Bolivia: Thanh âm khủng hoảng dội lên từ những hầm mỏ

Không dừng lại ở những yêu sách dân sinh, cuộc xung đột này đang làm bộc lộ những rạn nứt sâu sắc trong lòng xã hội và phản chiếu bài toán kinh tế nan giải chung của Bolivia cũng như nhiều quốc gia Nam Mỹ.

Khi ngòi nổ kinh tế kích hoạt bất ổn đường phố

Cuộc biểu tình quy mô lớn của các nghiệp đoàn thợ mỏ tại Bolivia, với trọng tâm là việc phong tỏa các tuyến đường huyết mạch nối liền các trung tâm kinh tế, đã nhanh chóng chuyển hóa thành một cuộc khủng hoảng chính trị khi những người biểu tình công khai yêu cầu Tổng thống Rodrigo Paz từ chức.

Ngòi nổ của làn sóng bất bình này xuất phát từ những áp lực nghẹt thở của đời sống dân sinh thường nhật. Kể từ khi ông Rodrigo Paz nhậm chức vào cuối năm 2025, nền kinh tế Bolivia liên tục phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngoại tệ nghiêm trọng, kéo theo sự khan hiếm nhiên liệu và đà tăng giá phi mã của các mặt hàng nhu yếu phẩm.

Đối với hàng chục nghìn thợ mỏ tại các vùng như Oruro hay Potosi, việc thiếu dầu diesel để vận hành máy móc và đồng lương bị bào mòn bởi lạm phát đã trực tiếp đe dọa đến sinh kế cốt lõi của gia đình họ.

Bản chất của ngành khai khoáng Bolivia phụ thuộc rất lớn vào các hợp tác xã quy mô nhỏ và vừa, nơi người lao động phải tự chủ hoàn toàn về chi phí đầu vào. Khi chính phủ áp dụng các biện pháp thắt lưng buộc bụng và điều chỉnh cơ chế quản lý ngoại hối nhằm cứu vãn dự trữ quốc gia, dòng tiền và nguồn cung vật tư bị tắc nghẽn lập tức đẩy các nghiệp đoàn vào thế chân tường.

Việc các thợ mỏ, vốn là lực lượng nòng cốt của Liên đoàn Công nhân Bolivia (COB), quyết định xuống đường đã tạo ra phản ứng dây chuyền. Các liên đoàn nông dân, những nhóm dân tộc bản địa cũng hưởng ứng theo, tạo ra hàng chục cuộc biểu tình lớn nhỏ khắp đất nước. Theo Cơ quan Quản lý đường cao tốc Bolivia (ABC), những người biểu tình đã dựng hơn 40 rào chắn trên khắp cả nước, phong tỏa nhiều con đường huyết mạch.

Hệ quả là sự đình trệ trong lưu thông hàng hóa không chỉ làm tê liệt ngành xuất khẩu khoáng sản - nguồn thu ngân sách lớn của đất nước - mà còn đẩy các đô thị lớn vào tình trạng khan hiếm thực phẩm cục bộ. Những khối đá, lốp xe cháy và các rào chắn dựng lên trên các tuyến quốc lộ giờ đây trở thành biểu tượng cho sự bế tắc trong đối thoại giữa chính quyền và các nghiệp đoàn lao động.

Trước sự leo thang của các cuộc biểu tình, phản ứng ban đầu của chính quyền Tổng thống Rodrigo Paz mang tính thận trọng nhưng chưa đủ sức xoa dịu công chúng. Chính phủ một mặt kêu gọi các nghiệp đoàn ngồi vào bàn đàm phán để tìm kiếm giải pháp đồng thuận, mặt khác khẳng định rằng các biện pháp cải cách kinh tế hiện tại là bắt buộc để khắc phục những hệ lụy tài chính tích tụ từ giai đoạn trước.

Tuy nhiên, sự kiên nhẫn của những người biểu tình đang dần cạn kiệt khi các cam kết về ổn định giá nhiên liệu và cung ứng USD vẫn chưa mang lại kết quả rõ rệt trên thị trường. Sự đứt gãy niềm tin này khiến mục tiêu của các cuộc xuống đường dần vượt ra ngoài những yêu sách kinh tế ban đầu và chuyển hướng nhắm vào uy tín chính trị cũng như năng lực điều hành của chính quyền Tổng thống Paz.

