Bài 3: Dữ liệu dân cư: 'Hạ tầng gốc' của nền kinh tế số

LTS: Trong làn sóng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự bùng nổ mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu không còn chỉ là nguồn tài nguyên hỗ trợ mà đã trở thành tài nguyên chiến lược quốc gia - “hạ tầng mềm” của mọi hạ tầng, “dòng máu” nuôi dưỡng nền kinh tế số. Quốc gia nào làm chủ được dữ liệu, bảo đảm vững chắc an ninh dữ liệu, quốc gia đó sẽ nắm giữ lợi thế cạnh tranh và chủ động định hình tương lai phát triển.

Tại Việt Nam, kinh tế số đang khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng, chiếm khoảng 14,02% GDP vào năm 2025 (tương đương hơn 72 tỷ USD). Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số một cách bền vững, một câu hỏi mang tính căn cốt được đặt ra: niềm tin số sẽ được xây dựng trên nền tảng nào? Câu trả lời nằm ở một trụ cột then chốt: An ninh dữ liệu.

Bởi lẽ, không có an ninh dữ liệu thì không thể có minh bạch; không có minh bạch thì không thể có niềm tin; và thiếu niềm tin, tăng trưởng bền vững chỉ là mục tiêu xa vời.

Báo Công an nhân dân trân trọng giới thiệu tới bạn đọc loạt bài: “An ninh dữ liệu - nền tảng của niềm tin, động lực của phát triển.”

Nếu dữ liệu là tài nguyên chiến lược thì dữ liệu dân cư chính là dữ liệu gốc, giữ vai trò như “hạ tầng của hạ tầng” trong nền kinh tế hiện đại. Tại Việt Nam, với sự vào cuộc của các cấp, các ngành, đặc biệt là lực lượng Công an, hệ thống dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử đang dần khẳng định vị trí then chốt, trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong đời sống, công việc và phương thức sản xuất dựa trên công nghệ số tiên tiến.

Hiện nay, việc ứng dụng dữ liệu dân cư và định danh điện tử giữ vai trò then chốt trong xây dựng các hệ thống phát triển Chính phủ điện tử, từng bước chuyển phương thức quản lý công dân từ thủ công sang hiện đại. Quản lý dân cư thông qua mã định danh cá nhân đã cơ bản giải quyết bài toán định danh, xác thực điện tử cho công dân.

Những lợi ích đó thể hiện rõ nét trong giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư “đúng, đủ, sạch, sống”, người dân, doanh nghiệp và các tổ chức có thể tiếp cận dịch vụ công nhanh chóng, thuận tiện, ở bất cứ đâu, vào bất cứ thời điểm nào. Thay vì phải khai báo, nộp và chứng thực nhiều loại giấy tờ khi giao dịch với cơ quan nhà nước, các trường thông tin liên quan được tự động trích xuất hoặc được cơ quan chức năng tra cứu, khai thác trực tiếp từ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Quan trọng hơn, việc ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử trong giải quyết thủ tục hành chính trực tuyến đã giúp cắt giảm đáng kể thời gian chuẩn bị hồ sơ, giảm chi phí giấy tờ, rút ngắn thời gian xác minh, đi lại cho công dân. Trên hết, điều này thể hiện rõ quan điểm xuyên suốt của Chính phủ và các bộ, ngành, địa phương: Lấy người dân làm trung tâm; đồng thời lan tỏa, truyền cảm hứng để người dân và toàn xã hội cùng tham gia, thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ thông tin trong đời sống hằng ngày.

Đặc biệt, với vai trò chủ công của Bộ Công an, trực tiếp là lực lượng Cảnh sát QLHC về TTXH, Đề án 06 đã được triển khai như một thiết kế tổng thể cho mô hình quản trị trong môi trường số, lấy dữ liệu dân cư làm nền tảng kết nối, liên thông các lĩnh vực.

Lần đầu tiên, dữ liệu dân cư được xác định là “dữ liệu gốc”, tạo nền tảng để chia sẻ, kết nối giữa các ngành, lĩnh vực, chấm dứt tình trạng “mỗi nơi một dữ liệu”, “mỗi thủ tục một bộ hồ sơ”.

Việc triển khai đồng thời hai dự án quy mô lớn - Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống sản xuất, cấp, quản lý căn cước công dân - đã hình thành “lõi hạ tầng” của Đề án 06.

