Ấn Độ với tham vọng định hình con đường AI của thế giới đang phát triển

“Tuyên ngôn” của New Delhi

Việc Hội nghị thượng đỉnh AI quốc tế diễn ra tại New Delhi từ ngày 16 đến 20/2/2026 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong bản đồ chính trị - công nghệ toàn cầu. Sau Bletchley Park năm 2023 và Paris năm 2025, việc địa điểm đăng cai được chuyển về Ấn Độ - một quốc gia thuộc Nam bán cầu, đang nổi lên như động lực tăng trưởng chính của kinh tế thế giới, không phải là lựa chọn ngẫu nhiên. Nó phản ánh sự dịch chuyển có chủ ý của trọng tâm thảo luận AI: từ an toàn và nguyên tắc, sang triển khai, tác động và năng lực hấp thụ của các xã hội có quy mô dân số đông đảo.

AI giờ đây đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một công nghệ hỗ trợ, để trở thành yếu tố cấu thành sức mạnh địa chính trị và nằm ở trung tâm của những chiến lược quốc gia. Dữ liệu, năng lực tính toán, chuỗi cung ứng bán dẫn, hạ tầng trung tâm dữ liệu và khả năng thiết lập tiêu chuẩn quản trị đang dần thay thế tài nguyên truyền thống như dầu mỏ hay lãnh thổ trong việc xác lập ảnh hưởng toàn cầu. Các cường quốc đầu tư vào AI không chỉ để tăng năng suất kinh tế, mà còn nhằm củng cố ưu thế quân sự, an ninh mạng và năng lực quản trị xã hội.

Tuy nhiên, chính sự “địa chính trị hóa” AI này lại đặt ra một bài toán khó cho các quốc gia không nằm trong nhóm dẫn đầu về công nghệ lõi. Cuộc cạnh tranh quyết liệt giữa Mỹ và Trung Quốc, với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip, hạn chế đầu tư và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đang tạo ra nguy cơ phân mảnh hệ sinh thái AI toàn cầu. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra cho nhiều nước đang phát triển không phải là làm thế nào để thắng trong cuộc đua công nghệ, mà là làm sao để không bị gạt ra bên lề của trật tự mới.

Ấn Độ bước vào hội nghị AI lần này với nhận thức rõ ràng về thực tế đó. New Delhi chưa phải là cường quốc về mô hình nền tảng hay phần cứng AI. Nhưng, có một lợi thế khác: quy mô dân số, kinh nghiệm triển khai hạ tầng số quốc gia và khả năng tích hợp công nghệ vào các hệ thống xã hội ở mức độ chưa từng có. Đó là yếu tố không chỉ giúp New Delhi tự tin với những chiến lược của riêng mình, mà còn thúc đẩy sự quan tâm cực lớn của cộng đồng quốc tế với hội nghị.

Với gần 250.000 người tham dự, sự hiện diện của khoảng 15 nguyên thủ và lãnh đạo chính phủ trong đó có Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và hàng trăm nhà điều hành công nghệ hàng đầu thế giới - từ Sam Altman của OpenAI đến Sundar Pichai của Google, hội nghị thượng đỉnh AI năm nay nhận được sự chú ý rất lớn của giới công nghệ toàn cầu.

Các công ty công nghệ này đã tận dụng những ngày hội nghị để đưa ra các thông điệp của mình và thiết lập quan hệ đối tác trên khắp Ấn Độ. OpenAI cho biết họ sẽ là khách hàng đầu tiên của mảng trung tâm dữ liệu thuộc Tata Consultancy Services tại Mumbai. Google cũng công bố hợp tác với các nhà nghiên cứu và các tổ chức giáo dục tại Ấn Độ cho tính năng trí tuệ nhân tạo Gemini của mình. “Sự hào hứng ở đây (hội nghị tại New Delhi) thật tuyệt vời, khó có nơi nào sánh kịp”, Sam Altman - Giám đốc điều hành của OpenAI cho biết.

