Châu Phi và “lời nguyền” địa chính trị năng lượng

Nằm ở trọng tâm của nhiều vấn đề kinh tế và địa chính trị, năng lượng ở châu Phi đôi khi còn là nguồn gốc của những căng thẳng chính trị và an ninh. Nói đúng hơn, năng lượng là chất xúc tác làm trầm trọng thêm các động lực xung đột có từ trước trên lục địa hơn là nguyên nhân trực tiếp gây ra xung đột.

Từ nhiều tháng qua, tập đoàn năng lượng Pháp TotalEnergies đã trở thành mục tiêu của vô số cuộc biểu tình và các đơn tố cáo các dự án mở rộng khai thác năng lượng hóa thạch của tập đoàn này, nhất là dự án đường ống dẫn dầu thô “EACOP” gây tranh cãi giữa Uganda và Tanzania. Đặc biệt nhấn mạnh đến nguy cơ lớn gây tràn dầu, các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức xã hội dân sự cáo buộc siêu dự án này đang gây hại cho môi trường, cũng như an ninh và nhân quyền của người dân địa phương. Những thất bại của TotalEnergies minh họa cho những căng thẳng xã hội mà các hoạt động sản xuất và khai thác năng lượng có thể tạo ra ở một số quốc gia ở Lục địa đen, về mối liên hệ giữa các nguồn tài nguyên thiên nhiên và các động lực xung đột, đặc biệt liên quan đến dầu mỏ.

1.jpg -0
Năng lượng và môi trường là 2 vấn đề nhức nhối của châu Phi hiện nay.

Châu Phi là lục địa giàu tài nguyên năng lượng, cả năng lượng không tái tạo như dầu mỏ, khí đốt, uranium, than và năng lượng tái tạo như sinh khối, thủy điện, năng lượng mặt trời, năng lượng gió. Theo dữ liệu được tập đoàn dầu khí BP của Anh công bố, sản lượng dầu ở khu vực châu Phi cận Sahara năm 2021 đạt 344,7 triệu tấn, tương đương 8,2% nguồn cung thế giới và tỷ lệ tăng trưởng hàng năm là 4,5%. Sản lượng khí đốt tự nhiên của châu Phi năm 2021 cũng đạt 257,5 tỷ mét khối, tương đương 6,4% nguồn cung toàn cầu, với tốc độ tăng trưởng hàng năm là 11,7%. Các quốc gia sản xuất dầu khí lớn ở châu lục này là Nigeria, Angola, Libya và Algeria. Trữ lượng dầu mỏ của châu Phi được chứng minh đã tăng từ 75 tỷ thùng năm 1997 lên 125,3 tỷ thùng năm 2021. Tiềm năng năng lượng của châu lục này còn lớn hơn nhiều vì khai thác chưa đáng kể. Đặc biệt, Vịnh Guinea được cho là vẫn còn chứa trữ lượng lớn dầu thô nhẹ chưa được khai thác.

Mặc dù có nguồn tài nguyên dồi dào, nhưng các nước của Lục địa đen lại không được hưởng lợi hoặc hưởng lợi rất ít từ nguồn này. Trong khi dân số cận Sahara chiếm khoảng 16% dân số toàn cầu, họ chỉ tiêu thụ 3,4% năng lượng sơ cấp của thế giới. Tỷ lệ tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch toàn cầu của châu Phi thấp hơn tỷ lệ sản xuất của châu lục (trong khoảng từ 4% đến 8% tùy thuộc vào loại nhiên liệu). Ngoài ra, phần lớn dân số vùng cận Sahara vẫn phụ thuộc vào sinh khối truyền thống để tiếp cận năng lượng cơ bản và không có khả năng tiếp cận các nguồn năng lượng hiện đại như butan và điện. Năm 2012, có tới 25 trong số 54 quốc gia ở châu Phi rơi vào tình trạng khủng hoảng năng lượng, và tỷ lệ tiếp cận điện năng năm 2020 chỉ là 48,2%, một con số cho thấy sự chênh lệch đáng kể.

Nhiều quốc gia trên lục địa này phải đối mặt với các hóa đơn năng lượng rất cao, tình trạng mất điện thường xuyên và nạn trộm cắp năng lượng. Điển hình là Nigeria. Là quốc gia lớn nhất châu Phi về kinh tế và dân số, nhưng lại sống trong tình trạng mất điện trên diện rộng, do cơ sở hạ tầng lạc hậu và nạn tham nhũng lan tràn ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực của đất nước. Dù là nhà sản xuất dầu lớn nhất châu Phi cho đến năm 2021, Nigeria vẫn phải nhập khẩu hơn 90% nhiên liệu do không đủ công suất lọc dầu, khiến nguồn cung thường xuyên gặp khó khăn.

Trường hợp của Nigeria minh họa cho hiện tượng “lời nguyền tài nguyên”, hay “căn bệnh Hà Lan”, theo đó, những nguồn thu quan trọng do xuất khẩu dầu mỏ tạo ra không nhất thiết tạo ra sự phát triển kinh tế. Các nước xuất khẩu dầu châu Phi thường bị buộc phải xuất khẩu độc quyền, với doanh thu bán dầu chiếm hơn 90% tổng thu nhập xuất khẩu. Khi lợi tức từ dầu không bị những phần tử tham nhũng biển thủ, nó thường được sử dụng cho những chi tiêu không hiệu quả hoặc tốn kém. Tháng 8/2022, Nigeria đã để mất vị trí quốc gia dầu mỏ hàng đầu châu Phi vào tay Angola, do các hoạt động phá hoại và trộm cắp dầu thô.

