Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar

Ngày 17/10, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) cho biết đã tiêu diệt lãnh đạo của nhóm vũ trang Hamas Yahya Sinwar. Đây được coi là thành quả lớn nhất mà chiến dịch của IDF đạt được sau hơn một năm tiến vào dải Gaza. Nhưng liệu nó có đem đến tin hiệu tốt lành nào cho khu vực này?

Lợi ích của Israel

Có thể khẳng định rằng cái chết của thủ lĩnh Yahya Sinwar sẽ ảnh hưởng lớn đến hoạt động của Hamas. Yahya Sinwar không chỉ là thủ lĩnh chính trị mà còn là một chiến lược gia quân sự, người đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng và tổ chức hệ thống quân sự của Hamas trong thời gian dài. Cái chết của ông có thể gây ra tình trạng mất ổn định nội bộ tổ chức.

Trong lịch sử, khi các thủ lĩnh cấp cao của các tổ chức khủng bố bị tiêu diệt, tổ chức thường rơi vào tình trạng phân hóa, mất phương hướng và suy giảm hoạt động do tranh giành quyền lực hoặc thiếu người thay thế có năng lực.

Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar -0
Tiêu diệt được lãnh đạo cao nhất của Hamas là chiến thắng quan trọng của ông Netanyahu.

Năm 2019, sau cái chết của Abu Bakr al-Baghdadi, lãnh đạo tối cao của IS, tổ chức này đã nhanh chóng tan vỡ trong thời gian ngắn. Là nhà lãnh đạo cao nhất của Hamas từ tháng 7/2024 tới nay, cái chết của ông Sinwar sẽ tạo ra khoảng trống lãnh đạo, gây khó khăn cho Hamas trong việc duy trì hệ thống quản lý với một lực lượng đang bị chia nhỏ do cuộc tấn công của Israel trong suốt hơn một năm qua.

Một số chuyên gia về an ninh Trung Đông cho rằng cái chết của ông Sinwar có thể giúp Israel giảm bớt tần suất và cường độ các cuộc tấn công vào Gaza do các lực lượng ở đây bị mất chỉ huy trực tiếp. Ông Jonathan Schanzer, chuyên gia phân tích tại Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ (FDD), khẳng định rằng: “Cái chết của Yahya Sinwar sẽ dẫn đến sự suy giảm khả năng điều hành và điều phối các hoạt động quân sự của Hamas trong ngắn hạn”.

Bản thân ông Yahya Sinwar cũng nổi tiếng với quan điểm cứng rắn và là người chịu trách nhiệm chỉ đạo nhiều cuộc tấn công vào lãnh thổ Israel, trong đó có vụ tấn công ngày 7/10/2023 vào Israel, bắt đi hàng trăm con tin, khơi nguồn cho cuộc chiến tại dải Gaza hiện nay. Ông Sinwar cũng là người góp phần củng cố mối quan hệ giữa Hamas với Iran, từ đó tạo ra một mạng lưới hỗ trợ quân sự và tài chính vững chắc cho tổ chức này. Cái chết của ông có thể làm suy yếu mối quan hệ này và ảnh hưởng đến khả năng huy động các nguồn lực từ bên ngoài của Hamas bởi ông cũng là một cái tên nổi bật trong cộng đồng người Hồi giáo nói chung. Hamas có thể thay thế ông bằng một nhân vật khác, nhưng việc mất đi một nhà lãnh đạo tầm cỡ như Sinwar khiến tổ chức này khó duy trì hoạt động ở quy mô và cường độ như trước.

Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar -0
Cái chết của thủ lĩnh Yahya Sinwar kích động làn sóng phản kháng trong cộng đồng Palestine.

Việc loại bỏ một trong những thủ lĩnh cứng rắn nhất của Hamas cũng mang lại uy tín cho Israel. Israel có thể khẳng định sự đúng đắn của chiến dịch tại Gaza, nói rằng hành động của họ nhằm ngăn chặn khủng bố, bảo vệ sự an toàn cho công dân của mình. Bằng cách loại bỏ một thủ lĩnh có vai trò quan trọng trong các cuộc tấn công tên lửa vào Israel, IDF hoàn toàn có thể tuyên bố chiến thắng trong chiến dịch lần này và Chính phủ Israel có thể tìm kiếm sự ủng hộ mạnh mẽ hơn từ các đồng minh, đặc biệt là Mỹ và Liên minh châu Âu. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Benny Gantz phát biểu: “Việc tiêu diệt Yahya Sinwar không chỉ là một thành tựu quan trọng cho Israel mà còn là thông điệp mạnh mẽ cho các nhóm khủng bố rằng chúng sẽ không bao giờ an toàn khi đe dọa sự tồn vong của Israel”.

