Al-Julani là ai?

Ngày 8/12, HTS cùng các nhóm nổi dậy khác tiến vào thủ đô Damacus, Tổng thống Bashar al-Assad bỏ chạy…

Sự ra đời của Hayat Tahrir al-Sham

Al-Julani sinh năm 1982 tại Riyadh, Saudi Arabia trong một gia đình có cha là kỹ sư dầu khí. Năm 1989, cả nhà al-Julani trở về Syria rồi sau đó chuyển sang Iraq. Khi xảy ra vụ khủng bố Tòa tháp đôi Trung tâm Thương mại thế giới, Mỹ ngày 11/9/2001, al-Julani gia nhập tổ chức al-Qaeda. Đến năm 2003, khi Mỹ đưa quân vào Iraq, al-Julani được xem là một trong những người thân cận với Abu Musab al-Zarqawi, thủ lĩnh al-Qaeda.

Năm 2006, quân đội Mỹ ở Iraq bắt được al-Julani. Sau 5 năm tù, ông ta được thả. Năm 2011, Syria xảy ra nội chiến chống lại chế độ của Tổng thống Bashar al-Assad nhưng bị dập tắt dưới sự hỗ trợ của quân đội Nga. Thời điểm này, al-Julani thỏa thuận với Abu Bakr al-Baghdadi, kẻ thay thế al-Zarqawi cầm đầu al-Qaeda để thành lập chi nhánh al-Qaeda ở Syria, gọi là Jabhat al-Nusra.

Tháng 1/2012, Jabhat al-Nusra chính thức ra mắt, thủ lĩnh là al-Julani. Đến tháng 12, Bộ Ngoại giao Mỹ liệt Jabhat al-Nusra vào danh sách những tổ chức khủng bố toàn cầu đồng thời treo thưởng 10 triệu USD cho bất kỳ ai cung cấp thông tin để Mỹ bắt được hoặc tiêu diệt al-Julani. Dưới sự lãnh đạo của al-Julani, al-Nusra gồm khoảng 30.000 chiến binh, nổi lên như một trong những nhóm vũ trang hùng mạnh nhất Syria. Vũ khí cùng các trang thiết bị cho al- Nusra phần lớn do al-Qaeda cung cấp.

Tháng 4/2013, al-Julani bác lời kêu gọi của Baghdadi, thủ lĩnh Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) nhằm hợp nhất al-Nusra với IS dưới cái tên mới là Nhà nước Hồi giáo Iraq và Levant (ISIL). Điều này đã dẫn đến những cuộc đụng độ đẫm máu giữa al-Nusra và IS.

Ngày 28/7/2016, al-Julani tuyến bố al-Nusra đổi tên thành Jabhat Fateh al-Sham (JFS - Mặt trận chinh phục Syria) nhưng ngày 28/1/2017, một lần nữa JFS lại biến thành Tahrir al-Sham (Tổ chức giải phóng Levant - viết tắt là HTS) với mục tiêu không lay chuyển: Đánh bại IS, lật đổ chế độ của Tổng thống Syria Bashar al-Assad. Đến cuối năm 2017, HTS kiểm soát toàn bộ tỉnh Idlib, Syria. Điều điều này đã dẫn đến sự bất đồng sâu sắc giữa HTS và al-Qaeda bởi al-Julani không đồng ý chia sẻ quyền lực với al-Qaeda.

Theo các nhà quan sát địa chính trị, al-Julani không chỉ tách khỏi al-Qaeda và IS mà còn quyết tâm chiến đấu chống lại hai tổ chức này. Trong những năm từ 2017 trở về sau, HTS đã tiến hành những chương trình thu phục lòng dân bằng những biện pháp quản lý hành chính ôn hòa thay vì áp đặt những mệnh lệnh sắt máu như al-Qaeda và IS. Điều đó dẫn đến một cuộc phỏng vấn của kênh truyền hình APT, Mỹ với al-Julani, diễn ra hồi năm 2021 mặc dù thời điểm này, Chính phủ Mỹ vẫn giữ nguyên giải thưởng 10 triệu USD cho bất cứ ai chỉ dẫn để người Mỹ bắt được hoặc tiêu diệt al-Julani.

Trong cuộc phỏng vấn, al-Julani nhấn mạnh “HTS không phải là tổ chức thánh chiến, không ủng hộ khủng bố, không xem nước Mỹ và phương Tây là kẻ thù. HTS ra đời chỉ nhằm mục đích thay thế chế độ của Tổng thống Bashar al-Assad bằng một nhà nước dân chủ, tự do, nơi các dân tộc, các tôn giáo có thể chung sống hòa bình…”.