Khi những lời hứa trở thành gánh nặng

Cuộc khủng hoảng hiện tại dưới thời Tổng thống Rodrigo Paz phản chiếu một thực tế phức tạp về sự chuyển dịch quyền lực tại Bolivia. Lên nắm quyền sau cuộc bầu cử đầy kịch tính vào cuối năm 2025, ông Paz mang theo kỳ vọng về một hướng đi mới giúp vực dậy nền kinh tế đang suy thoái sau nhiều năm phụ thuộc vào mô hình quản lý tập trung cũ.

Bản thân ông Rodrigo Paz là một chính trị gia xuất thân từ gia đình có truyền thống chính trị lâu đời, đại diện cho xu hướng cải cách thị trường và thắt chặt kỷ luật tài khóa. Thế nhưng, thực tế quản trị quốc gia đã cho thấy khoảng cách rất lớn giữa các cam kết tranh cử và việc điều hành một nền kinh tế đang tổn thương sâu sắc.

Chính trị gia 58 tuổi đắc cử vào tháng 10/2025 nhờ chiến dịch vận động tranh cử ấn tượng, với lời hứa giảm bớt áp lực kinh tế. Nhưng, sau khi nhậm chức, những quyết sách nhằm tái cơ cấu nền tài chính Bolivia của ông - đặc biệt là việc chấm dứt chương trình trợ cấp nhiên liệu kéo dài 2 thập kỷ - vô tình đụng chạm trực tiếp đến hệ thống trợ cấp xã hội và quyền lợi sát sườn của các tầng lớp có thu nhập thấp, đặc biệt là khối thợ mỏ và nông dân.

Những khó khăn kinh tế hiện nay của Bolivia là kết quả của một tiến trình tích tụ lâu dài, khi các nguồn tài nguyên truyền thống như khí đốt tự nhiên dần suy kiệt và quốc gia này chưa kịp hoàn thiện chuỗi giá trị đối với các loại khoáng sản chiến lược mới như lithium. Bolivia từng là một nước xuất khẩu khí đốt tự nhiên lớn, nhưng trong những năm gần đây, trữ lượng của nước này bắt đầu cạn kiệt và sản lượng giảm mạnh. Giờ đây, thay vì là một nước xuất khẩu nhiên liệu, Bolivia đã trở thành một nước nhập khẩu ròng, phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt tự nhiên từ nước ngoài.

Sự sụp đổ của ngành công nghiệp khí đốt tự nhiên đi kèm với nguồn cung ngoại tệ ngày càng cạn kiệt trong nước. Kết quả là lạm phát tăng cao, thiếu hụt nguồn cung và giá cả leo thang. Cảnh người dân Bolivia phải xếp hàng dài chờ mua nhiên liệu, hay tin tức về việc các bệnh viện thiếu các vật tư thiết yếu như oxy và thuốc men, giờ đã trở nên quen thuộc ở nhiều nơi trên khắp đất nước.

Sự phân cực xã hội tại Bolivia đang ngày càng hiện rõ qua cuộc khủng hoảng này. Trong khi các khu vực đô thị và giới trung lưu có xu hướng kiên nhẫn hơn với các chính sách thắt lưng buộc bụng nhằm ổn định đồng nội tệ, thì các vùng nông thôn và khu khai khoáng lại xem đó là sự quay lưng của chính quyền đối với người lao động.

Ám ảnh “hiệu ứng con lắc”

Nhìn nhận một cách khách quan, chính phủ của ông Rodrigo Paz phải tiếp quản một ngân khố gần như trống rỗng và áp lực nợ nước ngoài đè nặng, nên việc nhà lãnh đạo này khẩn trương áp dụng các biện pháp thắt lưng buộc bụng là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, cách tiếp cận chính sách mang tính kỹ trị của Tổng thống Paz dường như đã đánh giá chưa đúng sức phản kháng từ các tổ chức xã hội có chân rết vững chắc. Hệ quả là đối đầu ngày càng leo thang, tới mức trong các cuộc tuần hành hôm 14/5, một số người biểu tình được cho là đã cố đột nhập dinh tổng thống, Đài Truyền hình Al Jazeera cho biết.

