Bóng ma IS và Al-Qaeda đang trỗi dậy

Khoảng trống quyền lực - Mảnh đất màu mỡ cho khủng bố

Sự trỗi dậy trở lại của chủ nghĩa khủng bố quốc tế không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, đó là hệ quả trực tiếp từ những biến động địa chính trị dồn dập trong những năm gần đây. Tại Syria, nơi từng là tâm điểm cuộc chiến chống IS một thập kỷ trước, tình hình đang trở nên đáng báo động.

Sự rút lui của lính Mỹ khỏi lãnh thổ Syria sẽ sớm được hoàn thành trong tháng 3/2026 này cùng với sự thất thế của Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) từng được xem là “cánh tay đắc lực nhất” trong cuộc chiến chống IS đang tạo ra một lỗ hổng an ninh nghiêm trọng.

Sự kiện trại tị nạn lớn nhất ở Đông Bắc Syria là Al- Hol (vốn do SDF và quân đội Mỹ quản lý) tan vỡ từ tháng 12/2024 đã khiến 15.000 đến 20.000 người rời khỏi trại là ví dụ tiêu biểu. Trong số này có khoảng 3.000-5.000 tay súng đã được huấn luyện bài bản, từng có liên hệ với IS đã lọt ra ngoài vòng kiểm soát.

Gần đây, IS đã tuyên bố nhận trách nhiệm về hàng loạt vụ tấn công nhằm vào lực lượng chính phủ ở miền đông Syria, và người phát ngôn của chúng, Abu Hudhayfah al-Ansari, đã chính thức tuyên bố một “giai đoạn tác chiến mới”, đe dọa trực tiếp đến Tổng thống lâm thời Ahmed al-Sharaa. Việc các lực lượng nước ngoài rút lui còn lực lượng của chính quyền hiện nay không đủ khả năng kiểm soát tình hình khiến người ta thấy rõ nguy cơ đất nước này sẽ lại trở thành địa bàn của IS trong tương lai không xa.

Không chỉ riêng IS, Al-Qaeda cũng đang trở lại. Báo cáo của Ủy ban Giám sát trừng phạt Liên hợp quốc (LHQ) tháng 2/2026 đã đưa ra một con số gây chấn động: số lượng thành viên của Al-Qaeda cùng các chi nhánh trực thuộc đã lên tới 25.000 người. Để hình dung rõ hơn, con số này đã gấp 50 lần so với vài trăm tín đồ mà Osama bin Laden lãnh đạo vào thời điểm xảy ra vụ khủng bố 11/9/2001. Nó vượt xa cả thời kỳ hoàng kim của IS khi nhóm này kiểm soát vùng lãnh thổ rộng lớn ở Syria và Iraq với chỉ 15.000-20.000 tay súng.

Ông Colin Smith, điều phối viên của ủy ban, đã cảnh báo rằng Al-Qaeda ở bán đảo Arập hiện đang là “đội tiên phong” của tổ chức này. “Chúng đang trở nên giàu có hơn. Vào năm 2024, chúng còn không thể trả lương cho các tay súng, nhưng giờ đây điều đó không còn là vấn đề”, ông Smith nhận định. Ông cũng nhấn mạnh các lực lượng này đang mở rộng hợp tác với Al-Shabaab (nhánh Al Qaeda ở Somalia) và đặc biệt chú trọng đến các hoạt động bên ngoài, bao gồm cả các chiến dịch trên biển để thu lợi và nuôi dưỡng tổ chức. Uớc tính năm 2025, Al-Shabaab đã thu về gần 200 triệu USD từ các hoạt động khủng bố như bắt cóc tống tiền, cướp biển và buôn bán tài nguyên.

Trong khi đó, châu Phi đang trở thành tâm điểm mới của làn sóng khủng bố toàn cầu. Ông Alexandre Zouev, quyền Tổng thư ký Văn phòng LHQ về Chống khủng bố, đã khẳng định rằng tình hình ở Tây Phi và khu vực Sahel hiện nay “đặc biệt khẩn cấp”. Theo ông, nhà nước Hồi giáo ở Tây Phi (ISWAP) đã mở rộng đáng kể tầm ảnh hưởng tại khu vực lòng chảo Hồ Chad. Bản thân khu vực Sahel hiện chiếm gần một nửa số nạn nhân của các vụ tấn công khủng bố trên toàn thế giới trong những năm gần đây. Tại Mali, chi nhánh địa phương của Al-Qaeda đang kiểm soát một phần lãnh thổ rộng lớn hơn cả những gì chính quyền trung ương nắm giữ.

Lột xác để thích nghi - Diện mạo mới của khủng bố

Điều đáng sợ nhất của làn sóng khủng bố mới không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở khả năng thích nghi và biến hóa khôn lường của chúng. Các tổ chức khủng bố đã học được những bài học đắt giá từ quá khứ và thay đổi chiến thuật. Chúng không còn là những kẻ cuồng tín chỉ biết đánh bom liều chết hay tập trung vào việc giành và giữ lãnh thổ một cách lộ liễu như năm 2014. Thay vào đó, chúng thực hiện chiến lược “địa phương hóa” một cách triệt để.

Al-Qaeda dưới sự lãnh đạo của thủ lĩnh hiện nay là Saif al-Adel đã chuyển sang mô hình sặc mùi kinh doanh là “nhượng quyền thương hiệu”. Theo đó, tổ chức trao quyền tự chủ rộng rãi cho các chi nhánh địa phương. Cách tiếp cận này, như các chuyên gia tại Viện Nghiên cứu quân sự Hoàng gia Anh (RUSI) phân tích, là sự “đánh đổi quyền kiểm soát và hiệu quả tài chính để lấy an ninh và sự sống còn của tổ chức”.