Những rủi ro và thách thức đi kèm

Mặc dù việc tiêu diệt được thủ lĩnh tối cao của Hamas có thể làm suy yếu tổ chức này trong ngắn hạn, nhưng lịch sử đã chứng minh rằng những hành động như vậy thường dẫn đến làn sóng trả thù từ phía các tổ chức khủng bố. Hamas, vốn nổi tiếng với các cuộc tấn công trả đũa, có thể đáp trả bằng những cuộc tấn công tên lửa hoặc khủng bố mới nhằm vào Israel. Điển hình là sau khi Israel ám sát Sheikh Ahmed Yassin, thủ lĩnh tinh thần của Hamas vào năm 2004, Hamas đã phát động hàng loạt cuộc tấn công tự sát nhằm vào dân thường Israel, khiến hàng trăm người thiệt mạng. Điều này có khả năng lặp lại bởi Hamas sẽ không im lặng sau cái chết của thủ lĩnh Yahya Sinwar mà có thể đẩy tình hình an ninh trong khu vực lên mức căng thẳng mới.

Mặc dù việc tiêu diệt Yahya Sinwar có thể giúp Israel đạt được lợi thế chiến thuật trong thời gian ngắn, song điều này không đảm bảo sự ổn định lâu dài. Hamas sẽ nhanh chóng tìm người thay thế ông và người kế nhiệm có thể còn cứng rắn hơn hay có khả năng điều phối tốt hơn vì rút ra kinh nghiệm từ những thất bại của ông Sinwar thời gian qua. Cái chết của một thủ lĩnh quan trọng như Sinwar có thể khiến Hamas chuyển từ chiến thuật quân sự sang các hình thức kháng chiến phi truyền thống như chiến tranh thông tin, khủng bố mạng hoặc xây dựng quan hệ đồng minh với các tổ chức khác, làm cho chiến lược đối phó của Israel trở nên phức tạp hơn.

Theo nhận định của giới chuyên môn, những cái tên khả dĩ thay thế ông Yahya Sinwar trong vị trí lãnh đạo như Hamas hiện nay là Khaled Meshal, Khalil al-Hayya hay Mousa Abu Marzouk đang sống ở nước ngoài đều rất khó lường.

Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar -0
Lãnh đạo Hamas Khalil Hayya xác nhận cái chết của thủ lĩnh Hahya Sanwar .

Việc Israel liên tục tiêu diệt các thủ lĩnh Hamas và Hezbollah thời gian qua bằng những đòn tấn công đẫm máu cũng gây ra phản ứng tiêu cực từ cộng đồng quốc tế, đặc biệt là từ các tổ chức nhân quyền và các quốc gia ủng hộ Palestine. Các cuộc tấn công trả đũa từ phía Hamas và các lực lượng ủng hộ họ cũng có thể dẫn đến việc gia tăng thương vong đối với dân thường ở cả hai phía, làm tăng thêm áp lực quốc tế đối với Israel. Hơn nữa, hành động này có thể làm suy yếu bất kỳ cơ hội nào để thiết lập lại hòa bình giữa Israel và Palestine.

Theo ông Daniel Byman, giáo sư tại Đại học Georgetown và chuyên gia về khủng bố thì: “Các hành động ám sát như vậy thường làm căng thẳng thêm các mối quan hệ và gây khó khăn cho việc đạt được một giải pháp hòa bình”.

Con đường hòa bình vẫn bế tắc?

Sau cái chết của ông Yahya Sinwar, triển vọng hòa bình ở Gaza vẫn bế tắc vì nhiều nguyên nhân phức tạp. Dù Sinwar có vai trò lãnh đạo lớn trong Hamas, cái chết của ông không thể làm thay đổi sự chia rẽ nội bộ giữa các phe phái trong tổ chức. Hamas không chỉ là một phong trào duy nhất, mà bao gồm nhiều phe với quan điểm khác nhau về cách tiếp cận hòa bình và đối đầu với Israel. Sự phân mảnh này khiến khó có thể tìm ra một lãnh đạo có khả năng đồng thuận toàn diện về chiến lược. Cho đến lúc này, cái chết của ông Sinwar không giúp Hamas và Israel thay đổi thái độ để tìm kiếm cơ hội đàm phán.

Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar -0
Những hoạt động quân sự ngày càng gia tăng của Israel tại Gaza khiến hòa bình vẫn xa vời.

Những hình ảnh “chiến đấu ngoan cường” của ông Sinwar trong thời khắc cuối cùng bị IDF bao vây nhận được không ít lời khen, hay thậm chí là sự ngưỡng mộ từ người Palestine lẫn người Hồi giáo nói chung trong những ngày qua. Điều này có nguy cơ tạo ra một làn sóng “anh hùng chủ nghĩa” mới trong thanh niên Palestine hay thanh niên Hồi giáo vốn không có thiện cảm với Israel đứng lên cầm vũ khí chống lại nhà nước này.

Ở chiều hướng khác, sự suy yếu của Hamas có thể làm thay đổi cán cân quyền lực trong cộng đồng người Palestine khiến cho một đối thủ mới trỗi dậy. Palestine Islamic Jihad (Phong trào thánh chiến vốn có tư tưởng cực đoan hơn Hamas và thường bị Hamas lấn át trong thời gian qua) có thể tận dụng cơ hội để gia tăng sức mạnh và ảnh hưởng trở lại. Điều này sẽ dẫn đến thách thức hoàn toàn khác cho các lực lượng an ninh của Israel.

Được - mất sau cái chết của thủ lĩnh Hamas Yahya Sinwar -0
Hình ảnh chiến đấu cuối cùng của ông Sinwar nhận được sự ngưỡng mộ từ cộng đồng Hồi giáo.

Một lý do khiến hoà bình vẫn xa vời là bởi các thế lực trong khu vực tiếp tục cung cấp hỗ trợ quân sự và tài chính cho Hamas và các nhóm cực đoan khác nhằm kéo dài xung đột. Những lực lượng này có lợi ích chiến lược trong việc duy trì căng thẳng ở Gaza để giữ ảnh hưởng của mình. Căng thẳng toàn cầu, bao gồm mối quan hệ căng thẳng giữa các nước lớn và sự suy giảm chú ý của cộng đồng quốc tế đối với tình hình ở Gaza, cũng làm giảm khả năng có một giải pháp hòa bình dài hạn.

Các sáng kiến ngoại giao không đạt được tiến triển do các bên liên quan chưa có dấu hiệu nhượng bộ. Tất cả các yếu tố này kết hợp với nhau khiến tiến trình hòa bình ở Gaza vẫn bế tắc sau cái chết của Yahya Sinwar và khó có thể thấy sự thay đổi lớn trong tương lai gần nếu không có các động thái mang tính đột phá từ cả hai phía.

Tiểu Phong

Các tin khác

Cuộc chiến của AI

Cuộc chiến của AI

Tháng 9/2025, các nhà nghiên cứu của Anthropic phát hiện một điều mà giới an ninh mạng từng chỉ hình dung trong các kịch bản tương lai: một nhóm tin tặc định danh là GTG-1002, đã "bẻ khóa" công cụ Claude Code của chính công ty và biến nó thành một tác nhân tự động thực hiện tới 80-90% khối lượng công việc trong một chiến dịch gián điệp mạng nhắm vào khoảng 30 tổ chức toàn cầu. Đây được Anthropic gọi là "chiến dịch tấn công mạng quy mô lớn đầu tiên được thực hiện mà không có sự can thiệp đáng kể của con người". Sự kiện này đã trở thành biểu tượng cho một thực tế không thể chối cãi: kỷ nguyên hacker AI không còn là dự báo.

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Từ lời hứa “việc nhẹ, lương cao” trên mạng xã hội đến những cuộc hôn nhân ngoại quốc được vẽ ra bằng viễn cảnh sung túc, tội phạm mua bán người tìm mọi cách đánh vào giấc mơ “đổi đời” của người dân. Tại Cà Mau, phía sau mỗi vụ án được khám phá là một sự thật đau lòng: Khi bước qua ranh giới của sự cả tin, giấc mơ về một tương lai tốt đẹp có thể biến thành những tháng ngày bị bóc lột, giam cầm, bạo hành, thậm chí là tước đoạt mạng sống. Ngăn chặn tội phạm mua bán người, vì thế, không chỉ là cuộc đấu tranh của cơ quan chức năng, mà là cuộc chiến của toàn xã hội.

