Trong tiến trình lãnh đạo cách mạng, mỗi bước phát triển trong tư duy chiến lược của Đảng đều mở đường cho một giai đoạn phát triển mới của đất nước. Nếu công cuộc đổi mới được khởi nguồn từ tư duy lấy phát triển kinh tế làm trung tâm; nếu quan điểm kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh và đối ngoại đã tạo nền tảng để đất nước giữ vững ổn định, mở rộng hội nhập và nâng cao vị thế quốc tế trong gần bốn thập niên qua, thì việc Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV ban hành Nghị quyết về Chiến lược An ninh quốc gia tiếp tục đánh dấu một bước phát triển mới trong tư duy lý luận của Đảng về xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển.
Từ tư duy bảo vệ sang tư duy kiến tạo phát triển
Giá trị nổi bật của nghị quyết không chỉ nằm ở việc ban hành một chiến lược mới về an ninh quốc gia, mà quan trọng hơn là xác lập một cách tiếp cận mới đối với an ninh. Lần đầu tiên, an ninh được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển, không chỉ với tư cách là điều kiện bảo đảm cho phát triển mà còn là một nguồn lực, một động lực và một yếu tố trực tiếp kiến tạo phát triển. Tư duy “an ninh kiến tạo phát triển” vì vậy không đơn thuần là sự mở rộng phạm vi của công tác bảo đảm an ninh, mà là bước chuyển quan trọng từ tư duy phòng ngừa, ứng phó sang tư duy chủ động tạo lập môi trường hòa bình, ổn định, an toàn để khơi thông và bảo vệ các nguồn lực phát triển đất nước.
Đây là sự phát triển có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc, ranh giới giữa phát triển và an ninh, giữa kinh tế và địa chính trị, giữa không gian thực và không gian số ngày càng bị xóa nhòa. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột khu vực, chiến tranh thương mại, chiến tranh công nghệ, an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an ninh chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng hay an ninh tài chính đã trở thành những nhân tố tác động trực tiếp đến sự ổn định và triển vọng phát triển của mỗi quốc gia. Trong môi trường đó, sức mạnh quốc gia không còn được đo chủ yếu bằng tiềm lực quân sự hay quy mô nền kinh tế, mà còn bởi năng lực duy trì môi trường ổn định, khả năng chống chịu trước các cú sốc và năng lực bảo vệ các lợi ích chiến lược trong mọi không gian phát triển.
Đối với Việt Nam, yêu cầu đổi mới tư duy về an ninh càng trở nên cấp thiết khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Hội nhập quốc tế sâu rộng mở ra nhiều cơ hội, nhưng cũng làm gia tăng sự đan xen giữa lợi ích và thách thức, giữa hợp tác và cạnh tranh, giữa phát triển và những rủi ro xuyên biên giới. Là quốc gia có vị trí địa - chiến lược quan trọng, đồng thời là nền kinh tế có độ mở lớn, Việt Nam không chỉ phải bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc, mà còn phải bảo đảm môi trường hòa bình, ổn định để phát triển nhanh và bền vững. Đó là yêu cầu đặt ra đối với cả hệ thống chính trị, đồng thời cũng là cơ sở thực tiễn để Trung ương ban hành Nghị quyết về Chiến lược An ninh quốc gia.
Đại hội XIV của Đảng lần đầu tiên xác định “giữ vững môi trường hòa bình, ổn định” là mục tiêu được đặt lên hàng đầu trong định hướng phát triển đất nước. Đây không phải là sự thay đổi về kỹ thuật diễn đạt, mà phản ánh bước phát triển mới trong nhận thức của Đảng về mối quan hệ giữa phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Trong tư duy đó, an ninh không còn chỉ là “lá chắn” bảo vệ thành quả phát triển, mà phải chủ động kiến tạo những điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển. Chính sự chuyển biến về nhận thức này đã tạo nên điểm đột phá của Nghị quyết Chiến lược An ninh quốc gia và mở ra một hướng tiếp cận mới trong hoạch định chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới.