Hệ quả là các nhóm như Al-Shabaab hay JNIM ở Sahel đã trở thành những “phong trào quần chúng” thực sự. Chúng không áp đặt một hệ tư tưởng cứng nhắc từ trên xuống, mà khéo léo lồng ghép vào các mâu thuẫn địa phương. Al-Shabaab tuyển mộ thành viên bằng cách khai thác sự bất bình giữa các thị tộc ở Somalia, tự xây dựng hình ảnh một người bảo vệ cho các thị tộc yếu thế hơn và chiếm đóng được vùng lãnh thổ lớn. Tại Sahel, JNIM khai thác triệt để những xung đột lâu đời giữa các nhóm dân cư, biến những bất mãn đó thành chất xúc tác cho thánh chiến.

Không chỉ kích động bạo lực, các nhóm này còn biết dùng “bánh mỳ” để mua lòng người. Al-Shabaab điều hành cả một Văn phòng Phân phối viện trợ nhân đạo, cung cấp lương thực, nước sạch và thuốc men cho người dân Somalia trong vùng kiểm soát. Bằng cách này, hệ tư tưởng của chúng ăn sâu hơn vào cộng đồng dân cư. Ở những vùng đất mà chính quyền yếu kém, sự hiện diện của các nhóm thánh chiến dù hà khắc nhưng lại trở thành một “giải pháp” cho sự hỗn loạn.

Nhưng nếu có một lĩnh vực mà lực lượng khủng bố cho thấy sự thích nghi đáng sợ nhất thì đó chính là công nghệ. Báo cáo của Ủy ban Giám sát LHQ chỉ ra sự lo ngại ngày càng tăng về “sự gia tăng sử dụng hiệu quả công nghệ mới” của các nhóm khủng bố, khi chúng khai thác hệ thống liên lạc vệ tinh, AI và máy bay không người lái (UAV) để đạt được mục đích của mình. Tại khu vực Sahel, các cuộc tấn công bằng súng máy và xe máy giờ đây được bổ sung bằng các cuộc tấn công bằng UAV tự chế, với ít nhất 17 vụ kể từ tháng 9/2023.

Trên mặt trận kỹ thuật số đầy những khoảng tối, các tổ chức này cũng trở nên tinh vi hơn. Hoạt động tuyển mộ, tuyên truyền trên các nền tảng mạng xã hội có ứng dụng AI đang được đẩy mạnh để tiếp cận đến những đối tượng tiềm năng nhất. Với khẩu hiệu hướng đến một  “thế giới công bằng mới”, chúng đã lôi kéo không ít những người trẻ thất vọng với hiện tại tham gia vào mạng lưới của mình. Trong khi đó, hoạt động chỉ huy được đẩy mạnh trên nền tảng mạng tối (dark web), nơi các nhà quản lý rất khó để thâm nhập. Sự “thông minh” cũng như việc chia nhỏ hoạt động này của các lực lượng khủng bố đã đẩy cuộc chiến vào một “vùng xám” mà chúng ta thực sự khó nhận biết.

Lời cảnh báo nghiêm khắc cho thế giới

Sự trỗi dậy của IS và Al-Qaeda là một lời cảnh báo đáng kể cho cộng đồng quốc tế. Nó cho thấy cuộc chiến chống khủng bố không thể thắng lợi nếu chỉ dựa vào vũ lực đơn thuần, đặc biệt khi sự chú ý của thế giới bị phân tán. Paul Rogers, Giáo sư tại Đại học Bradford, đã chỉ ra nghịch lý: “Khi phương Tây tập trung vào cuộc xung đột ở Ukraine, các hoạt động thánh chiến ở châu Phi và Trung Đông đã bị lu mờ trên các mặt báo. Sự lãng quên này đã tạo cơ hội cho chúng lớn mạnh”.

Bên cạnh đó, các nhà lãnh đạo thế giới cần nhận thức rõ rằng mô hình khủng bố đã thay đổi. Chúng không còn là một tổ chức với một thủ lĩnh duy nhất như Osama bin Laden. Chúng là một mạng lưới đa trung tâm, phân tán nhưng có khả năng kết nối cao, “nơi đà phát triển từ bối cảnh này cung cấp năng lực, câu chuyện và sự hỗ trợ cho bối cảnh khác” . Ông Zouev đã khẳng định: “mối đe dọa từ IS đã gia tăng đều đặn”, “vẫn mang tính đa cực và ngày càng phức tạp”. Ở chiều ngược lại, chính sự tan rã của các thiết chế toàn cầu đang làm giảm sức kháng cự của chúng ta trước mối nguy cơ chung này.

Bà Natalia Gherman, Giám đốc điều hành Ủy ban Chống khủng bố của LHQ, trong phiên họp với Hội đồng Bảo an hôm 4/2/2026 đã khẩn thiết kêu gọi: “Giữa những thay đổi sâu rộng trong toàn bộ hệ thống LHQ, chúng ta không được đánh mất mục tiêu chung là bảo vệ hòa bình và an ninh quốc tế. Những nỗ lực của LHQ nhằm giải quyết mối đe dọa từ IS là rất quan trọng và đòi hỏi nguồn lực đầy đủ cùng sự hợp tác của tất cả các quốc gia thành viên”. Đó là một lời kêu gọi vô cùng tha thiết, nhưng liệu nó có được lắng nghe bởi những người có trách nhiệm hay không thì vẫn còn là câu hỏi ngỏ.