợn đều có hai hình xoáy âm dương nằm phía trên ngang mình lợn, vị trí gần vai và mông, phía trên của hai chân (trước và sau), thu hút sự chuyển động, làm cho ta càng có cảm giác như thấy con lợn có dáng sinh động thể hiện sự sinh sôi, phát triển. Nó vừa là cái đẹp hữu hình, vừa ẩn chứa quan niệm về ngũ hành. Tất cả các hình ảnh đều có bố cục khoẻ mạnh và giản dị, giàu chất trang trí, cách điệu đậm đà, chứa đựng ước muốn của người nông dân về tăng gia sản xuất, về cuộc sống sung túc, đông vui hoà thuận, hạnh phúc, con cháu đầy đàn, no đủ.

Chẳng hạn, tranh “Đàn lợn âm dương” (lợn mẹ và đàn con vây bên cạnh), tranh “Lợn độc” (một con lợn đang ăn bên bồn), tranh “Lợn ăn cây dáy” (con lợn đang nhai cây dáy). Trong mỗi bức tranh, cái đuôi lợn có những thay đổi linh hoạt, nhưng có điểm chung nhất là lông cuối đuôi đều được cách điệu như một chiếc quạt hình lá đề và đều quay ra phía trước.

Các nghệ nhân thường thể hiện đảo ngược điểm nhìn của lông đuôi và mũi lợn, kể cả tai lợn – đều theo hướng trông thẳng, trên toàn thân lợn trông nghiêng pha chút kiểu nghệ thuật bản năng nguyên thuỷ - vẽ mặt nghiêng nhưng mắt lại cho quay ra phía trước, làm cho hình tượng trong tranh thêm sống động. Các chú lợn trong tranh thường có mặt to, tai lớn, mắt có vành mi.

Mõm lợn nghiêng nhưng mũi lại gần như quay ra hướng chính diện, tạo dáng ngồ ngộ và động. Chú lợn nào cũng đều có 3 ngấn ở mõm. Các nghệ nhân bao giờ cũng không quên vẽ thêm hai ngấn mép để thể hiện hình dung chú lợn đang ăn ngấu nghiến. Bàn chân lợn có 3 móng, trông rất vững. Lưng lợn với độ cong hơi võng, được thể hiện bằng một hoặc hai nét to bản.

Điều mà các nghệ nhân vẽ tranh bao giờ cũng tuân thủ nghiêm ngặt đó là luôn chú ý vẽ nét to, dầy ở ngấn thủ (phần đầu lợn), chân trước, vòng bụng và nét ngấn của bắp đùi sau. Hình dáng và đường nét to dầy đã tạo nên con lợn có dáng béo, khoẻ, vững chãi, thể hiện ý tưởng ước muốn về phồn thịnh của tăng gia sản xuất, đời sống ấm no hạnh phúc thanh bình.

Cho dù ngày nay, tranh dân gian Đông Hồ hay Kim Hoàng đang đứng trước nguy cơ bị mai một bởi vì không còn nhiều người trẻ theo đuổi nghề, trong khi các nghệ nhân lớn tuổi cũng ngày càng già yếu. Tuy nhiên, đã có nhiều dự án nhằm khôi phục và gìn giữ làng nghề để làng tranh Đông Hồ và làng tranh Kim Hoàng vực lại trong thời gian tới.

Một năm Kỷ Hợi đang đến với nhiều điều mới mẻ. Hy vọng những chú lợn với sự tròn đầy, no đủ sẽ mang lại một năm mới khỏe mạnh, an lành, may mắn không chỉ cho người dân làng tranh, mà với tất cả mọi người...

Trần Hoàng Thiên Kim

Các tin khác

Những chiếc bẫy tâm linh trên không gian mạng

Những chiếc bẫy tâm linh trên không gian mạng

Không còn là những lời phán truyền miệng ở cổng chùa hay góc chợ, mê tín dị đoan đang được nâng cấp thành những chiếc bẫy tinh vi trên không gian mạng. Từ vụ nữ thầy bói lừa 31 người chiếm đoạt hơn 28 tỷ đồng đến các đường dây sử dụng hàng chục nhân viên gọi điện tự xưng "cô đồng", hàng nghìn người đã trở thành nạn nhân khi nỗi sợ bị biến thành công cụ thao túng và niềm tin mù quáng trở thành món hàng để trục lợi.