“Con đường thứ ba”, một lựa chọn thực dụng

Quy mô hoành tráng của hội nghị cho thấy New Delhi đã chính thức bước vị trí một trong những “kiến trúc sư trưởng” của kỷ nguyên AI. Cũng chính từ vai trò đó, Ấn Độ đã đề xướng khái niệm “con đường thứ ba” như một lựa chọn của các cường quốc bậc trung trong nỗ lực tìm kiếm chỗ đứng trên đường đua AI. Dưới góc nhìn của Ấn Độ, “con đường thứ ba” là một chiến lược thực dụng, nhằm tránh bị khóa chặt vào các khối công nghệ cạnh tranh, đồng thời bảo vệ không gian chính sách cần thiết cho phát triển dài hạn.

Điểm cốt yếu là Ấn Độ nhìn nhận AI như một phần của “hạ tầng công cộng kỹ thuật số”. Thay vì coi AI là một sản phẩm thương mại thuần túy, chính quyền của Thủ tướng Narendra Modi đang nỗ lực biến nó thành một loại tiện ích công cộng tương tự như điện hay nước. Chương trình “IndiaAI”, được Chính phủ Ấn Độ khởi động từ năm 2025, là minh chứng rõ nét cho chiến lược đó. Thay vì tập trung xây dựng các mô hình AI khổng lồ tốn kém, “IndiaAI” đặt trọng tâm vào chủ quyền dữ liệu, phát triển mô hình ngôn ngữ phù hợp với bối cảnh đa ngôn ngữ và mở rộng khả năng tiếp cận thông qua mã nguồn mở.

Một trong những thành quả của “IndiaAI” là Sarvam - một mô hình mã nguồn mở cho phép người dùng tự do sử dụng và tùy chỉnh - có thể xem như ví dụ phản ánh sinh động nhất tinh thần “dân chủ hóa truy cập” mà New Delhi đang theo đuổi. Hoặc, một ví dụ khác: Bằng cách công bố hơn 7.000 bộ dữ liệu công cộng về y tế, kinh tế và nông nghiệp, Ấn Độ đang khuyến khích việc tạo ra các mô hình AI chuyên biệt, có khả năng giải quyết trực tiếp các vấn đề của đời sống xã hội như phát hiện bệnh tật, dự báo đô thị hay tối ưu hóa năng suất cây trồng cho những người nông dân ở các vùng nông thôn hẻo lánh.

Hội nghị New Delhi vì thế cũng ghi nhận là sự chuyển dịch rõ rệt từ các cuộc thảo luận xoay quanh an toàn và rủi ro, sang câu hỏi về tác động và năng lực triển khai. Nếu các hội nghị trước đây tập trung nhiều vào nguyên tắc đạo đức, khung pháp lý và kiểm soát nguy cơ, thì lần này Ấn Độ - trong vai trò đăng cai - đã đặt vấn đề khác: Liệu các quốc gia có đủ khả năng hấp thụ AI vào hệ thống kinh tế - xã hội trước khi công nghệ này định hình lại thị trường lao động, quản trị và năng lực cạnh tranh hay không?

Cách tiếp cận này rất phù hợp với bối cảnh Ấn Độ. Với hơn 1,4 tỷ dân, sự đa dạng ngôn ngữ và trình độ phát triển không đồng đều, quốc gia Nam Á buộc phải coi triển khai và tác động xã hội là thước đo chính sách. Đối với Ấn Độ, AI chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được các bài toán cụ thể như nông nghiệp, y tế, giáo dục, quản lý đô thị và phúc lợi xã hội. Nhưng, việc triển khai AI ở quy mô dân số khổng lồ cũng đồng thời giúp họ trở thành một “phòng thí nghiệm” lớn nhất thế giới, nơi AI được rèn giũa để phục vụ những nhu cầu thực tế nhất của nhân loại. Đây sẽ là điểm mấu chốt giúp Ấn Độ vượt trội so với các mô hình AI được huấn luyện chủ yếu trên dữ liệu tiếng Anh của phương Tây.

