Cameroon: Liệu tổng thống già nhất thế giới có đắc cử nhiệm kỳ thứ... 8?

Những ồn ào sau cuộc bầu cử

Cuộc bầu cử vừa kết thúc tại Cameroon đầu tuần trước vẫn đang trong quá trình kiểm phiếu. Dự kiến, phải đến ngày 26/10, Ủy ban Bầu cử của quốc gia Trung Phi này (ELECAM) mới công bố người chiến thắng sau khi kết quả kiểm phiếu được Hội đồng Hiến pháp Cameroon xác nhận. Nhưng, những căng thẳng giữa các bên đã xuất hiện. 2 ngày sau khi kết thúc bỏ phiếu, ứng cử viên số 1 của phe đối lập, ông Issa Tchiroma đã tuyên bố mình là người chiến thắng và kêu gọi tổng thống đương nhiệm, ông Paul Biya chấp nhận chấm dứt 43 năm cầm quyền.

“Chiến thắng của chúng ta là rõ ràng, phải được tôn trọng”, ông Tchiroma phát biểu trong một tuyên bố qua video trên Facebook với lá quốc kỳ ở phía sau lưng, trước khi trực tiếp nhắn nhủ với Tổng thống Biya: “Chúng tôi kêu gọi chế độ cầm quyền thể hiện sự vĩ đại và tôn vinh sự thật của hòm phiếu bằng một cử chỉ được mong đợi từ lâu: cuộc gọi chúc mừng bên chiến thắng”. Ông Tchiroma, 76 tuổi, vốn là thành viên lâu năm trong nội các của Tổng thống Biya và từng đảm nhận vị trí phát ngôn viên của chính phủ nhưng sau đó đã từ chức và bắt đầu chiến dịch tranh cử của riêng mình vào tháng 6 năm nay.

Hiện tại, chưa có động thái chính thức nào từ cá nhân Tổng thống Biya sau những phát biểu của ông Tchiroma, ngoại trừ việc Bộ trưởng Nội vụ Paul Atanga thông qua báo chí nhắc nhở rằng bất cứ ai công bố kết quả trước khi Hội đồng Hiến pháp làm việc này đều có thể bị khép vào tội hình sự.

Tuy nhiên, những thành viên đảng Phong trào Dân chủ nhân dân Cameroon (RDPC) của ông Biya đã lên tiếng. Gregoire Owona - Phó Tổng thư ký RDPC “phản pháo” rằng ông Tchiroma không có thông tin về kết quả bỏ phiếu và chỉ “nhận vơ” chiến thắng. Bộ trưởng Nội vụ Atanga thì cáo buộc ông Tchiroma đang âm mưu “một kế hoạch ma quỷ được lên kế hoạch khéo léo với các mạng lưới huyền bí của ông ta trong và ngoài nước nhằm mục đích đốt cháy Cameroon”.

Và, những cáo buộc và tuyên bố mạnh miệng của các ứng cử viên đã lan rộng trên mạng xã hội rồi chuyển dần tới đường phố. Theo The Guardian, những người ủng hộ cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng dựa trên hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội về một số kết quả kiểm phiếu đơn lẻ ghi trên bảng đen và sổ tay. Trong khi đó, Báo New York Times cho hay, các cuộc biểu tình yêu cầu minh bạch quá trình kiểm phiếu đã nổ ra ở ít nhất nửa tá thành phố và thị trấn tại Cameroon kể từ ngày 12/10, bao gồm một số khu vực của thủ đô Yaounde và thành phố Douala - trung tâm kinh tế lớn nhất đất nước. Tại các khu phố Bonamoussadi và Makepe của Douala, những người biểu tình đã xuống đường và dựng rào chắn, nhưng họ đã nhanh chóng bị lực lượng an ninh giải tán bằng hơi cay sau một cuộc xô xát ngắn.

Tổng thống già nhất thế giới còn tại vị

Nhậm chức vào năm 1982, ông Biya chỉ là nguyên thủ quốc gia thứ hai lãnh đạo Cameroon kể từ khi đất nước Trung Phi này giành độc lập từ Pháp vào năm 1960.

