ASEAN 11: Bước phát triển chiến lược từ việc kết nạp Đông Timor

Khi bản đồ Đông Nam Á được hoàn thiện

Thành lập năm 2002, Đông Timor là một trong những quốc gia non trẻ nhất thế giới. Đây cũng là mảnh ghép còn thiếu cuối cùng của khu vực Đông Nam Á chưa kết nạp vào ngôi nhà chung ASEAN. Lý do chủ yếu là bởi Đông Timor có quy mô dân số và nền kinh tế nhỏ bé, chênh lệch lớn với các quốc gia còn lại trong khu vực. Bản thân nhà nước mới thành lập chưa lâu, các quy định về thể chế, chính sách chưa được xây dựng đầy đủ theo kịp với quy định chung của ASEAN.

Dù thể hiện mong muốn gia nhập khối ngay từ những ngày đầu lập nước và cũng nhận được sự ủng hộ của các thành viên ASEAN, nhưng hành trình để hoàn thiện các yêu cầu thể chế và pháp lý đưa Đông Timor vào mái nhà chung khu vực cũng không dễ dàng gì. Tuy nhiên, chính việc kiên trì theo đuổi các nỗ lực đưa Đông Timor gia nhập mái nhà chung ASEAN đã một lần nữa cho thấy tinh thần chung của khối: Một tầm nhìn, Một bản sắc, Một cộng đồng.

Việc ASEAN chính thức kết nạp Đông Timor làm thành viên thứ 11 không chỉ khép lại hành trình hơn 2 thập kỷ đàm phán của quốc gia non trẻ này, mà còn mở ra một chương mới cho khu vực Đông Nam Á, khu vực đang đứng giữa những làn sóng cạnh tranh gay gắt nhất của thế kỷ XXI. Trong bối cảnh thế giới bị phân cực bởi cuộc đua Mỹ - Trung và sự dịch chuyển của các chuỗi cung ứng toàn cầu, bước đi này được xem như “cú hích chiến lược” giúp ASEAN vừa mở rộng không gian địa chính trị, vừa củng cố vị thế trung tâm trên bàn cờ khu vực.

Báo The Straits Times của Singapore đã bình luận về sự kiện này: “Sự gia nhập của Đông Timor đánh dấu sự chuyển đổi của ASEAN từ một khối khu vực thành một chủ thể địa chính trị xác định lại vai trò của mình trong bối cảnh cạnh tranh giữa các siêu cường”. Câu nhận định ấy phản ánh đúng tinh thần của giai đoạn mới khi ASEAN 11 không chỉ tồn tại như một khối hợp tác kinh tế - chính trị, mà đã hoàn thiện như một chủ thể chiến lược có tầm ảnh hưởng khu vực và toàn cầu.

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 2025, Thủ tướng Malaysia, ông Anwar Ibrahim đã một lần nữa khẳng định: “Sự gắn kết và vai trò trung tâm của ASEAN phải được củng cố liên tục - đó là trách nhiệm không ngừng nghỉ của từng quốc gia thành viên”. Việc kết nạp Đông Timor là minh chứng cho nhận định ấy. Không chỉ tăng cường năng lực kiểm soát hàng hải, ASEAN còn mở rộng phạm vi ảnh hưởng tới vùng biển mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh khu vực ngày càng trở thành tâm điểm cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.

Ngôi nhà của sự phát triển

Gia nhập ASEAN giúp Đông Timor trở thành một phần của thị trường gần 700 triệu dân, với GDP hợp nhất hơn 4 nghìn tỷ USD, là nền kinh tế lớn thứ năm thế giới. Theo báo cáo của Ban Thư ký ASEAN, việc hội nhập vào các hiệp định quốc tế của ASEAN như AFTA và RCEP sẽ giúp Đông Timor “tiếp cận chuỗi giá trị khu vực với thuế nội khối giảm còn dưới 5%”.

Với nguồn dầu khí chiếm 70% GDP và 90% kim ngạch xuất khẩu, cùng mỏ khí đốt ước tính chứa hàng tỷ feet khối khí, Đông Timor có thể trở thành “nguồn năng lượng chiến lược” bổ sung cho khối. Năm 2024, chính phủ nước này công bố kế hoạch khai thác mỏ Greater Sunrise với sự hỗ trợ của Australia và Malaysia, mở ra cơ hội hợp tác khu vực trong lĩnh vực năng lượng sạch đang phát triển hiện nay là khí đốt hóa lỏng (LNG). Viện Nghiên cứu chiến lược châu Á (NBR) nhận định: “Việc gia nhập ASEAN mang lại cho Timor-Leste khả năng tiếp cận thị trường khu vực lớn hơn nhiều tạo ra hiệu ứng nhân lên trong thương mại, lao động và công nghệ”.

Không chỉ vậy, với vị trí nằm giữa Đông Nam Á và Australia, Đông Timor còn có thể trở thành trạm trung chuyển hàng hóa, dữ liệu và năng lượng. Dự án cáp quang biển nối Dili với Darwin dài hơn 600 km đang được triển khai, giúp quốc gia này trở thành cầu nối kỹ thuật số giữa hai khu vực. Trong xu hướng “Trung Quốc + 1”, các tập đoàn đa quốc gia đang dịch chuyển sản xuất sang Đông Nam Á. Một nền kinh tế trẻ, chi phí thấp như Đông Timor có thể đóng vai trò “công xưởng vệ tinh” cho khu vực, hỗ trợ phân bổ công nghiệp nhẹ và hậu cần.