Từ trào lưu phim kinh dị đến bài toán phát triển điện ảnh bền vững

Từ trào lưu phim kinh dị đến bài toán phát triển điện ảnh bền vững

Doanh thu hàng trăm tỷ đồng và sức hút mạnh mẽ với khán giả đang đưa phim kinh dị trở thành thể loại nổi bật nhất của điện ảnh Việt. Nhưng khi ngày càng nhiều tác phẩm chạy theo yếu tố giật gân, máu me và tâm linh, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để thị trường không rơi vào vòng xoáy của những trào lưu ngắn hạn.

Giới siêu giàu thưởng thức bóng đá theo cách nào?

Giới siêu giàu thưởng thức bóng đá theo cách nào?

Khi các cầu thủ bước ra sân trước hàng chục nghìn khán giả, phần lớn người hâm mộ trên thế giới chỉ quan tâm đến một điều: điều gì sẽ xảy ra trong 90 phút trên sân cỏ. Nhưng ở World Cup 2026, có một cuộc chơi khác cũng đang diễn ra song song. Đó là cuộc chơi của tiền bạc, quyền lực và những trải nghiệm xa xỉ mà phần lớn người hâm mộ chỉ có thể hình dung qua những con số.

Tính trung thực trong sáng tạo nghệ thuật

Tính trung thực trong sáng tạo nghệ thuật

Trong bối cảnh công nghệ số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, vấn đề giữ gìn sự trung thực và đạo đức trong sáng tạo nghệ thuật của nghệ sĩ đang là vấn đề cấp thiết được đặt ra.

Châu Á tăng cường khai phá “kinh tế bạc”

Châu Á tăng cường khai phá “kinh tế bạc”

Dân số nhiều nước châu Á đang già đi với tốc độ chưa từng có. Nhưng, thay vì nhìn nhận xu hướng đó như một gánh nặng, lục địa này đang chọn cách nhìn nhận tích cực hơn, khi xem người cao tuổi cũng là một động lực kinh tế.

Nhìn lại lỗ hổng nhận thức bản quyền

Nhìn lại lỗ hổng nhận thức bản quyền

Vụ việc xuất hiện yếu tố từ tác phẩm sắp đặt Tàn Chỉ của nghệ sĩ Lê Giang trong MV “Come My Way” của ca sĩ Sơn Tùng M-TP đã bộc lộ những hạn chế trong quy trình kiểm soát sở hữu trí tuệ và xử lý khủng hoảng của các đơn vị sản xuất nội dung thương mại, đồng thời đặt ra yêu cầu về năng lực quản trị quyền tác giả trong công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Những "thánh ăn quỵt" hay câu chuyện suy đồi nhân cách

Những "thánh ăn quỵt" hay câu chuyện suy đồi nhân cách

Người phụ nữ gây "ám ảnh" nhất đối với chị em bỉm sữa hành nghề kinh doanh online thời gian vừa qua đó chính là Hoàng Lê Ngọc My, sinh năm 1992, trú tại một con ngõ trên phố Lê Duẩn, phường Cửa Nam, Hà Nội. Hàng xóm nơi đây đã quá quen với cảnh hầu như ngày nào cũng có shipper hoặc chủ shop đến đòi nợ vì My nhận hàng, ăn xong rồi nhưng... không trả.

Vàng tăng nhanh, dầu giảm mạnh sau bước ngoặt Mỹ - Iran

Vàng tăng nhanh, dầu giảm mạnh sau bước ngoặt Mỹ - Iran

Thị trường hàng hóa diễn biến trái chiều sau thỏa thuận Mỹ - Iran: giá vàng tăng mạnh do rủi ro địa chính trị chưa hoàn toàn hạ nhiệt, còn dầu lao dốc khi nhà đầu tư kỳ vọng nguồn cung Iran sớm quay lại thị trường.

Chờ đợi phán quyết của tòa án Pháp

Chờ đợi phán quyết của tòa án Pháp

Sau nhiều năm theo đuổi vụ kiện chất độc da cam, bà Trần Tố Nga tiếp tục chờ Tòa Phá án Pháp xem xét liệu các tập đoàn hóa chất Mỹ có được hưởng quyền miễn trừ tài phán hay không.