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Lực lượng Houthi đã giành quyền kiểm soát hòn đảo Perim và vùng bờ Biển Đỏ của Yemen từ chính phủ được Saudi Arabia hậu thuẫn, từ đó nắm quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandab, tạo ra nguy cơ “gọng kìm” các tuyến hàng hải trọng yếu từ Đông sang Tây.

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Khởi công giữa vùng núi cao và địa chất phức tạp nhất hành tinh, dự án thủy điện hạ lưu sông Yarlung Tsangpo vừa mang dáng dấp một kỳ tích năng lượng, vừa mở ra bài toán an ninh nguồn nước vượt khỏi biên giới Trung Quốc. Đằng sau công suất khổng lồ và lời hứa điện sạch là câu hỏi khó hơn - châu Á sẽ quản trị những dòng sông chung ra sao khi nhu cầu năng lượng, biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược cùng lúc gia tăng?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

Từng được xem là những nền kinh tế giàu có và ổn định bậc nhất thế giới, các nước Vùng Vịnh đang hứng chịu những xáo trộn ngày càng lớn khi chiến sự kéo dài. Từ hàng không, du lịch đến bất động sản và các sự kiện quốc tế đều bị ảnh hưởng nặng nề, cái giá của bất ổn dần hiện rõ.

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Sự ra đời của các Trường Văn hóa Công an nhân dân (CAND), trong đó có Trường Văn hóa CAND VI không chỉ mở ra cơ hội học tập, rèn luyện cho các em có hoàn cảnh khó khăn mà còn thể hiện sâu sắc trách nhiệm của lực lượng CAND trong phương châm gắn bảo đảm an ninh, trật tự với an sinh xã hội, chăm lo người yếu thế trong xã hội. Ngôi trường đặc biệt này còn mở ra cánh cửa tri thức, niềm tin và hy vọng cho nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Các mô hình dữ liệu lớn và các thuật toán hứa hẹn giúp con người tạo thuốc nhanh hơn, ứng phó tốt hơn với dịch bệnh, nhưng cũng có thể đưa những năng lực sinh học nguy hiểm tới gần hơn với các tổ chức khủng bố. Vũ khí của tương lai có thể không đi từ kho quân sự ra chiến trường. Chúng có thể bắt đầu bằng những dữ liệu trôi nổi trên các đám mây số. Cuộc cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ có thể sẽ làm gia tăng rủi ro này.

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Ngày 28/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra tuyên bố về một thỏa thuận dầu mỏ mới giữa Mỹ và Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez của Venezuela, trong đó Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát trữ lượng dầu mỏ lớn của Venezuela. Tuyên bố này đã gây làn sóng phản đối dữ dội ở Venezuela.

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Những hoạt động bị cáo buộc diễn ra quanh RAF Akrotiri trong năm 2025 chỉ được hé lộ sau đó hơn một năm, khi cuộc điều tra của Anh lần theo dấu vết dẫn tới một nghi phạm đang bị giữ tại Cyprus.

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Kết quả cuộc trưng cầu dân ý công bố hôm 30/8 cho thấy người dân Iceland đã bỏ phiếu không gia nhập Liên minh châu Âu (EU), bác bỏ nỗ lực của chính phủ nhằm nối lại các cuộc đàm phán gia nhập và đứng về phía những người bảo vệ vùng biển đánh bắt cá của Iceland.

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Sự đồng hành của gia đình, chính quyền và cộng đồng đang giúp người được đặc xá xóa bỏ mặc cảm, ổn định cuộc sống, không tái phạm và trở thành người có ích cho xã hội. Hơn 80 năm qua, Đảng, Nhà nước ta đã đặc xá, tha tù trước thời hạn cho hàng trăm nghìn phạm nhân trở về với gia đình và cộng đồng, xã hội. Trong đó, chỉ từ năm 2009 đến nay, Chủ tịch nước đã quyết định đặc xá cho gần 100 nghìn người. Những người được đặc xá được gia đình, các cấp, các ngành, đoàn thể xã hội tiếp nhận và tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ từng bước ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng.

