Việc Hà Nội công bố quy hoạch 100 năm đang thu hút sự quan tâm của người dân và dư luận. Đồng thời, đồ án quy hoạch này cũng được đánh giá cao, với nhiều điểm mới. Để có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về những đột phá trong tư duy phát triển, PV đã có cuộc trò chuyện cùng với KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, một chuyên gia đã gắn bó nhiều năm với quy hoạch Thủ đô.
PV: Thưa KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm, là người đã chứng kiến nhiều thời kỳ thay đổi của Hà Nội, ông cảm nhận thế nào về ý nghĩa của quy hoạch Hà Nội lần này?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Để hiểu hơn về câu chuyện quy hoạch của Hà Nội, chúng ta cần đặt đồ án này vào dòng chảy lịch sử. Việt Nam là quốc gia có truyền thống làm quy hoạch từ thời phong kiến, qua thời Pháp và đặc biệt là từ năm 1954 đến nay. Tính cả lần này thì riêng Hà Nội đã có tới 9 lần lập quy hoạch chung. Mỗi lần quy hoạch đều đánh dấu một giai đoạn phát triển kinh tế mới của đất nước.
Đồ án lần này thực sự là một bước đột phá mới so với tất cả các lần trước đó. Điểm đổi mới lớn nhất chính là tầm nhìn. Nếu trước đây chúng ta chỉ nhìn trong khoảng 30, 40 hay 50 năm, thì lần này chúng ta xác định tầm nhìn lên tới 100 năm.
Việc nhìn dài hạn như vậy là để đảm bảo sự ổn định cho quy hoạch, tránh tình trạng "quy hoạch treo" hay phải điều chỉnh liên tục. Tuy nhiên, tầm nhìn 100 năm không phải là viển vông vì đồ án có sự phân kỳ thực hiện rất khoa học: Từ ngắn hạn đến năm 2035, trung hạn đến năm 2045, dài hạn đến năm 2065 và sau đó là tầm nhìn lâu dài. Đây là sự gắn kết giữa tính thực tiễn và dự báo bối cảnh quốc tế cũng như trong nước một cách bài bản.
PV: Trước đây, đã không ít lần ông nhắc đến khái niệm "quy hoạch tích hợp" như một điểm nhấn đột phá để quy hoạch Thủ đô. Vậy ở đồ án quy hoạch lần này, sự tích hợp này được thể hiện cụ thể thế nào, thưa ông?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Đây là sự thay đổi về chất. Trước đây, quy hoạch của chúng ta thường làm theo kiểu chuyên ngành riêng lẻ. Có thời kỳ, Hà Nội có tới gần 200 quy hoạch chuyên ngành khác nhau, dẫn đến sự chồng chéo và thiếu thống nhất.
Quy hoạch lần này thực hiện theo định hướng của Luật Quy hoạch 2017, mang tính tích hợp. Chúng ta không chỉ quy hoạch không gian xây dựng mà tích hợp định hướng của khoảng 21 ngành trọng yếu. Ngoài những ngành truyền thống, đồ án còn đưa vào những yếu tố đặc thù như thành phố sáng tạo, thành phố thông minh…
Quan trọng hơn cả, tư duy tích hợp này giúp tập trung giải quyết triệt để các "điểm nghẽn" kinh niên của Hà Nội: Biến đổi khí hậu, ngập lụt, ách tắc giao thông… Đây là những bài toán mà nếu chỉ làm quy hoạch đơn ngành, chúng ta sẽ không bao giờ có lời giải thỏa đáng.
PV: Vậy theo ông, cấu trúc không gian của Hà Nội sẽ thay đổi ra sao trong tầm nhìn 100 năm tới?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Cấu trúc mới được định nghĩa rất rõ ràng: Đa cực, đa trung tâm và đa tầng không gian. Trong các quy hoạch trước, chúng ta chủ yếu tập trung vào đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh. Lần này, đồ án xác định rõ 9 cực phát triển, 9 trung tâm và 9 hành lang kinh tế.
