Châu Phi và “lời nguyền” địa chính trị năng lượng

Nằm ở trọng tâm của nhiều vấn đề kinh tế và địa chính trị, năng lượng ở châu Phi đôi khi còn là nguồn gốc của những căng thẳng chính trị và an ninh. Nói đúng hơn, năng lượng là chất xúc tác làm trầm trọng thêm các động lực xung đột có từ trước trên lục địa hơn là nguyên nhân trực tiếp gây ra xung đột.

Từ nhiều tháng qua, tập đoàn năng lượng Pháp TotalEnergies đã trở thành mục tiêu của vô số cuộc biểu tình và các đơn tố cáo các dự án mở rộng khai thác năng lượng hóa thạch của tập đoàn này, nhất là dự án đường ống dẫn dầu thô “EACOP” gây tranh cãi giữa Uganda và Tanzania. Đặc biệt nhấn mạnh đến nguy cơ lớn gây tràn dầu, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức xã hội dân sự cáo buộc siêu dự án này đang gây hại cho môi trường, cũng như an ninh và nhân quyền của người dân địa phương. Những thất bại của TotalEnergies minh họa cho những căng thẳng xã hội mà các hoạt động sản xuất và khai thác năng lượng có thể tạo ra ở một số quốc gia ở Lục địa đen, về mối liên hệ giữa các nguồn tài nguyên thiên nhiên và các động lực xung đột, đặc biệt liên quan đến dầu mỏ.

1.jpg -0
Năng lượng và môi trường là 2 vấn đề nhức nhối của châu Phi hiện nay.

Châu Phi là lục địa giàu tài nguyên năng lượng, cả năng lượng không tái tạo như dầu mỏ, khí đốt, uranium, than và năng lượng tái tạo như sinh khối, thủy điện, năng lượng mặt trời, năng lượng gió. Theo dữ liệu được tập đoàn dầu khí BP của Anh công bố, sản lượng dầu ở khu vực châu Phi cận Sahara năm 2021 đạt 344,7 triệu tấn, tương đương 8,2% nguồn cung thế giới và tỷ lệ tăng trưởng hàng năm là 4,5%. Sản lượng khí đốt tự nhiên của châu Phi năm 2021 cũng đạt 257,5 tỷ mét khối, tương đương 6,4% nguồn cung toàn cầu, với tốc độ tăng trưởng hàng năm là 11,7%. Các quốc gia sản xuất dầu khí lớn ở châu lục này là Nigeria, Angola, Libya và Algeria. Trữ lượng dầu mỏ của châu Phi được chứng minh đã tăng từ 75 tỷ thùng năm 1997 lên 125,3 tỷ thùng năm 2021. Tiềm năng năng lượng của châu lục này còn lớn hơn nhiều vì khai thác chưa đáng kể. Đặc biệt, Vịnh Guinea được cho là vẫn còn chứa trữ lượng lớn dầu thô nhẹ chưa được khai thác.

Mặc dù có nguồn tài nguyên dồi dào, nhưng các nước của Lục địa đen lại không được hưởng lợi hoặc hưởng lợi rất ít từ nguồn này. Trong khi dân số cận Sahara chiếm khoảng 16% dân số toàn cầu, họ chỉ tiêu thụ 3,4% năng lượng sơ cấp của thế giới. Tỷ lệ tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch toàn cầu của châu Phi thấp hơn tỷ lệ sản xuất của châu lục (trong khoảng từ 4% đến 8% tùy thuộc vào loại nhiên liệu). Ngoài ra, phần lớn dân số vùng cận Sahara vẫn phụ thuộc vào sinh khối truyền thống để tiếp cận năng lượng cơ bản và không có khả năng tiếp cận các nguồn năng lượng hiện đại như butan và điện. Năm 2012, có tới 25 trong số 54 quốc gia ở châu Phi rơi vào tình trạng khủng hoảng năng lượng, và tỷ lệ tiếp cận điện năng năm 2020 chỉ là 48,2%, một con số cho thấy sự chênh lệch đáng kể.

Nhiều quốc gia trên lục địa này phải đối mặt với các hóa đơn năng lượng rất cao, tình trạng mất điện thường xuyên và nạn trộm cắp năng lượng. Điển hình là Nigeria. Là quốc gia lớn nhất châu Phi về kinh tế và dân số, nhưng lại sống trong tình trạng mất điện trên diện rộng, do cơ sở hạ tầng lạc hậu và nạn tham nhũng lan tràn ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực của đất nước. Dù là nhà sản xuất dầu lớn nhất châu Phi cho đến năm 2021, Nigeria vẫn phải nhập khẩu hơn 90% nhiên liệu do không đủ công suất lọc dầu, khiến nguồn cung thường xuyên gặp khó khăn.