Trên nền tảng đó, mỗi công dân được gắn với một mã định danh duy nhất, thông tin được số hóa, chuẩn hóa và có thể xác thực, chia sẻ theo quy định, tạo điều kiện để hình thành công dân số và các dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

Nhờ ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử, thống kê từ ngày 1-7-2025 đến 7-1-2026, 34 tỉnh, thành phố đã tiếp nhận 29,4 triệu hồ sơ, trong đó 24 triệu hồ sơ trực tuyến, tỷ lệ giải quyết đúng hạn đạt 91%... Ngoài ra, cả nước đã cắt giảm, đơn giản hóa hơn 90% trong tổng số 3.085 thủ tục hành chính và 1.973/2.371 điều kiện kinh doanh, đạt 83,2%, giúp tiết kiệm khoảng 34.600 tỷ đồng, tương đương 28% chi phí tuân thủ. Bên cạnh đó, hoàn thành đơn giản hóa 1.061/1.084 thủ tục hành chính liên quan giấy tờ công dân, đạt 98%; hoàn thành phân cấp 552/699 thủ tục hành chính; 100% địa phương vận hành Trung tâm phục vụ hành chính công...

Một thông tin đáng chú ý là trong thời gian tới, Trung tâm Dữ liệu quốc gia sẽ tiếp tục được khai thác hiệu quả, bảo đảm thực hiện 100% dịch vụ công đủ điều kiện trực tuyến toàn trình. Đồng thời, các cơ quan chức năng tiếp tục cắt giảm thời gian giải quyết thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ và loại bỏ các điều kiện kinh doanh không cần thiết.

Bên cạnh tác động trực tiếp đến cải cách thủ tục, giảm chi phí và nâng cao minh bạch, trong kỷ nguyên số, cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và định danh điện tử còn là trụ cột quan trọng để hiện đại hóa công tác quản lý, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nói cách khác, dữ liệu dân cư là nguồn tài nguyên quý giá, mang ý nghĩa chiến lược trong chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế số, xã hội số và công dân số.

Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đang tập trung nguồn lực để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng “2 con số” trong những năm tới, với mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, vai trò của dữ liệu dân cư và định danh điện tử càng trở nên nổi bật. Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã trở thành một trong những “trụ cột dữ liệu” phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của các cấp. Là dữ liệu gốc, khi kết hợp với các hệ thống dữ liệu khác, dữ liệu dân cư trở thành “đầu vào” then chốt cho hoạch định chính sách, phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đáng chú ý, việc kết nối, chia sẻ dữ liệu từ cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã mang lại những chuyển biến thiết thực trong đời sống và tác động trực tiếp đến từng người dân. Điển hình như trong phòng, chống dịch bệnh (đại dịch Covid-19); kỳ thi trung học phổ thông quốc gia và xét tuyển đại học, cao đẳng sư phạm mầm non; làm giàu dữ liệu dân cư và tích hợp sử dụng thẻ căn cước công dân thay cho thẻ bảo hiểm y tế trong khám chữa bệnh... Ngoài ra, hàng triệu hồ sơ khách hàng ngân hàng đã được đối chiếu sinh trắc học; việc nhận diện sinh trắc học được áp dụng khi làm thủ tục đi máy bay; chi trả trợ cấp không dùng tiền mặt được triển khai qua nền tảng số của Bưu điện Việt Nam (VNPost)...

Bên cạnh đó, nhiều loại giấy tờ cá nhân đã được tích hợp trên ứng dụng định danh điện tử VNeID, giúp người dân thuận tiện khi sử dụng. Việc tích hợp này đang tiếp tục được Bộ Công an triển khai, kỳ vọng mang lại lợi ích thiết thực cho cả người dân và cơ quan nhà nước. Mục tiêu xuyên suốt của VNeID là tạo thuận lợi cho cá nhân, tổ chức trong thực hiện thủ tục hành chính, giao dịch điện tử, đồng thời đơn giản hóa, cải cách hành chính nhưng vẫn bảo đảm bí mật, an ninh, an toàn thông tin cá nhân.

Trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc chuẩn hóa dữ liệu, đặc biệt là dữ liệu dân cư, đóng vai trò hết sức quan trọng. Điều này khẳng định mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là mô hình tổ chức hành chính mới, mà còn là phương thức quản trị hiện đại. Mục tiêu là vận hành bộ máy thông suốt, phân bổ nguồn lực hợp lý, khai thác hiệu quả công nghệ và dữ liệu để phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

Cơ sở dữ liệu dân cư là một hệ thống thống nhất, một dữ liệu gốc duy nhất, một dịch vụ liền mạch, có sức lan tỏa tới các cơ sở dữ liệu khác và tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

Có thể khẳng định, Đề án 06 đang được triển khai mạnh mẽ, rộng khắp, lan tỏa tới hầu hết các ngành, lĩnh vực và mọi mặt đời sống. Đến nay, cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư đã kết nối 15 bộ, ngành, 1 doanh nghiệp nhà nước, 3 doanh nghiệp viễn thông và 34 tỉnh, thành phố, tiếp nhận 2,57 tỷ lượt tra cứu, xác thực. Nền tảng VNeID đạt 94 triệu hồ sơ định danh, 68 triệu tài khoản kích hoạt.

Quy mô triển khai Đề án 06 là chưa từng có. Hơn 106 triệu dữ liệu nhân khẩu đã được thu thập, đối soát, làm sạch theo tiêu chí “đúng - đủ - sạch - sống”.

Chiến dịch cấp căn cước công dân gắn chip được thực hiện với tốc độ cao, đạt quy mô gần như toàn dân. Ứng dụng định danh điện tử VNeID được triển khai rộng rãi, tích hợp nhiều tiện ích thiết yếu, từng bước thay thế giấy tờ truyền thống.

Hệ thống đã phục vụ hàng tỷ lượt tra cứu, xác thực thông tin, trở thành hạ tầng quan trọng trong vận hành bộ máy và cung cấp dịch vụ cho người dân, doanh nghiệp.

Đằng sau kết quả đó là phương thức tổ chức mang tính “chiến dịch”. Lực lượng triển khai làm việc liên tục theo nhịp độ “3 ca, 4 kíp”, tổ chức các tổ công tác lưu động đến tận thôn, bản, bệnh viện, cơ sở bảo trợ xã hội…

Cán bộ, chiến sĩ “đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng người”, bảo đảm dữ liệu được thu thập đầy đủ, chính xác, không bỏ sót.

Việc triển khai Đề án 06 đã mang lại nhiều kết quả thực chất, cung cấp nhiều tiện ích cho người dân và doanh nghiệp, với việc tích hợp trên 16 triệu dữ liệu của các tổ chức chính trị - xã hội, làm sạch 61 triệu dữ liệu đất đai, trên 146,6 triệu dữ liệu hộ tịch. Đặc biệt, nền tảng VNeID đã cung cấp 50 tiện ích cho người dân, tổ chức, doanh nghiệp. Gần đây nhất, trong tháng 3-2026, đã bổ sung các tiện ích phục vụ công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031.

Trên nền tảng dữ liệu quốc gia gốc về dân cư, các bộ, ngành, địa phương đang khẩn trương triển khai đợt cao điểm tạo lập, chuẩn hóa, làm sạch dữ liệu và hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật đối với các cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành. Cụ thể gồm: Cơ sở dữ liệu quốc gia về cán bộ, công chức, viên chức; cơ sở dữ liệu quốc gia về an sinh xã hội; cơ sở dữ liệu thanh tra, kiểm soát tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức; cơ sở dữ liệu xử lý vi phạm hành chính, bảo đảm liên thông phục vụ quản lý nhà nước và giải quyết thủ tục hành chính; cơ sở dữ liệu ngành nông nghiệp; cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế.

Giá trị cốt lõi của Đề án 06 không chỉ nằm ở tiện ích hay cải cách thủ tục hành chính, mà ở việc hình thành một nền tảng dữ liệu đủ tin cậy, đủ bao phủ và được cập nhật theo thời gian thực.

Trên nền tảng đó, quản trị Nhà nước từng bước chuyển từ phản ứng sang chủ động, từ kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu, nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Dữ liệu dân cư là tài nguyên quý của quốc gia. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, bảo đảm an ninh, an toàn và khai thác hiệu quả đã trở thành nguồn lực, động lực phát triển trong kỷ nguyên số. Quan trọng hơn, người dân và doanh nghiệp đã nhìn thấy, trực tiếp thụ hưởng những kết quả cụ thể từ quá trình này. Có thể khẳng định, dữ liệu nói chung và dữ liệu dân cư nói riêng đã thực sự trở thành hạ tầng mới của nền kinh tế hiện đại trong kỷ nguyên số.

Thực hiện: Báo CAND