Đánh giá về tình hình Bolivia trên kênh truyền hình quốc tế Deutsche Welle (DW), nhà phân tích chính trị Nam Mỹ Franklin Pareja nhận định: “Nếu không tạo ra được một cơ chế đối thoại thực chất và nhượng bộ hợp lý, những cải cách dù có đúng đắn về mặt lý thuyết của chính phủ Tổng thống Rodrigo Paz cũng sẽ bị bóp nghẹt bởi sự bất ổn chính trị”.

Từ những gì đang diễn ra trên các đường phố của Bolivia, các nhà quan sát thời sự quốc tế dễ dàng nhận thấy những nét tương đồng với bức tranh toàn cảnh tại nhiều quốc gia Nam Mỹ khác. Hiện tượng các chính sách kinh tế vĩ mô làm bùng phát xung đột xã hội quyết liệt là một đặc trưng mang tính chu kỳ của khu vực này, nơi cấu trúc kinh tế vốn có độ mở lớn nhưng lại thiếu tính tự chủ bền vững.

Việc phụ thuộc quá sâu vào xuất khẩu khoáng sản, năng lượng thô hoặc nông sản khiến nhiều nền kinh tế Nam Mỹ cực kỳ dễ bị tổn thương trước các biến động từ thị trường tài chính thế giới và sự đứt gãy của chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi dòng vốn ngoại tệ chảy ngược hoặc giá hàng hóa sụt giảm, lỗ hổng ngân sách lập tức xuất hiện và cái giá phải trả luôn được chuyển giao lên vai người lao động thông qua lạm phát và cắt giảm phúc lợi.

Thực tế tại Peru với các cuộc khủng hoảng nội các liên tiếp, hay những đợt biểu tình phản đối biện pháp thắt lưng buộc bụng tại Argentina trong thời gian qua đều chung một nguyên nhân với câu chuyện của các cuộc biểu tình tại Bolivia hiện tại.

Làm trầm trọng thêm tình hình ấy, là hiện tượng “con lắc chính trị” - sự xoay chuyển liên tục giữa các chính phủ cánh tả và cánh hữu sau mỗi kỳ bầu cử. Hiện tượng này phản ánh sự sốt ruột của cử tri nhưng đồng thời cũng là nguyên nhân khiến các chính sách phát triển dài hạn bị đứt gãy.

Mỗi khi một chính quyền mới lên nắm quyền với một hệ tư tưởng hoàn toàn trái ngược, họ thường phủ định các chương trình của người tiền nhiệm, tạo ra một môi trường pháp lý và kinh tế thiếu ổn định. Chính sự thiếu nhất quán này đã bào mòn niềm tin của các nhà đầu tư lẫn người dân trong nước, khiến các cuộc khủng hoảng dân sinh nhanh chóng bị đẩy lên thành các cuộc khủng hoảng thể chế.

Cuộc đối đầu giữa chính quyền Tổng thống Rodrigo Paz và các nghiệp đoàn Bolivia hiện vẫn chưa tìm được lối thoát tối ưu, dù một phái đoàn đại diện cho COB đã được mời đến phủ tổng thống để gặp gỡ ông Paz và thảo luận về các yêu cầu, theo hãng tin Reuters.

Trước cuộc họp, Bộ trưởng Kinh tế Jose Gabriel Espinoza cho biết chính phủ của ông “sẵn sàng đối thoại”. Nhưng, dường như, chừng đó chưa đủ. Vì phe đối lập, với nhân vật đáng chú ý nhất là cựu Tổng thống Evo Morales, vẫn đeo bám yêu cầu lớn nhất: đòi Tổng thống Paz từ chức và vận động COB tiếp tục xuống đường.

Bối cảnh ấy cho thấy, hiệu ứng “con lắc chính trị” dường như vẫn đeo bám Bolivia. Nếu chính quyền của Tổng thống Paz không thể giữ được “thăng bằng” trước các lực đẩy hỗn loạn, thiệt hại lớn nhất sẽ thuộc về chính những người đang xuống đường biểu tình. Bởi, sẽ chẳng có chính sách phục hồi kinh tế nào phát huy được hiệu quả nếu cứ rơi vào cảnh “đẽo cày giữa đường” và cũng sẽ chẳng có chính phủ nào tạo ra được cú ngược dòng cho nền kinh tế đất nước nếu thiếu đi sự đồng lòng, kiên nhẫn ủng hộ từ người dân.