Từ tư duy mới đến yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia
Tư duy “an ninh kiến tạo phát triển” chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành tư duy quản trị quốc gia trong toàn bộ hệ thống chính trị. Nói cách khác, đây không chỉ là yêu cầu đối với lực lượng làm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh mà còn là yêu cầu đối với công tác lãnh đạo, quản lý, xây dựng pháp luật và hoạch định chính sách phát triển.
Một trong những thông điệp quan trọng nhất của nghị quyết là mọi quyết sách phát triển phải được đặt trong tổng thể lợi ích quốc gia - dân tộc. Điều này không có nghĩa là lấy yếu tố an ninh để hạn chế phát triển, mà ngược lại, nhằm bảo đảm phát triển đúng hướng, bền vững và không phải trả giá bằng những rủi ro chiến lược trong tương lai. Thực tiễn quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã phải điều chỉnh chính sách sau khi nhận ra những khoảng trống về an ninh trong thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng trọng yếu, quản lý dữ liệu, công nghệ lõi hay chuỗi cung ứng. Những bài học đó cho thấy, nếu các yếu tố quốc phòng, an ninh và đối ngoại không được tính đến ngay từ đầu thì chi phí khắc phục sau này sẽ lớn hơn rất nhiều so với chi phí phòng ngừa.
Chính vì vậy, điểm mới của nghị quyết không phải là bổ sung thêm một yêu cầu về an ninh, mà là xác lập nguyên tắc tích hợp an ninh trong phát triển. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia hiện đại. Mỗi chiến lược phát triển, mỗi quy hoạch, mỗi dự án quan trọng quốc gia hay mỗi chính sách lớn đều cần được đánh giá đầy đủ tác động đối với quốc phòng, an ninh và đối ngoại ngay từ khâu chuẩn bị. Chỉ khi phát triển và bảo vệ được thiết kế đồng thời trong cùng một chỉnh thể thì mới bảo đảm được sự phát triển ổn định, lâu dài và bền vững.
Ở góc độ đó, yêu cầu hoàn thiện thể chế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Quốc hội với chức năng lập hiến, lập pháp và giám sát tối cao giữ vai trò trung tâm trong việc thể chế hóa đầy đủ các quan điểm mới của Đảng thành pháp luật và cơ chế thực thi. Việc rà soát, sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật liên quan đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại, dữ liệu, chuyển đổi số, công nghệ chiến lược, bảo vệ hạ tầng trọng yếu, đầu tư và hội nhập quốc tế cần được đặt trong một tư duy thống nhất, bảo đảm không chỉ tháo gỡ các điểm nghẽn cho phát triển mà còn tạo dựng “lá chắn thể chế” để bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc trong điều kiện hội nhập ngày càng sâu rộng.
Cùng với hoàn thiện thể chế, cần đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị theo hướng chủ động dự báo, phòng ngừa và kiểm soát rủi ro. Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó lường, năng lực quản trị của một quốc gia không chỉ được đánh giá ở khả năng xử lý tốt các tình huống phát sinh, mà trước hết ở năng lực nhận diện sớm xu hướng, chuẩn bị từ xa các phương án ứng phó và duy trì khả năng thích ứng trước mọi biến động. Đó cũng chính là nội hàm của yêu cầu bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa trong điều kiện mới.
Tư duy này đồng thời khẳng định yêu cầu phải phát huy sức mạnh tổng hợp của quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, việc bảo vệ lợi ích quốc gia không thể chỉ dựa vào một công cụ hay một lực lượng. Quốc phòng tạo sức mạnh răn đe và bảo vệ chủ quyền; an ninh giữ vững ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội và phòng ngừa các nguy cơ từ sớm, từ xa; đối ngoại góp phần mở rộng không gian phát triển, tranh thủ nguồn lực bên ngoài và củng cố môi trường hòa bình. Ba trụ cột này phải được vận hành đồng bộ trong một chiến lược thống nhất, lấy lợi ích quốc gia - dân tộc làm mục tiêu cao nhất.
Nhìn ở tầm chiến lược, Nghị quyết về Chiến lược An ninh quốc gia không chỉ trả lời câu hỏi làm gì để bảo vệ đất nước, mà còn định hướng phát triển đất nước như thế nào để luôn giữ vững an ninh quốc gia. Đây chính là bước phát triển mới trong tư duy lãnh đạo của Đảng, phản ánh sự thống nhất giữa mục tiêu phát triển nhanh, bền vững với yêu cầu bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích quốc gia - dân tộc trong kỷ nguyên phát triển mới.
