Cuộc họp lúc nửa đêm và quyết định gây tranh cãi
Gần nửa đêm ngày 20/3, Thủ tướng Israel Netanyahu đã triệu tập một cuộc họp bất thường các bộ trưởng của mình để bỏ phiếu bãi nhiệm Giám đốc Cơ quan Tình báo nội địa (Shin Bet), ông Ronen Bar. Theo tuyên bố được Văn phòng Thủ tướng Netanyahu đưa ra ngay sau cuộc họp, nội các Israel đã nhất trí ông Bar sẽ bị cách chức vào ngày 10/4 hoặc sớm hơn nếu nếu chính phủ chọn được người thay thế ông tại Shin Bet.
Phát biểu trước công chúng vào sáng 21/3, Thủ tướng Netanyahu giải thích lý do dẫn đến quyết định này là “trong bối cảnh đất nước đang phải chiến đấu trên 7 mặt trận, tôi cần có sự tin tưởng hoàn toàn vào Giám đốc Shin Bet nhưng tiếc là hiện nay, tôi không thấy có sự tin tưởng đó”. Báo Times of Israel cho biết, ông Netanyahu nói với nội các rằng ông đã mất niềm tin vào Giám đốc Shin Bet sau cuộc tấn công của Hamas vào miền Nam Israel ngày 7/10/2023. Thủ tướng Israel đánh giá ông Bar là người "mềm yếu" và "không phải là nhân vật phù hợp để phục hồi tổ chức” sau thất bại an ninh nghiêm trọng đó.
Tuy nhiên, quyết định sa thải Giám đốc Cơ quan Tình báo nội địa của ông Netanyahu đã vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ nhiều phía. Ronen Bar - người đã lãnh đạo Shin Bet từ năm 2021 - từ chối tham dự cuộc họp nội các về vị trí của mình và sau đó, thông qua một lá thư gửi tới báo giới, cáo buộc chính phủ bị thúc đẩy bởi “những cân nhắc không phù hợp” cũng như “xung đột lợi ích cá nhân và thể chế ở mức cao nhất” khi đưa ra quyết định bãi nhiệm ông.
Một số nhóm chính khách, bao gồm cả các chính trị gia đối lập, ngay lập tức đệ đơn lên Tòa án Tối cao Israel để phản đối quyết định này của chính phủ. Do đó, Tòa án Tối cao ngày 21/3 đã ban hành quyết định đình chỉ việc sa thải Giám đốc Shin Bet cho đến khi có thể tiến hành phiên điều trần về vấn đề này, chậm nhất là ngày 8/4.
Sau phán quyết của tòa án, Tổng Chưởng lý Israel cũng khẳng định Thủ tướng Benjamin Netanyahu không thể bổ nhiệm một giám đốc mới cho Shin Bet. “Theo quyết định của Tòa án Tối cao, việc thực hiện bất kỳ hành động nào gây tổn hại đến chức vụ của người đứng đầu Shin Bet đều bị nghiêm cấm”, Tổng Chưởng lý Israel, bà Gali Baharav-Miara cho biết.
Cùng với phản ứng của chính giới, hàng nghìn người dân Israel hôm 22/3 cũng xuống đường tuần hành tại Tel Aviv và Jerusalem để phản đối việc sa thải Giám đốc Shin Bet và yêu cầu tổ chức bầu cử. Lãnh đạo phe đối lập Israel, ông Yair Lapid kêu gọi tổng đình công trên toàn quốc nếu Thủ tướng Netanyahu từ chối tuân thủ phán quyết của Tòa án Tối cao. “Nếu chính phủ ngày 7/10 (tức nội các chiến tranh của ông Netanyahu) quyết định không tuân thủ phán quyết của tòa án, họ sẽ trở thành một chính phủ bất hợp pháp”, ông Lapid nói với những người biểu tình tại Tel Aviv.
Vì sao ông Ronen Bar bị sa thải?
Trước những động thái từ Tòa án Tối cao và Tổng Chưởng lý Israel, Thủ tướng Netanyahu vẫn tỏ ra hết sức cứng rắn. Trong một bài đăng trên mạng xã hội X, ông khẳng định rằng "Chính phủ Israel sẽ quyết định" ai là người đứng đầu cơ quan an ninh trong nước. “Nhà nước Israel là nhà nước pháp quyền, và theo luật pháp, Chính phủ Israel quyết định ai sẽ là người đứng đầu Shin Bet”, ông Netanyahu viết.