Từ đó cho đến đầu tháng 12/2024, HTS liên tục mở những cuộc tấn công nhắm vào quân đội Syria đồng thời củng cố quyền lực của mình ở những vùng do họ chiếm đóng. Đòn sấm sét do al-Julani tung ra là ngày 1/12/2024, lực lượng HTS chiếm được thành phố lớn thứ nhì Syria là Aleppo rồi 2 ngày sau, al-Julani xuất hiện tại nơi này. Trong các cuộc tiếp xúc với những tay súng của ông và với người dân Aleppo, al-Julani không đội khăn xếp theo truyền thống Hồi giáo mà thay vào đó, ông mặc quần áo kaki theo phong cách quân sự, giơ cao 2 ngón tay thành hình chữ V: Chiến thắng! Ông nói: “Năm 2016, phải mất 100 ngày Aleppo mới chịu thất thủ nhưng hôm nay, chỉ mất 48 giờ để chúng tôi chiếm lại”. Những thành quả nêu trên đã khiến al-Julani được mệnh danh là “kiến trúc sư của những cuộc nổi dậy ở Syria”.

Ngày 6/12/2024, một lần nữa al-Julani lại đồng ý trả  lời phỏng vấn trực tiếp của kênh truyền hình Mỹ CNN. Trong cuộc phỏng vấn, ông tuyên bố rằng mục tiêu của cuộc tấn công là loại bỏ Tổng thống Assad đồng thời cam kết sẽ bảo vệ các nhóm thiểu số, hòa hoãn với phương Tây, tạo điều kiện cho những người tị nạn Syria trở về nhà.

Viện binh

Tuy nhiên, việc đánh bại quân đội Chính phủ Syria không phải chỉ một mình HTS mà còn có Quân đội quốc gia Syria (SNA), được Thổ Nhỹ Kỳ huấn luyện và trang bị vũ khí. Ra đời hồi năm 2017, SNA quy tụ các tay súng Arab và Turkmenistan - là tổ chức đầu tiên nổi dậy chống lại chế độ của Tổng thống Assad. Không những thế, SNA còn chống cả IS và lực lượng người Kurd ở Syria.

Ngoài SNA, tham gia lật đổ Tổng thống Assad còn có Quân đội Syria tự do (FSA), ra đời năm 2011 khi Syria rơi vào nội chiến, chủ yếu gồm những người thuộc sắc tộc Sunni đào tẩu khỏi hàng ngũ quân đội Chính phủ Syria. FSA cũng chính là mũi chủ công đánh vào thủ đô Damacus hôm 8/12/2024. Bên cạnh đó, sự tham gia của Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) chủ yếu là người Kurd được Mỹ hậu thuẫn, ra đời năm 2015, từ lâu đã kiểm soát một vùng lãnh thổ rộng lớn ở đông bắc Syria cũng góp phần vào sự tan rã của chế độ Assad và cuối cùng là Phòng Hoạt động phía Nam - một liên minh mới được thành lập của các nhóm nổi dậy ở miền nam và đông nam Syria, chủ yếu là cộng đồng người Druze và các nhóm đối lập. Các tay súng Phòng Hoạt động phía Nam cũng là những người đầu tiên bên cạnh HTS tiến vào Damascus hôm 8/12

Theo trang tin Inside Politics, vài tháng trước khi nổ ra cuộc tổng tiến công, Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) đã nhận được những thông tin tình báo của một số quốc gia từ lâu đã hậu thuẫn họ. Những thông tin này cho SDF biết điểm yếu nhất trong hệ thống bố phòng của quân Chính phủ Syria là thành phố Aleppo. Rất nhanh chóng, SDF chia sẻ nó cho HTS, SNA, FSA và Phòng Hoạt động phía Nam. Các cuộc họp bí mật diễn ra sau đó đã dẫn đến việc những nhà lãnh đạo của các phe phái tạm gác lại những bất đồng để cùng tập trung vào mục tiêu duy nhất: Lật đổ Bashar al-Assad.

Và ngay khi HTS nổ những phát súng đầu tiên đánh vào Aleppo, không quân Mỹ cũng lập tức tiến hành hàng chục cuộc không kích nhắm vào lực lượng IS ở miền trung Syria với tuyên bố “không cho phép IS lợi dụng tình hình hiện tại để tái lập lực lượng”. Bên cạnh đó Israel cũng thực hiện những đợt ném bom mà mục tiêu là các kho vũ khí của chính quyền Syria và của Hezbollah ở thủ đô Damascus cùng các khu vực phía nam Syria. Chưa hết, Israel còn đưa xe tăng, bộ binh đến cao nguyên Golan do Syria kiểm soát sau khi quân đội Syria rút lui nhằm ngăn chặn Hezbollah quay lại.