Củng cố vai trò trung tâm của ASEAN

Ở phương diện chính trị - ngoại giao, việc kết nạp Đông Timor thể hiện bản lĩnh độc lập của ASEAN trước áp lực cạnh tranh giữa các siêu cường. Tổ chức này không để mình bị cuốn vào các liên minh đối kháng, mà tiếp tục duy trì nguyên tắc “Trung tâm - Độc lập - Bao trùm”. Tổng thống Đông Timor, ông José Ramos-Horta, người từng đoạt giải Nobel Hòa bình, khẳng định trong bài phát biểu ngày công bố tư cách thành viên: “Gia nhập ASEAN không chỉ là mục tiêu mà còn là vận mệnh của chúng tôi - đóng góp vào một khu vực năng động định hình thế kỷ 21”.

Đông Timor là quốc gia nói tiếng Bồ Đào Nha duy nhất trong khu vực, có mối liên kết văn hóa với Cộng đồng các quốc gia nói tiếng Bồ (CPLP) gồm 9 nước trải dài từ châu Phi đến Mỹ Latin. Điều này giúp ASEAN mở rộng “cánh tay ngoại giao” sang các khu vực mới, đặc biệt trong thương mại, năng lượng và giáo dục. Thêm vào đó, vùng biển Đông Timor nằm ở khu vực giao thương bùng nổ mới giữa Đông Bắc Á và Australia có ý nghĩa chiến lược quan trọng trong kỷ nguyên mới.

ASEAN thực sự đã trở thành cầu nối quan trọng giữa 2 đại dương lớn là Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương, nằm ở vị trí trung tâm của khu vực phát triển năng động và cũng tiềm ẩn nhiều cạnh tranh ảnh hưởng nhất của thế giới trong thập niên tới. Sự tham gia của Đông Timor bổ sung cho các nỗ lực gìn giữ hòa bình, chống tội phạm xuyên biên giới và ứng phó thiên tai. Kinh nghiệm của nước này sau hơn 15 năm hợp tác với Liên hợp quốc trong tái thiết quốc gia mang lại giá trị thực tiễn cho các chương trình quốc phòng phi truyền thống của ASEAN.

Tuy nhiên, thách thức không nhỏ là cơ chế đồng thuận của ASEAN sẽ trở nên phức tạp hơn với 11 thành viên. Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng sự khác biệt về trình độ phát triển có thể làm chậm tiến trình ra quyết định. Dù vậy, như Thủ tướng Anwar Ibrahim đã nói: ”Sự thống nhất của ASEAN không dựa trên đồng nhất, mà dựa trên niềm tin rằng hợp tác đem lại hòa bình và thịnh vượng”.

Hướng đến tương lai

Hội nhập khu vực chỉ là điểm khởi đầu. Để biến cơ hội thành hiện thực, Đông Timor cần tiếp tục tiến hành những cải cách sâu rộng. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2025 cho biết chỉ 30% dân số Đông Timor có việc làm ổn định, tỷ lệ thất nghiệp thanh niên vượt 20%, và năng suất lao động còn thấp hơn trung bình ASEAN gần 4 lần. Chính phủ Đông Timor đã cam kết thông qua Chiến lược phát triển quốc gia 2030, nhấn mạnh 3 trọng tâm: cải thiện quản trị, đầu tư vào giáo dục - nghề nghiệp và thúc đẩy khu vực tư nhân.

Việc ASEAN tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo nhân lực và đầu tư hạ tầng sẽ là chìa khóa giúp nước này phát triển và hội nhập. Bài học từ thành công của Việt Nam 30 năm trước khi mới gia nhập ASEAN cũng là một quốc gia nghèo cho đến nay đã trở thành nền kinh tế lớn thứ 4 trong khu vực thực sự đáng để học hỏi và hy vọng.

Tổng thống Ramos-Horta đã hứa: “Chúng tôi có những điểm yếu, nhưng chúng tôi hứa sẽ cải thiện và làm tốt hơn qua từng năm”. Lời hứa đó cũng chính là thông điệp cho cả ASEAN: phát triển là một quá trình không ngừng hoàn thiện. Trong một thế giới biến động, ASEAN 11 hoàn toàn có thể trở thành hình mẫu về “hợp tác giữa các quốc gia nhỏ để tạo nên sức mạnh lớn”. Khi đó, việc kết nạp Đông Timor sẽ không chỉ được nhớ như một quyết định chính trị, mà là một dấu mốc định hình bản lĩnh của ASEAN trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu.

Việc kết nạp Đông Timor đã đưa ASEAN bước sang giai đoạn mới, giai đoạn của một cộng đồng 11 quốc gia hoàn chỉnh về không gian, mở rộng về tầm nhìn và trưởng thành về bản lĩnh. Với 25% thương mại toàn cầu, bao phủ tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 2/3 lượng dầu mỏ thế giới, “ASEAN chính là khu vực duy nhất trên thế giới có thể trò chuyện cùng lúc với Washington, Bắc Kinh, Tokyo và New Delhi” - trích lời phát biểu nổi tiếng của ông Kishore Mahbubani, Hiệu trưởng sáng lập Trường Chính sách công Lý Quang Diệu.

Tại buổi lễ kết nạp Đông Timor, Thủ tướng Malaysia, ông Anwar Ibrahim đã nói: “Tương lai của ASEAN không được định đoạt bởi hoàn cảnh. Nó sẽ được định đoạt bởi sự lựa chọn, những lựa chọn mà chúng ta đưa ra hôm nay”. Dù đối mặt với nhiều thách thức nội tại, ASEAN vẫn đang khẳng định vai trò trung tâm trong trật tự tái định hình thế kỷ XXI. Đó cũng chính là mục tiêu mà tất các các thành viên ASEAN đang cùng nhau theo đuổi.