Ronen Bar - một cựu chiến binh lực lượng đặc nhiệm Sayeret Matkal tinh nhuệ của Israel, có bằng cấp từ các trường đại học Tel Aviv và Harvard - gia nhập Shin Bet từ năm 1993, ở tuổi 28. Ông thăng tiến đều đặn qua các cấp bậc trong cơ quan tình báo này, từ phụ trách hậu cần, hỗ trợ cho các đội tiền tuyến đến thực thi điệp vụ ở Bờ Tây và nhiều nơi khác.
Ông được Chính phủ Israel trước đó bổ nhiệm (chính phủ này từng buộc ông Netanyahu phải từ bỏ quyền lực trong thời gian ngắn từ tháng 6/2021 đến tháng 12/2022) và dự kiến sẽ phục vụ nhiệm kỳ 5 năm theo tiêu chuẩn, tức là mãn nhiệm vào năm 2026. Nhưng, giờ đây, ông trở thành giám đốc đầu tiên trong lịch sử Shin Bet bị sa thải và chỉ chưa chính thức mất ghế nhờ phán quyết của Tòa án Tối cao.
Dù vậy, thực tế cho thấy không phải đến cuộc họp đêm 20/3 ông Netanyahu mới bày tỏ sự không hài lòng với vị Giám đốc Shin Bet. Mối quan hệ của ông Ronen Bar với Thủ tướng Benjamin Netanyahu thậm chí đã căng thẳng ngay cả trước cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023, liên quan đến một cuộc cải tổ tư pháp gây tranh cãi do ông Netanyahu đề xuất và ông Bar không nằm trong số những người ủng hộ.
Mối quan hệ giữa đôi bên trở nên tồi tệ hơn sau khi Shin Bet hôm 4/3 vừa qua đã công bố báo cáo nội bộ về cuộc tấn công, trong đó thừa nhận những thất bại của chính cơ quan này nhưng cũng chỉ ra các vấn đề chính sách rộng hơn trong quá trình chuẩn bị. Cụ thể, báo cáo của Shin Bet gián tiếp công kích Thủ tướng Netanyahu khi nói rằng Israel đã theo đuổi “chính sách im lặng trong nhiều năm và [điều này] đã cho phép Hamas tiến hành tăng cường quân sự ồ ạt”.
Căng thẳng được đẩy lên cao hơn nữa khi Shin Bet đẩy mạnh cuộc điều tra các trợ lý thân cận của ông Netanyahu vì các cáo buộc vi phạm an ninh quốc gia, bao gồm rò rỉ tài liệu mật cho các phương tiện truyền thông nước ngoài và nhận tiền từ Qatar, quốc gia bị người Israel chỉ trích rằng đang tài trợ cho Hamas.
Xung đột chính trị và bất đồng thêm sâu sắc
Việc sa thải Giám đốc Shin Bet Ronen Bar diễn ra trong bối cảnh Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã đấu tranh nhiều năm trời với các thể chế nhà nước của Israel, những thể chế mà ông tin rằng đang tìm cách hãm hại ông.
Kể từ khi bị truy tố về tội tham nhũng vào năm 2019 và hiện vẫn đang bị điều tra trong 3 vụ án riêng biệt, Thủ tướng Netanyahu đã chỉ trích cảnh sát, ngành tư pháp và truyền thông, phủ nhận mọi hành vi sai trái và cáo buộc họ âm mưu trong một cuộc chiến nhắm vào ông với động cơ chính trị. Và, ông Netanyahu đã đưa cuộc chiến đó tiến xa hơn một bước vào đầu năm 2023 khi phát động cuộc cải tổ toàn diện hệ thống tư pháp của Israel nhằm làm giảm ảnh hưởng của Tòa án Tối cao và khôi phục quyền lực cho các quan chức được bầu. Cuộc cải tổ tư pháp này đã gây ra các cuộc biểu tình, đình công rầm rộ tại Israel.