Trường hợp của Nigeria minh họa cho hiện tượng “lời nguyền tài nguyên”, hay “căn bệnh Hà Lan”, theo đó, những nguồn thu quan trọng do xuất khẩu dầu mỏ tạo ra không nhất thiết tạo ra sự phát triển kinh tế. Các nước xuất khẩu dầu châu Phi thường bị buộc phải xuất khẩu độc quyền, với doanh thu bán dầu chiếm hơn 90% tổng thu nhập xuất khẩu. Khi lợi tức từ dầu không bị những phần tử tham nhũng biển thủ, nó thường được sử dụng cho những chi tiêu không hiệu quả hoặc tốn kém. Tháng 8/2022, Nigeria đã để mất vị trí quốc gia dầu mỏ hàng đầu châu Phi vào tay Angola, do các hoạt động phá hoại và trộm cắp dầu thô.

Vì vậy, khoảng cách giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ năng lượng - nhất là liên quan đến di sản thuộc địa của các nền kinh tế châu Phi phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên - là nguyên nhân gây căng thẳng chính ở châu Phi. Ở nhiều quốc gia, những khó khăn của người dân trong việc tiếp cận năng lượng là nguyên nhân của nhiều cuộc biểu tình, xuất phát từ nỗi thất vọng của người dân.

Thay vì chỉ có vấn đề dầu mỏ, việc quản lý các nguồn tài nguyên đang trở nên quan trọng hơn, do các vấn đề quản trị là gốc rễ của nhiều cuộc xung đột trên lục địa.

Tuy nhiên, năng lượng vẫn là “vũ khí” cốt lõi của nhiều vấn đề quyền lực và các khía cạnh cơ bản về tương lai châu Phi: phát triển và biến đổi khí hậu. Tuy tiêu thụ ít năng lượng nhất trên thế giới, châu Phi sẽ là một trong những nơi dễ bị tổn thương nhất trước sự biến đổi khí hậu do vị trí địa lý của lục địa và do thiếu các nguồn lực cũng như cơ sở hạ tầng phù hợp. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên đã và đang gây tổn hại đến đa dạng sinh học và sinh kế của cộng đồng các khu vực như đồng bằng sông Niger.

Ngoài ra, sự bùng nổ dân số trên lục địa đang làm cho nhu cầu về các nguồn tài nguyên quan trọng tăng theo cấp số nhân, đến mức việc các quốc gia không thể đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cho dân số đông hơn của họ nhất thiết sẽ là nguồn gốc của những căng thẳng chính trị - an ninh. Trước những nguy cơ tiềm tàng gây bất ổn hệ sinh thái, vấn đề đầu tư vào lĩnh vực năng lượng sạch đang cần thiết hơn bao giờ hết, và lại càng khó khăn hơn với tổng quan nền tảng thấp kém ở một nơi như Lục địa đen hiện tại.

Huy Thông (Tổng hợp)

Các tin khác

Cuộc chiến của AI

Cuộc chiến của AI

Tháng 9/2025, các nhà nghiên cứu của Anthropic phát hiện một điều mà giới an ninh mạng từng chỉ hình dung trong các kịch bản tương lai: một nhóm tin tặc định danh là GTG-1002, đã "bẻ khóa" công cụ Claude Code của chính công ty và biến nó thành một tác nhân tự động thực hiện tới 80-90% khối lượng công việc trong một chiến dịch gián điệp mạng nhắm vào khoảng 30 tổ chức toàn cầu. Đây được Anthropic gọi là "chiến dịch tấn công mạng quy mô lớn đầu tiên được thực hiện mà không có sự can thiệp đáng kể của con người". Sự kiện này đã trở thành biểu tượng cho một thực tế không thể chối cãi: kỷ nguyên hacker AI không còn là dự báo.

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Hệ lụy đau lòng sau những giấc mơ “đổi đời”

Từ lời hứa “việc nhẹ, lương cao” trên mạng xã hội đến những cuộc hôn nhân ngoại quốc được vẽ ra bằng viễn cảnh sung túc, tội phạm mua bán người tìm mọi cách đánh vào giấc mơ “đổi đời” của người dân. Tại Cà Mau, phía sau mỗi vụ án được khám phá là một sự thật đau lòng: Khi bước qua ranh giới của sự cả tin, giấc mơ về một tương lai tốt đẹp có thể biến thành những tháng ngày bị bóc lột, giam cầm, bạo hành, thậm chí là tước đoạt mạng sống. Ngăn chặn tội phạm mua bán người, vì thế, không chỉ là cuộc đấu tranh của cơ quan chức năng, mà là cuộc chiến của toàn xã hội.

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Nếu Houthi kiểm soát eo biển Bab al-Mandab...