Trong 4 thập kỷ qua, Tổng thống Biya đã củng cố vị thế của mình với sự ủng hộ của giới tinh hoa mà ông xây dựng xung quanh. Dù một số cải cách hiến pháp đã được đưa ra trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh - như thường thấy ở một số quốc gia châu Phi - nhưng ông Biya đã nhanh chóng đảo ngược chúng. Giới hạn 2 nhiệm kỳ tổng thống (7 năm/nhiệm kỳ) đã bị xóa bỏ khỏi hiến pháp vào năm 2008 bởi Quốc hội Cameroon, nơi đảng RDPC của ông Biya chiếm đa số.

Nhờ vậy, ông Biya - người đã chiến thắng trong mọi cuộc bầu cử với tỷ lệ phiếu bầu đều trên 70%, đã trải qua 7 nhiệm kỳ liên tiếp. Giờ đây, ở tuổi 92, ông đang là tổng thống cao tuổi nhất thế giới còn tại vị. Nhưng, cũng vì thế, tuổi tác chính là điểm yếu lớn nhất của ông Biya so với 8 ứng cử viên khác trong cuộc bầu cử năm nay.

Những người chỉ trích cho rằng ông Biya - người sẽ bước sang tuổi 99 khi kết thúc nhiệm kỳ 7 năm sắp tới nếu đắc cử - không còn đủ minh mẫn cũng như sức khỏe để lãnh đạo đất nước. Điều này càng đáng xem xét trong bối cảnh Cameroon cần một lực đẩy mạnh mẽ để giải quyết nhiều khó khăn như tình trạng xung đột, ly khai ở phía Tây Bắc và Tây Nam, tốc độ tăng trưởng dưới kỳ vọng, giá cả sinh hoạt và tình trạng thất nghiệp ngày càng tăng (theo ước tính của Báo Cameroon Tribune, gần 40% thanh niên nước này hiện không có công việc ổn định).

“Độ tuổi trung bình của người Cameroon hiện tại từ khoảng 17 đến gần 40 tuổi”, Ngala Desmond Ngala - một nhà hoạt động thanh niên người Cameroon - cho biết. “Tổng thống Biya đã nắm quyền hơn 40 năm và đã hơn 90 tuổi. Vì vậy, việc mất kết nối giữa thế hệ ông ấy và thế hệ trẻ hiện nay là điều đương nhiên”.

Nhận định này thậm chí được chính... con gái của ông Biya đồng tình. Tháng trước, Brenda Biya, ái nữ 27 tuổi của tổng thống, đã nói với những thanh niên Cameroon qua một bài đăng trên mạng xã hội rằng: “Đừng bỏ phiếu cho cha tôi”, đồng thời cáo buộc ông Biya đã khiến “quá nhiều người đau khổ”. Dù sau đó, Brenda Biya đã rút lại tuyên bố của mình và xin lỗi, nhưng sự việc đã khắc sâu vào tâm trí của giới trẻ Cameroon, những người đang bày tỏ mong muốn tạo ra sự thay đổi thông qua cuộc bầu cử năm nay.

“Bạn có thể cảm thấy rằng, lần đầu tiên, việc thay đổi chính phủ tại Caemroon là khả thi thông qua lá phiếu, bởi vì có một thế hệ cử tri hoàn toàn mới có tư tưởng chỉ trích mạnh mẽ hơn và không bị ảnh hưởng bởi đảng phái”, ông Hubert Kinkoh - một nhà phân tích chính trị và an ninh đến từ tổ chức phi chính phủ CARPO, cho biết. Sự bất mãn đối với Tổng thống Biya càng lớn hơn khi ông đã điều hành đất nước vắng mặt trong nhiều năm, một phần từ Thụy Sĩ, nơi ông và vợ, bà Chantal, thường xuyên đến thăm. Theo tờ Guardian, có thông tin cho rằng đôi khi các sắc lệnh của Tổng thống Biya được ông Ferdinand Ngoh Ngoh - Tổng thư ký Phủ Tổng thống, ký thay mặt nhà lãnh đạo 92 tuổi này.