An ninh kiến tạo phát triển - Định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới của đất nước
Lịch sử cách mạng Việt Nam cho thấy, mỗi bước phát triển của đất nước đều gắn liền với một bước phát triển trong tư duy lãnh đạo của Đảng. Từ đường lối đổi mới năm 1986, chủ trương chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, đến quan điểm kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh và đối ngoại đã tạo nên những chuyển biến có ý nghĩa lịch sử về thế và lực của đất nước. Trong dòng chảy đó, Nghị quyết về Chiến lược An ninh quốc gia tiếp tục đánh dấu một bước phát triển mới về tư duy chiến lược của Đảng, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ phát triển mới.
Điều làm nên giá trị nổi bật của nghị quyết không chỉ là việc xác định các mục tiêu, nhiệm vụ hay giải pháp bảo đảm an ninh quốc gia, mà chính là sự thay đổi trong nhận thức về vai trò của an ninh đối với sự phát triển đất nước. Lần đầu tiên, an ninh được xác định không chỉ là “lá chắn” bảo vệ thành quả phát triển mà còn là nền tảng, nguồn lực và động lực thúc đẩy phát triển. Đây là sự phát triển quan trọng trong tư duy lý luận của Đảng về mối quan hệ giữa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phản ánh tầm nhìn chiến lược trước những biến đổi sâu sắc của môi trường an ninh và phát triển toàn cầu.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng quyết liệt, khoa học - công nghệ phát triển nhanh, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và các thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, bảo vệ Tổ quốc không còn chỉ được hiểu là giữ vững chủ quyền lãnh thổ hay bảo đảm ổn định chính trị. Bảo vệ Tổ quốc còn là bảo vệ môi trường hòa bình để phát triển; bảo vệ các nguồn lực chiến lược của quốc gia; bảo vệ thể chế, bảo vệ niềm tin xã hội, bảo vệ thành quả đổi mới và bảo vệ khả năng phát triển bền vững của đất nước trong tương lai. Đó cũng chính là nội hàm sâu sắc của tư duy “an ninh kiến tạo phát triển” mà Nghị quyết đã xác lập.
Để tư duy đó thực sự trở thành hiện thực, yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức thực hiện tốt Nghị quyết mà quan trọng hơn là tiếp tục đổi mới tư duy trong toàn bộ hệ thống chính trị. Mỗi chủ trương phát triển phải đồng thời là một giải pháp củng cố quốc phòng, an ninh và đối ngoại; mỗi chính sách bảo đảm quốc phòng, an ninh và đối ngoại phải hướng tới mục tiêu tạo dựng môi trường ổn định, an toàn và thuận lợi cho phát triển. Chỉ trên nền tảng đó mới có thể phát huy cao nhất sức mạnh tổng hợp của quốc gia, kết hợp hiệu quả nội lực với ngoại lực, sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để bảo vệ vững chắc lợi ích quốc gia - dân tộc trong mọi tình huống.
Có thể khẳng định, Nghị quyết về Chiến lược An ninh quốc gia không chỉ có ý nghĩa đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia trước mắt mà còn có giá trị định hướng lâu dài đối với quá trình phát triển đất nước. Tư duy “an ninh kiến tạo phát triển” sẽ trở thành một trong những định hướng chiến lược quan trọng trong quản trị quốc gia hiện đại, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị, củng cố sức chống chịu của nền kinh tế và tăng cường khả năng thích ứng của đất nước trước những biến động của tình hình thế giới.
Đến năm 2045, khi Việt Nam phấn đấu trở thành nước phát triển, có thu nhập cao, giá trị của Nghị quyết sẽ không chỉ được đo bằng khả năng giữ vững ổn định chính trị, bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, mà còn được khẳng định bằng việc kiến tạo thành công một môi trường hòa bình, an toàn, ổn định để khơi thông mọi nguồn lực phát triển, nâng cao vị thế quốc gia và hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc. Đó chính là ý nghĩa chiến lược và giá trị bền vững của tư duy “an ninh kiến tạo phát triển” trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