Lực lượng Houthi đã giành quyền kiểm soát hòn đảo Perim và vùng bờ Biển Đỏ của Yemen từ chính phủ được Saudi Arabia hậu thuẫn, từ đó nắm quyền kiểm soát eo biển Bab al-Mandab, tạo ra nguy cơ “gọng kìm” các tuyến hàng hải trọng yếu từ Đông sang Tây.

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Thách thức chuyển đổi xanh và an ninh nguồn nước

Khởi công giữa vùng núi cao và địa chất phức tạp nhất hành tinh, dự án thủy điện hạ lưu sông Yarlung Tsangpo vừa mang dáng dấp một kỳ tích năng lượng, vừa mở ra bài toán an ninh nguồn nước vượt khỏi biên giới Trung Quốc. Đằng sau công suất khổng lồ và lời hứa điện sạch là câu hỏi khó hơn - châu Á sẽ quản trị những dòng sông chung ra sao khi nhu cầu năng lượng, biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược cùng lúc gia tăng?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

7 tháng chiến sự đã đảo lộn vùng Vịnh như thế nào?

Từng được xem là những nền kinh tế giàu có và ổn định bậc nhất thế giới, các nước Vùng Vịnh đang hứng chịu những xáo trộn ngày càng lớn khi chiến sự kéo dài. Từ hàng không, du lịch đến bất động sản và các sự kiện quốc tế đều bị ảnh hưởng nặng nề, cái giá của bất ổn dần hiện rõ.

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Tiếng trống khai trường mở ra tương lai

Sự ra đời của các Trường Văn hóa Công an nhân dân (CAND), trong đó có Trường Văn hóa CAND VI không chỉ mở ra cơ hội học tập, rèn luyện cho các em có hoàn cảnh khó khăn mà còn thể hiện sâu sắc trách nhiệm của lực lượng CAND trong phương châm gắn bảo đảm an ninh, trật tự với an sinh xã hội, chăm lo người yếu thế trong xã hội. Ngôi trường đặc biệt này còn mở ra cánh cửa tri thức, niềm tin và hy vọng cho nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn.

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Mối họa vũ khí sinh học thời đại AI

Các mô hình dữ liệu lớn và các thuật toán hứa hẹn giúp con người tạo thuốc nhanh hơn, ứng phó tốt hơn với dịch bệnh, nhưng cũng có thể đưa những năng lực sinh học nguy hiểm tới gần hơn với các tổ chức khủng bố. Vũ khí của tương lai có thể không đi từ kho quân sự ra chiến trường. Chúng có thể bắt đầu bằng những dữ liệu trôi nổi trên các đám mây số. Cuộc cạnh tranh chiến lược Trung - Mỹ có thể sẽ làm gia tăng rủi ro này.

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Mỹ và Venezuela đạt thỏa thuận dầu mỏ mới

Ngày 28/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra tuyên bố về một thỏa thuận dầu mỏ mới giữa Mỹ và Tổng thống lâm thời Delcy Rodríguez của Venezuela, trong đó Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát trữ lượng dầu mỏ lớn của Venezuela. Tuyên bố này đã gây làn sóng phản đối dữ dội ở Venezuela.

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Những hoạt động bị cáo buộc diễn ra quanh RAF Akrotiri trong năm 2025 chỉ được hé lộ sau đó hơn một năm, khi cuộc điều tra của Anh lần theo dấu vết dẫn tới một nghi phạm đang bị giữ tại Cyprus.

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Iceland bác bỏ kế hoạch gia nhập EU

Kết quả cuộc trưng cầu dân ý công bố hôm 30/8 cho thấy người dân Iceland đã bỏ phiếu không gia nhập Liên minh châu Âu (EU), bác bỏ nỗ lực của chính phủ nhằm nối lại các cuộc đàm phán gia nhập và đứng về phía những người bảo vệ vùng biển đánh bắt cá của Iceland.

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Trao cơ hội làm lại cuộc đời

Sự đồng hành của gia đình, chính quyền và cộng đồng đang giúp người được đặc xá xóa bỏ mặc cảm, ổn định cuộc sống, không tái phạm và trở thành người có ích cho xã hội. Hơn 80 năm qua, Đảng, Nhà nước ta đã đặc xá, tha tù trước thời hạn cho hàng trăm nghìn phạm nhân trở về với gia đình và cộng đồng, xã hội. Trong đó, chỉ từ năm 2009 đến nay, Chủ tịch nước đã quyết định đặc xá cho gần 100 nghìn người. Những người được đặc xá được gia đình, các cấp, các ngành, đoàn thể xã hội tiếp nhận và tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ từng bước ổn định cuộc sống, tái hòa nhập cộng đồng.