Siết quản lý bằng AI và truy xuất nguồn gốc

Siết quản lý bằng AI và truy xuất nguồn gốc

Hơn 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm bị chặn, hơn 9.100 sản phẩm bị gỡ khỏi các sàn thương mại điện tử chỉ trong chưa đầy 1 tháng cao điểm kiểm tra. Những con số này cho thấy hàng giả, hàng nhái đang ngày càng dịch chuyển lên môi trường số, buộc cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các nền tảng thương mại điện tử phải đẩy nhanh ứng dụng công nghệ, từ trí tuệ nhân tạo (AI) đến truy xuất nguồn gốc, để bảo vệ người tiêu dùng và giữ niềm tin cho nền kinh tế số.

Lật tẩy đường dây mua bán trái phép hóa đơn khống trên 5.000 tỷ đồng

Lật tẩy đường dây mua bán trái phép hóa đơn khống trên 5.000 tỷ đồng

Nguyễn Văn Tuyến, sinh năm 1984, ngụ phường Phước Tân, TP Đồng Nai thành lập “công ty ma” rồi bán hóa đơn để hưởng phí chênh lệch. Nghĩ rằng với kinh nghiệm nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, sử dụng những trò ma mãnh để qua mặt cơ quan chức năng, Tuyến nhanh chóng thành lập 17 công ty, móc nối với nhiều đối tượng xuất bán khống hàng ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi trên 5.077 tỷ đồng, thu lợi bất chính hàng trăm tỷ đồng. 

Cá độ núp bóng trò chơi có thưởng

Cá độ núp bóng trò chơi có thưởng

Những lời quảng cáo có cánh, mời gọi tham gia hội nhóm để được “tặng ngay tiền mặt, đầu tư sinh lời, chơi là trúng…” xuất hiện kín đáo và khéo léo trên màn hình trò chơi trực tuyến. Ít ai ngờ, “miếng bánh” ấy lại chính là cạm bẫy dẫn vào các trang web cá độ bóng đá, cờ bạc online khi mùa World Cup bắt đầu.

Đâu rồi, tính chân thật của sân khấu đương đại?

Đâu rồi, tính chân thật của sân khấu đương đại?

Sự phổ biến của hát nhép, hát đè và các công nghệ xử lý âm thanh đang đặt ra câu hỏi về tính chân thực của sân khấu đương đại. Giới chuyên môn cho rằng đã đến lúc cần những chế tài đủ mạnh để bảo vệ giá trị cốt lõi của nghệ thuật biểu diễn.

 Phát triển bóng đá hay trục lợi?

Phát triển bóng đá hay trục lợi?

World Cup 2026 sẽ là giải đấu lớn nhất lịch sử với 48 đội tuyển và 104 trận đấu. FIFA gọi đây là bước tiến cho sự phát triển bóng đá toàn cầu, nhưng những con số doanh thu khổng lồ phía sau khiến cuộc tranh luận về mục đích thật sự của FIFA trở nên gay gắt hơn.

Vì sao ngành pin mặt trời Trung Quốc thua lỗ nặng?

Vì sao ngành pin mặt trời Trung Quốc thua lỗ nặng?

Chiếm tới 80% thị phần toàn cầu, sau giai đoạn tăng trưởng nóng, ngành pin mặt trời Trung Quốc từng là biểu tượng trong “Bộ ba chủ lực mới” nay lại rơi vào vòng xoáy dư cung, giảm giá và thua lỗ kéo dài.

Giới trẻ Việt vẫn lao vào tiền ảo

Giới trẻ Việt vẫn lao vào tiền ảo

Tiền ảo mới du nhập vào Việt Nam bằng con đường phi pháp. Nhưng ít ai biết rằng, từ lâu, chúng âm thầm len lỏi khắp ngõ ngách từ thành phố, nông thôn tới miền núi với số lượng tài khoản thống kê lên tới hơn 17 triệu, gần gấp đôi tài khoản chứng khoán dù tuổi đời chỉ bằng 1/2. Thị trường tiền ảo phi pháp này đã mê hoặc giới trẻ, cả người có học thức, thậm chí kỹ sư công nghệ thông tin (IT) các trường nổi tiểng, tới người lao động, du học sinh dù nhiều người đã không ít lần trắng tay chỉ sau vài buổi giao dịch. Đâu là sự thật?