Không có cuộc thăm dò dư luận chính thức nào trước thềm cuộc bầu cử tại Cameroon năm nay để làm thước đo đánh giá triển vọng chiến thắng của các ứng cử viên. Nhưng, ghi nhận của truyền thông quốc tế cho thấy, cử tri nước này có xu hướng ngả về ứng cử viên đối lập Tchiroma. Hoàn toàn trái ngược với Tổng thống Biya vốn chỉ xuất hiện trước những đám đông thưa thớt khoảng vài trăm người trong khi vận động, ông Tchiroma thường được chào đón trên đường phố bởi hàng ngàn người ủng hộ, với những tấm biểu ngữ ca ngợi ông như niềm hy vọng mới của Cameroon.

Kịch bản nào cho Cameroon?

Trong cuộc bầu cử Tổng thống Cameroon năm 2018, ứng cử viên đối lập Maurice Kamto cũng tuyên bố mình là người chiến thắng ngay ngày hôm sau cuộc bỏ phiếu. Sau đó, ông đã bị bắt. Các cuộc biểu tình của những người ủng hộ ông Kamto cũng nhanh chóng bị giải tán bằng hơi cay và vòi rồng. Kịch bản đó liệu có lặp lại năm nay? Câu trả lời có thể còn tùy vào cách tiếp cận của các bên liên quan.

Theo hãng tin Tân Hoa Xã, phần lớn các cử tri Cameroon đều mong muốn một nền hòa bình và thịnh vượng sau cuộc bỏ phiếu. “Chúng tôi muốn có cơ hội phát triển và việc làm. Bất kỳ ai thắng cử trong cuộc bầu cử này đều nên mở ra một nền cộng hòa mới đáp ứng nhu cầu của chúng tôi”, James Essomba - một thanh niên Cameroon đi bỏ phiếu ở thủ đô Yaounde, phát biểu. Tanyi Besem, một cử tri khác ở thị trấn Buea phía Tây Nam đất nước - nơi các nhóm ly khai tìm cách thành lập một quốc gia độc lập - cũng cho biết anh cũng chỉ muốn yên bình.

“Tôi cầu nguyện cho hòa bình ngự trị ở Cameroon vì chúng tôi ở Tây Nam và Tây Bắc đã phải chịu đựng rất nhiều đau khổ. Vì vậy, chúng tôi cần hòa bình”, Besem phát biểu.

Nhưng, cũng có một số lượng không nhỏ cử tri Cameroon cảm thấy rằng đây là thời điểm họ tạo ra sự thay đổi và sẵn sàng xuống đường. Chẳng hạn như các cuộc biểu tình đã nổ ra ở thị trấn Garoua, phía Bắc Cameroon vài giờ sau khi điểm bỏ phiếu đóng cửa vì tin đồn rằng ông Tchiroma đang bị quản thúc tại gia. Tình hình chỉ trở nên yên tĩnh trở lại sau khi chính Tchiroma xác nhận rằng ông “an toàn và khỏe mạnh”, đồng thời kêu gọi mọi người tôn trọng quá trình kiểm phiếu. “Chúng tôi hy vọng mọi việc sẽ diễn ra trong hòa bình. Mọi người cần ở lại và kiểm phiếu khi cuộc bỏ phiếu kết thúc”, ông Tchiroma nói.

Đối với Tổng thống Biya, những kịch bản biểu tình bùng phát thành bạo lực khi chính quyền trấn áp mạnh tay và rồi lan rộng khắp cả nước, dẫn tới sự sụp đổ của chính phủ là điều mà ông có thể thấy rõ ở rất nhiều quốc gia trong vài năm gần đây, từ Bangladesh cho tới Nepal hay phần nào đó là Kenya và Peru, những nơi đang manh nha kịch bản tương tự.

Dó đó, kiên nhẫn đối thoại với công chúng và chấp nhận một cuộc chuyển giao êm thấm trong trường hợp thất bại, vẫn được xem như giải pháp hợp lý nhất cho cả nhà lãnh đạo 92 tuổi này cũng như cho Cameroon, nhằm đảm bảo rằng “những điều tốt đẹp nhất đối với đất nước vẫn còn ở phía trước” như chính lời cam kết của ông Biya trong chiến dịch vận động tranh cử năm nay.