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Bab el-Mandeb và phương trình dòng chảy toàn cầu

Khi bất ổn tại eo biển Hormuz buộc Saudi Arabia chuyển ngày càng nhiều dầu sang bờ Biển Đỏ, eo Bab el-Mandeb từ một điểm nghẽn hàng hải đã trở thành “chiếc van thứ hai” của thị trường năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, trường hợp lực lượng Houthi không phong tỏa hoàn toàn eo biển này mà chỉ cần khiến rủi ro đủ lớn để tàu hàng, hãng bảo hiểm và chủ hàng tự lựa chọn con đường khác, hiệu ứng kinh tế đã có thể tương đương một cuộc phong tỏa. Đó cũng là dấu hiệu cho thấy chiến tranh Trung Đông đang chuyển từ cuộc đấu giành lãnh thổ sang cuộc đấu kiểm soát những dòng chảy của nền kinh tế toàn cầu.

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Dựng “lá chắn số” bảo vệ dữ liệu cá nhân

Thông tin cá nhân đang trở thành “mỏ vàng” của tội phạm, bị đánh cắp, mua bán và khai thác để lừa đảo, xâm phạm đời tư, tống tiền. Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải dựng “lá chắn số” từ từng tài khoản, thiết bị và quy trình quản lý dữ liệu trong mỗi cơ quan, doanh nghiệp.

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Cao điểm 45 ngày đêm làm sạch địa bàn

Thực hiện chỉ đạo quyết liệt của Giám đốc Công an TP Đà Nẵng, những ngày này, toàn lực lượng Công an tỉnh, từ thành phố đến cơ sở, đang bước vào trận đánh lớn với khí thế sục sôi, quyết tâm cao độ. Với tinh thần “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng” cả ngày lẫn đêm, đợt cao điểm 45 ngày đêm (từ 5/8 đến 20/9) tổng rà soát, phát hiện, đấu tranh, xử lý, làm sạch địa bàn đang lan tỏa rộng khắp từ miền núi cao, vùng biên giới đến tận các xã đảo. Trận chiến với “cái chết trắng” không chừa một tấc đất này đang khẳng định bản lĩnh, sự mưu trí và tinh thần vì nhân dân phục vụ của lực lượng Công an cấp xã trên toàn thành phố.

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Thách thức trực tiếp với ông Zelensky

Ông Mykhailo Fedorov - Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine vừa bị cách chức đã kêu gọi tổ chức bầu cử tổng thống trong thời chiến. Đây là thách thức chính trị trực tiếp nhất đối với Tổng thống Volodymyr Zelensky kể từ khi cuộc chiến Nga - Ukraine bắt đầu vào năm 2022.

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Mỹ trước bài toán nghĩa vụ tài chính với Liên hợp quốc

Đằng sau kế hoạch thanh toán 725 triệu USD của Mỹ là bài toán tài chính lớn hơn của Liên hợp quốc: nguồn đóng góp cần ổn định hơn, chi phí phải được kiểm soát chặt hơn, trong khi những nhiệm vụ cốt lõi vẫn cần được bảo đảm.

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Khoa học, công nghệ thay đổi toàn diện phương thức công tác của lực lượng CAND

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ yếu để xác lập mô hình phát triển mới, tạo nền tảng nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh, tự chủ và sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới. Với vai trò là Cơ quan Thường trực thực hiện Nghị quyết 57, đồng thời là lực lượng gương mẫu, đi đầu, Bộ Công an không chỉ làm tốt công tác tham mưu, dẫn dắt thực hiện nhiệm vụ cho các ngành, các cấp mà còn từng bước đưa khoa học, công nghệ vào mọi mặt công tác Công an, từ quản trị, chỉ huy, cải cách hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu đến phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm và phục vụ người dân.

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Bắc Cực, Nga và Trung Quốc

Khi cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran chưa tìm được giải pháp hòa bình, eo biển Hormuz vẫn đang bị khóa chặt và tuyến hàng hải huyết mạch qua Biển Đỏ liên tục bị lực lượng Houthi tấn công, thì việc mở ra tuyến hàng hải mới đi qua Bắc Cực trở thành lựa chọn hấp dẫn.

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Đưa phong trào lan tỏa sâu rộng

Tây Ninh có vị trí chiến lược, vừa là cửa ngõ kết nối TP Hồ Chí Minh với các tỉnh miền Tây Nam Bộ, vừa có đường biên giới tiếp giáp Vương quốc Campuchia cùng hệ thống cửa khẩu thuận lợi cho việc giao thương kinh tế. Ngoài ra, còn có nhiều khu công nghiệp phát triển mạnh thu hút hàng trăm ngàn người từ các tỉnh, thành khác và người nước ngoài đến lưu trú để sản xuất, kinh doanh. Lợi dụng điều này, các loại tội phạm về trật tự xã hội, sử dụng công nghệ cao, ma túy, cờ bạc, trộm cắp tài sản, “tín dụng đen”, xuất, nhập cảnh trái phép... hoạt động phức tạp.