Tầm nhìn của Thủ tướng Modi, thách thức và cơ hội

Khó có thể tách rời hội nghị AI khỏi dấu ấn cá nhân của Thủ tướng Narendra Modi. Trong hơn một thập niên cầm quyền, ông đã gắn hình ảnh của mình với chương trình hiện đại hóa nhà nước thông qua số hóa, cải cách hành chính và thu hút đầu tư. AI, trong bối cảnh đó, không chỉ là công nghệ, mà là công cụ chính trị nhằm giải quyết các thách thức tồn đọng về quản trị, việc làm và phát triển bao trùm.

Thủ tướng Modi coi AI là cơ hội để thực hiện bước nhảy vọt cuối cùng: chuyển từ nền kinh tế dựa trên lao động giá rẻ và gia công, sang nền kinh tế sáng tạo và giá trị gia tăng cao. Tuy nhiên, con đường này vẫn còn không ít những gập ghềnh. Dù sở hữu nguồn tài nguyên dữ liệu khổng lồ và lực lượng lao động trí tuệ dồi dào, dấu ấn của Ấn Độ trong việc làm chủ các công nghệ cốt lõi như chip bán dẫn và hạ tầng máy chủ vẫn còn ở mức khiêm tốn so với hai gã khổng lồ Mỹ - Trung Quốc. Để hiện thực hóa tham vọng, Ấn Độ cần một nguồn vốn cực lớn và sự hợp tác chặt chẽ với các tập đoàn công nghệ Mỹ.

Tuy nhiên, những con số đầu tư hàng chục tỷ USD từ Microsoft, Google hay Amazon vào các trung tâm dữ liệu tại Ấn Độ cho thấy một thực tế phức tạp: New Delhi đang cố gắng xây dựng sự tự chủ trong một hệ sinh thái đầy rẫy những sự phụ thuộc lẫn nhau. Làm thế nào để tận dụng dòng vốn ngoại mà không làm xói mòn quyền kiểm soát đối với các tài sản số chiến lược của quốc gia sẽ là một bài toán đầy thách thức.

Bên cạnh đó, việc triển khai AI ở quy mô dân số đòi hỏi hạ tầng năng lượng ổn định, nguồn nước cho trung tâm dữ liệu và lực lượng lao động được đào tạo bài bản - tất cả đều là những điều xa xỉ với Ấn Độ. Việc AI thâm nhập sâu vào quản trị và đời sống xã hội cũng đặt ra câu hỏi về niềm tin công chúng, quyền riêng tư và bất bình đẳng. Một số chuyên gia đã cảnh báo nếu tốc độ triển khai quá nhanh so với năng lực điều chỉnh chính sách, chi phí điều chỉnh sau này sẽ là một gánh nặng khổng lồ.

Nhưng, cũng chính trong những thách thức đó, New Delhi có thể nhìn thấy dư địa để mở rộng ảnh hưởng, bởi sự trỗi dậy của Ấn Độ trong lĩnh vực AI đang mang đậm dấu ấn của một liên minh chiến lược giữa những “cường quốc tầm trung”. Chuyến thăm của Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tới New Delhi trong dịp Hội nghị thượng đỉnh AI không chỉ mang tính biểu tượng mà còn cho thấy sự đồng nhất về tầm nhìn giữa hai quốc gia cùng đề cao quyền tự chủ chiến lược giữa một thế giới đang bị tái định hình bởi các thuật toán. Cả Paris và New Delhi đều chia sẻ quan điểm thúc đẩy AI mã nguồn mở, phát triển hệ thống đa ngôn ngữ và giảm phụ thuộc vào các nền tảng độc quyền.

Sự hợp tác Ấn Độ - Pháp, vì thế, phản ánh rõ nét xu hướng hình thành các “liên minh tự nguyện” giữa các cường quốc tầm trung trong bối cảnh sự đồng thuận toàn cầu ngày càng trở nên khó khăn. Dưới góc nhìn ấy, thành bại của “phép tính” mà New Delhi theo đuổi sẽ đem lại bài học sâu sắc cho những quốc gia vẫn loay hoay tìm chỗ đứng trong bóng tối của các siêu cường.