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Khi bất ổn tại eo biển Hormuz buộc Saudi Arabia chuyển ngày càng nhiều dầu sang bờ Biển Đỏ, eo Bab el-Mandeb từ một điểm nghẽn hàng hải đã trở thành “chiếc van thứ hai” của thị trường năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, trường hợp lực lượng Houthi không phong tỏa hoàn toàn eo biển này mà chỉ cần khiến rủi ro đủ lớn để tàu hàng, hãng bảo hiểm và chủ hàng tự lựa chọn con đường khác, hiệu ứng kinh tế đã có thể tương đương một cuộc phong tỏa. Đó cũng là dấu hiệu cho thấy chiến tranh Trung Đông đang chuyển từ cuộc đấu giành lãnh thổ sang cuộc đấu kiểm soát những dòng chảy của nền kinh tế toàn cầu.

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Thông tin cá nhân đang trở thành “mỏ vàng” của tội phạm, bị đánh cắp, mua bán và khai thác để lừa đảo, xâm phạm đời tư, tống tiền. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải dựng “lá chắn số” từ từng tài khoản, thiết bị và quy trình quản lý dữ liệu trong mỗi cơ quan, doanh nghiệp.

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Thực hiện chỉ đạo quyết liệt của Giám đốc Công an TP Đà Nẵng, những ngày này, toàn lực lượng Công an tỉnh, từ thành phố đến cơ sở, đang bước vào trận đánh lớn với khí thế sục sôi, quyết tâm cao độ. Với tinh thần “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng” cả ngày lẫn đêm, đợt cao điểm 45 ngày đêm (từ 5/8 đến 20/9) tổng rà soát, phát hiện, đấu tranh, xử lý, làm sạch địa bàn đang lan tỏa rộng khắp từ miền núi cao, vùng biên giới đến tận các xã đảo. Trận chiến với “cái chết trắng” không chừa một tấc đất này đang khẳng định bản lĩnh, sự mưu trí và tinh thần vì nhân dân phục vụ của lực lượng Công an cấp xã trên toàn thành phố.

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Ông Mykhailo Fedorov - Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine vừa bị cách chức đã kêu gọi tổ chức bầu cử tổng thống trong thời chiến. Đây là thách thức chính trị trực tiếp nhất đối với Tổng thống Volodymyr Zelensky kể từ khi cuộc chiến Nga - Ukraine bắt đầu vào năm 2022.

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Đằng sau kế hoạch thanh toán 725 triệu USD của Mỹ là bài toán tài chính lớn hơn của Liên hợp quốc: nguồn đóng góp cần ổn định hơn, chi phí phải được kiểm soát chặt hơn, trong khi những nhiệm vụ cốt lõi vẫn cần được bảo đảm.

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để xác lập mô hình phát triển mới, tạo nền tảng nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh, tự chủ và sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới. Với vai trò là Cơ quan Thường trực thực hiện Nghị quyết 57, đồng thời là lực lượng gương mẫu, đi đầu, Bộ Công an không chỉ làm tốt công tác tham mưu, dẫn dắt thực hiện nhiệm vụ cho các ngành, các cấp mà còn từng bước đưa khoa học, công nghệ vào mọi mặt công tác Công an, từ quản trị, chỉ huy, cải cách hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu đến phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm và phục vụ người dân.

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran chưa tìm được giải pháp hòa bình, eo biển Hormuz vẫn đang bị khóa chặt và tuyến hàng hải huyết mạch qua Biển Đỏ liên tục bị lực lượng Houthi tấn công, thì việc mở ra tuyến hàng hải mới đi qua Bắc Cực trở thành lựa chọn hấp dẫn.

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Tây Ninh có vị trí chiến lược, vừa là cửa ngõ kết nối TP Hồ Chí Minh với các tỉnh miền Tây Nam Bộ, vừa có đường biên giới tiếp giáp Vương quốc Campuchia cùng hệ thống cửa khẩu thuận lợi cho việc giao thương kinh tế. Ngoài ra, còn có nhiều khu công nghiệp phát triển mạnh thu hút hàng trăm ngàn người từ các tỉnh, thành khác và người nước ngoài đến lưu trú để sản xuất, kinh doanh. Lợi dụng điều này, các loại tội phạm về trật tự xã hội, sử dụng công nghệ cao, ma túy, cờ bạc, trộm cắp tài sản, “tín dụng đen”, xuất, nhập cảnh trái phép... hoạt động phức tạp.