Đây là điểm hoàn toàn mới. Để các cực này không chỉ nằm trên giấy, chúng ta cần các chính sách đồng bộ để tạo sức hút. Ví dụ, với các đô thị vệ tinh trước đây, chúng ta phải tạo điều kiện cho khởi nghiệp, ưu đãi nguồn lực tài chính và đặc biệt là kêu gọi đầu tư nước ngoài. Thách thức hiện nay là phải cụ thể hóa mục tiêu cho từng thời kỳ, xác định rõ mỗi giai đoạn sẽ ưu tiên phát triển cực nào để dồn lực, tránh việc dàn trải khiến quy hoạch chỉ là "bức tranh toàn cảnh".
Đặc biệt, về không gian, Hà Nội sẽ phát triển theo chiều sâu: Tầng ngầm, tầng mặt đất và tầng trên cao. Chúng ta sẽ khai thác tầng ngầm không chỉ để thoát nước (như hệ thống 70km cống ngầm người Pháp để lại) mà còn cho giao thông và thương mại. Về tầng cao, xu thế nhà cao tầng là tất yếu. Từ khách sạn Thăng Long 11 tầng những năm đầu đổi mới đến Keangnam 74 tầng và sắp tới có thể là công trình đa năng 108 tầng. Tuy nhiên, việc phát triển cao tầng phải theo các trục trung tâm để tránh mô hình "gai mít", đảm bảo hài hòa cảnh quan.
PV: Nói về trục trung tâm, một trong những điểm nhấn nổi bật nhất của quy hoạch lần này là định hướng phát triển hai bên sông Hồng. Dư luận đang cho rằng đây là cuộc cách mạng trong tư duy quy hoạch. Ông nghĩ thế nào?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Nói về trục trung tâm sông Hồng thì tôi phải làm rõ một điều, ý tưởng phát triển hai bên sông Hồng thành trục cảnh quan trung tâm đã có từ 50 năm nay chứ không phải mới. Từ quy hoạch của nhiều năm trước như vào các năm 1992, 1998 hay 2011 đều đã đề cập. Chúng ta đã từng hợp tác với gần 20 quốc gia để nghiên cứu về vấn đề này, từ Hà Lan nghiên cứu về nhà ở ven sông đến Ý đề xuất hệ thống công viên. Hay như Nhật Bản, Hàn Quốc đều đã từng cùng chúng ta lập những đồ án quy hoạch cơ bản rất chi tiết.
Cái mới và đột phá lần này không phải là giờ mới “phát hiện” ra sông Hồng trong quy hoạch mà là định vị lại sông Hồng. Sông Hồng không còn là "phía sau" hay là "vùng đệm" nữa, mà phải là tầm nhìn trung tâm, là biểu tượng phát triển mới của Thủ đô.
Tuy nhiên, đây là nhiệm vụ cực kỳ khó khăn. Thứ nhất là vấn đề dân số, các quy hoạch trước thường tìm cách giảm dân số khu vực ven sông, nhưng lần này chúng ta dự kiến tăng từ 24 vạn lên có thể tới 90 vạn dân. Thứ hai là an toàn hành lang thoát lũ và biến đổi thế sông, điều mà sông Hồng thường thay đổi sau mỗi 70 - 100 năm. Chúng ta cần kế thừa các nghiên cứu cũ, ứng dụng khoa học công nghệ mới để giải quyết đa mục tiêu: vừa là trục giao thông thủy, vừa là không gian văn hóa, du lịch và công viên giải trí.
PV: Hà Nội không chỉ là một đại đô thị mà còn là một kho di sản văn hoá đồ sộ. Chính vì thế quy hoạch không chỉ hướng đến sự hiện đại hóa mà còn phải làm thế nào để bảo tồn được hồn cốt của Thủ đô. Đồ án quy hoạch này đã thể hiện điều đó thế nào, thưa ông?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Trong đồ án lần này, có một trục xuyên suốt là: Văn hiến - Văn minh - Sáng tạo. Hà Nội là đô thị có quỹ di sản phong phú nhất với gần 1.600 di sản, 1.400 làng nghề và nhiều di sản thế giới.