Theo Williams Cronkite, nhà báo thuộc trang tin Inside Politics có mặt tại Aleppo, khi những tay súng HTS tiến vào thành phố thì cuộc tấn công đã đạt được những tiến triển bất ngờ vì nó tạo ra “hiệu ứng domino”: Các lực lượng trung thành với Tổng thống Syria Bashar al-Assad lần lượt tháo chạy khi nghe về những chiến thắng đầu tiên của quân nổi dậy, bỏ lại hàng loạt xe bọc thép, xe tăng, xe chở quân, pháo binh, bệ phóng tên lửa, máy bay trực thăng, máy bay phản lực chiến đấu do Nga cung cấp. Và mặc dù quân đội Syria được yểm trợ bằng các cuộc ném bom dữ dội của không quân Nga nhưng thực tế, nó chỉ như muối bỏ biển bởi lẽ các đồng minh truyền thống của Tổng thống Bashar al-Assad là Nga và Iran đang vướng vào những cuộc xung đột ở Ukraine, Lebanon nên khó có khả năng đưa quân đến Syria. Riêng với Hezbollah, nhóm vũ trang đã hỗ trợ cho quân đội Syria từ lúc xảy ra nội chiến thì đã bị Lực lượng phòng vệ Israel tiêu diệt phần lớn sinh lực nên trước mắt, họ phải tự cứu lấy mình.

Tương lai khó đoán định

Theo các nhà quan sát địa chính trị, sau khi các nhóm nổi dậy kiểm soát hoàn toàn đất nước Syria, Tổng thống Bashar al-Assad cùng gia đình bỏ chạy sang Nga và đã được Nga cấp quyền tị nạn chính trị vì lý do nhân đạo, vẫn còn nhiều câu hỏi và thách thức đối với tương lai của quốc gia này. Người đứng đầu HTS al-Julani tuyên bố rằng Thủ tướng Syria dưới thời Bashar al-Assad là ông Mohammed Ghazi al-Jalali sẽ ở lại Damascus để tiến hành chuyển tiếp chính phủ trong thời gian tới nhưng theo ông Thomas Pierret, chuyên gia về chính trị Hồi giáo, Đại học Havard, Mỹ: “Chắc chắn rằng chính phủ Syria chuyển tiếp - ngoài HTS thì sẽ không thể thiếu những người đại diện cho SDF, SNA, FSA và Phòng Hoạt động phía Nam, trong đó SDF được người Mỹ hậu thuẫn nhưng lại bị Thổ Nhĩ Kỳ liệt vào danh sách khủng bố. Liệu một liên minh như vậy có thể đoàn kết để tồn tại lâu dài?”.

Nhận định của ông Thomas Pierret được chứng minh bằng việc tối Chủ nhật 8/12, vẫn xảy ra những cuộc đấu súng giữa SNA và lực lượng SDF người Kurd ở Manbij trên biên giới Syria- Thổ Nhĩ Kỳ mà nguyên nhân là SNA quyết tâm không để SDF tạo được chỗ đứng ở một khu vực được coi là cực kỳ nhạy cảm đối với an ninh nước Thổ.

Về phía cộng đồng quốc tế, trước viễn cảnh một chính phủ chuyển tiếp có khả năng sẽ chia năm xẻ bảy và kèm theo đó là sự trả thù những quan chức trong bộ máy cầm quyền của Tổng thống Assad, ông Antonio Guterres, Tổng thư ký Liên hợp quốc đã kêu gọi người dân Syria “nắm bắt cơ hội lịch sử để xây dựng một tương lai ổn định và hòa bình sau 14 năm chiến tranh tàn khốc” đồng thời nhấn mạnh: “Tương lai của Syria sẽ phải do người Syria quyết định, đặc phái viên Liên hợp quốc về Syria là ông Geir Pedersen sẽ làm việc với họ để đạt được mục tiêu này. Syria cần sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế nhằm đảm bảo rằng bất kỳ quá trình chuyển đổi chính trị nào đều phải đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của người dân…”.

Thế nhưng, thủ lĩnh HTS al-Julani có vẻ như không muốn dừng lại. Một video được đăng bởi Althawra Network cho thấy al-Julani thề “sẽ chiếm Al-Aqsa và Mecca!”. Ông nói: “Cuộc chinh phục Damascus của HTS chỉ là khởi đầu và mục tiêu tiếp theo của chúng tôi là nhà thờ Hồi giáo Al-Aqsa ở Jerusalem, Israel, nhà thờ Hồi giáo tiên tri ở Medina và nhà thờ Kaaba ở Mecca, Saudi Arabia!”. Cũng trong video này, al-Julani kêu gọi người dân Gaza kiên nhẫn, hứa “sẽ sớm đến Jerusalem”. Một chính phủ lâm thời cũng chuẩn bị thành lập với tên gọi “Chính phủ cứu rỗi Syria”, đứng đầu bởi Mohammed Bashir, người đã tích cực ủng hộ “kiến trúc sư al-Julani” trong cuộc nổi dậy…