Truyền thông Israel đưa tin rằng nhiều quan chức an ninh cấp cao, bao gồm cả ông Ronen Bar, đã cảnh báo rằng cuộc xung đột nội bộ bùng phát bởi cuộc đại tu tư pháp đã gửi đi thông điệp về sự yếu kém tới kẻ thù của Israel. Nhiều nhà phê bình tin rằng đó là một yếu tố tạo nên thời điểm diễn ra cuộc tấn công của Hamas hôm 7/10/2023.
Những xung khắc giữa ông Ronen Bar và Thủ tướng Benjamin Netanyahu vì thế có thể xem như một phần của cuộc đối đầu chính trị giữa nhà lãnh đạo 75 tuổi này và các lực lượng đối lập trên chính trường Israel. Sau Giám đốc Shin Bet, một mục tiêu khác của Thủ tướng Netanyahu là Tổng Chưởng lý Baharav-Miara. Theo hãng tin AP, những xung đột liên quan đến sự phản đối của bà Baharav-Miara đối với nỗ lực sa thải ông Ronen Bar của Thủ tướng Netanyahu có khả năng sẽ kết thúc tại Tòa án Tối cao.
Và, các đồng minh của nhà lãnh đạo này đã bắt đầu lên kế hoạch loại bỏ bà Baharav-Miara. Tờ Guardian cho hay, nội các của ông Netanyahu đang tính đến một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm Tổng Chưởng lý Gali Baharav-Miara, với cáo buộc bà hành động "như cánh tay nối dài của phe đối lập chống lại chính phủ”.
Theo các chuyên gia về Trung Đông, việc Thủ tướng Netanyahu sa thải người đứng đầu cơ quan tình báo nội địa có thể đem lại ảnh hưởng tiêu cực đến nỗ lực giải cứu những con tin đang bị Hamas giam giữ sau vụ tấn công ngày 7/10/2023. Là một trong những quan chức an ninh cấp cao đầu tiên nhận trách nhiệm về nhiều thất bại dẫn đến cuộc tấn công bất ngờ của Hamas ngày 7/10, ông Bar từng tuyên bố sẽ từ chức. Nhưng, theo các cộng sự thân tín, vị giám đốc 59 tuổi đã cố nán lại để nỗ lực giải cứu các con tin vẫn bị Hamas giam giữ vì ông nắm một vị trí chủ chốt trong các cuộc đàm phán ngừng bắn.
Nói về nỗ lực này, ông Bar cho rằng Thủ tướng Israel đang gây tổn hại đến việc giải cứu con tin bằng cách không tin tưởng Giám đốc Cơ quan Tình báo quốc gia (Mossad) David Barnea và bản thân ông trong các cuộc đàm phán với những nhà trung gian hòa giải.
Tất nhiên, những tuyên bố của ông Bar vẫn cần phải kiểm chứng. Nhưng, có một số vấn đề liên quan đến Gaza đang xảy ra một cách rất rõ ràng. Đó là việc Israel đã mở lại các cuộc không kích vào nhiều địa điểm trên khắp Gaza từ hôm 18/3, chấm dứt lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ tháng 1 và làm dấy lên viễn cảnh về một cuộc chiến tranh toàn diện. Cơ quan y tế Gaza cho biết hơn 400 người đã thiệt mạng trong các cuộc không kích này.
Lý do để Israel mở lại các cuộc tấn công, theo thông báo từ Văn phòng Thủ tướng Netanyahu, là vì Hamas "liên tục từ chối" thả những con tin còn lại. Nhưng, tại Israel, người thân của các con tin cho biết các cuộc tấn công mới này đã làm tăng thêm nỗi lo sợ của họ về số phận của những người đang nằm trong tay Hamas. Họ cáo buộc chính phủ của ông Netanyahu đã bỏ rơi các con tin và một số người đã tổ chức xuống đường yêu cầu Israel có một thỏa thuận ngay lập tức với Hamas để đưa con tin trở về.
Liệu làn sóng phản đối này, cộng hưởng với sự tức giận vì việc Giám đốc Shin Bet bị sa thải, có thể sẽ tạo thêm xung lực để chính trường Israel thêm biến động, phân cực sâu sắc hơn nữa trong thời gian tới?
Israel tiêu diệt thủ lĩnh chính trị phong trào Hamas 
Biểu tình bùng phát tại Israel sau khi giám đốc cơ quan tình báo bị sa thải 