Quy hoạch xác định không chỉ bảo tồn những gì đã có như Hoàng thành Thăng Long hay Văn Miếu, mà phải tiếp tục nhận diện và bổ sung giá trị mới. Ví dụ, khu vực Cổ Loa có từ thế kỷ thứ III cần được hoàn thiện hồ sơ để UNESCO công nhận là di sản thế giới.
Bên cạnh đó, cần một tư duy mới về bảo tồn: Không phải chỉ giữ nguyên trạng mà phải tái cấu trúc để nâng cao chất lượng sống. Chẳng hạn như ở đây tôi muốn nói đến việc nhận diện di sản của thời kỳ kế hoạch hóa (trước đổi mới). Những công trình như trụ sở Bộ Giao thông vận tải cũ là kiến trúc có giá trị, không thể cứ thay đổi hay phá bỏ dễ dàng. Bảo tồn gắn với sáng tạo chính là chìa khóa để di sản "sống" được trong đô thị hiện đại.
PV: Có một vấn đề rất quan trọng là yếu tố an ninh quốc phòng trong quy hoạch. Ở đồ án quy hoạch này ông thấy thế nào?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Đây là vấn đề tôi đặc biệt tâm đắc. Quy hoạch lần này cực kỳ chú trọng đến yêu cầu an ninh quốc phòng, coi đây là nhiệm vụ trọng yếu trong quá trình tái cấu trúc Thủ đô.
Mọi định hướng phát triển không gian, nhất là dọc sông Hồng, đều phải phối hợp chặt chẽ với các yêu cầu an ninh quốc phòng. Tôi lấy ví dụ cụ thể: Các công trình siêu cao tầng như tòa tháp 108 tầng bắt buộc phải có sân bay trực thăng. Ngay cả các di tích như Hoàng thành Thăng Long, chúng ta vẫn phải giữ nguyên sân bóng đá cũ để làm sân đỗ trực thăng phục vụ mục tiêu an ninh khi cần. Hay các trụ sở cơ quan an ninh ở đầu đường Thanh Niên có mái đặc thù cũng chính là để phục vụ việc thoát hiểm hàng không.
Bên cạnh đó, 6 trục giao thông lớn của thành phố đều phải được tính toán để đảm bảo vị trí cho các lực lượng an ninh, quân đội triển khai khi có tình huống khẩn cấp. Điều này đòi hỏi chúng ta phải có khả năng dự báo bối cảnh an ninh không chỉ trong nước mà cả khu vực và thế giới.
PV: Để quy hoạch tầm nhìn 100 năm này thực sự đi vào đời sống và đạt được các mục tiêu đột phá, theo ông, đâu là yếu tố quyết định?
KTS.TSKH Đào Ngọc Nghiêm: Thứ nhất, nguồn lực lớn nhất không chỉ là vốn đầu tư, mà là nguyện vọng của nhân dân. Đô thị là của dân, do dân và vì dân, nên công tác tuyên truyền và lấy ý kiến người dân là vô cùng quan trọng.
Thứ hai là việc khai thác trí lực. Hà Nội là nơi tập trung tiềm năng nhân lực chất lượng cao, các nhà khoa học hàng đầu của cả nước. Chúng ta cần cơ chế để các chuyên gia tham gia phản biện, tư vấn một cách thực chất.
Cuối cùng, dù tầm nhìn là 100 năm, nhưng phải xác định rõ mục tiêu cho từng phân kỳ 2035, 2045, 2065 để có giải pháp huy động nguồn lực phù hợp. Trước hết phải bắt tay vào làm ngay những việc cụ thể của giai đoạn 2035. Phải xác định rõ nguồn lực ở đâu, giải pháp huy động sự quan tâm của quốc tế ra sao để hiện thực hóa từng bước một. Có như vậy, quy hoạch mới không chỉ là một giấc mơ đẹp mà sẽ trở thành diện mạo thực sự của một Thủ đô văn minh, hiện đại, xứng tầm thế giới.
PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!