Vì vậy, khoảng cách giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ năng lượng - nhất là liên quan đến di sản thuộc địa của các nền kinh tế châu Phi phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên - là nguyên nhân gây căng thẳng chính ở châu Phi. Ở nhiều quốc gia, những khó khăn của người dân trong việc tiếp cận năng lượng là nguyên nhân của nhiều cuộc biểu tình, xuất phát từ nỗi thất vọng của người dân.

Thay vì chỉ có vấn đề dầu mỏ, việc quản lý các nguồn tài nguyên đang trở nên quan trọng hơn, do các vấn đề quản trị là gốc rễ của nhiều cuộc xung đột trên lục địa.

Tuy nhiên, năng lượng vẫn là “vũ khí” cốt lõi của nhiều vấn đề quyền lực và các khía cạnh cơ bản về tương lai châu Phi: phát triển và biến đổi khí hậu. Tuy tiêu thụ ít năng lượng nhất trên thế giới, châu Phi sẽ là một trong những nơi dễ bị tổn thương nhất trước sự biến đổi khí hậu do vị trí địa lý của lục địa và do thiếu các nguồn lực cũng như cơ sở hạ tầng phù hợp. Các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên đã và đang gây tổn hại đến đa dạng sinh học và sinh kế của cộng đồng các khu vực như đồng bằng sông Niger.

Ngoài ra, sự bùng nổ dân số trên lục địa đang làm cho nhu cầu về các nguồn tài nguyên quan trọng tăng theo cấp số nhân, đến mức việc các quốc gia không thể đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng cho dân số đông hơn của họ nhất thiết sẽ là nguồn gốc của những căng thẳng chính trị - an ninh. Trước những nguy cơ tiềm tàng gây bất ổn hệ sinh thái, vấn đề đầu tư vào lĩnh vực năng lượng sạch đang cần thiết hơn bao giờ hết, và lại càng khó khăn hơn với tổng quan nền tảng thấp kém ở một nơi như Lục địa đen hiện tại.

Huy Thông (Tổng hợp)

Các tin khác

Sức ép chiến trường và cơ hội ngoại giao

Sức ép chiến trường và cơ hội ngoại giao

Cuộc xung đột Nga - Ukraine, hiện đã bước sang năm thứ 5, đang chứng kiến những chuyển dịch mang tính bước ngoặt khi thế bế tắc quân sự thúc đẩy các cường quốc tái khởi động kênh ngoại giao cấp cao. 4 năm giao tranh khốc liệt đã tiêu hao nguồn lực khổng lồ của cả hai bên trực tiếp tham chiến lẫn các quốc gia bảo trợ.

Hoàn thiện chính sách, hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng

Hoàn thiện chính sách, hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng

Đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6/10 tội danh trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) không chỉ thể hiện chính sách hình sự nhân đạo mà còn hướng tới phân hóa trách nhiệm hình sự, nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Mục tiêu cuối cùng là giảm tội phạm, bảo đảm pháp luật được thực thi nghiêm minh, hiệu quả, xây dựng xã hội an toàn hơn.

Dòng chảy ma túy từ Nam Mỹ: Càng truy quét, càng biến hóa

Dòng chảy ma túy từ Nam Mỹ: Càng truy quét, càng biến hóa

Các chiến dịch truy quét ma túy ngày càng quyết liệt đang buộc những đường dây buôn lậu ở Nam Mỹ thay đổi phương thức hoạt động. Từ những con tàu chở hàng đến mạng lưới sông ngòi Amazon, các tuyến vận chuyển liên tục được mở rộng và cocaine vẫn tràn vào Bắc Mỹ, châu Âu với giá ngày càng rẻ.

Nhà Bolsonaro trở lại gần hơn với quyền lực

Nhà Bolsonaro trở lại gần hơn với quyền lực

Chỉ còn một tuần trước vòng bỏ phiếu thứ hai, ngày 25/10, Thượng nghị sĩ cánh hữu Flavio Bolsonaro vẫn nhỉnh hơn Tổng thống Lula da Silva trong các cuộc thăm dò. Từ kết quả bất ngờ ở vòng 1 đến cuộc khủng hoảng của Tòa án Tối cao, nhiều yếu tố đang đưa gia tộc Bolsonaro trở lại gần quyền lực.

Đưa vũ khí ra khỏi bản làng bằng sức mạnh lòng dân

Đưa vũ khí ra khỏi bản làng bằng sức mạnh lòng dân

Công tác vận động, thu hồi vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ và pháo có vai trò quan trọng trong phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm, vi phạm pháp luật. Từ thực tế đó, Công an tỉnh Nghệ An triển khai nhiều cách làm sáng tạo, linh hoạt, bám sát thực tiễn từng địa bàn, tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của Nhân dân. Qua đó, hạn chế thấp nhất nguy cơ mất an toàn có thể xảy ra, đồng thời nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, góp phần giữ vững an ninh, trật tự và bình yên ngay từ cơ sở.

EU tìm cách tái cân bằng thương mại với Trung Quốc

EU tìm cách tái cân bằng thương mại với Trung Quốc

Thâm hụt thương mại gần 360 tỷ euro mỗi năm buộc Liên minh châu Âu (EU) phải điều chỉnh quan hệ với Trung Quốc. Thỏa thuận sơ bộ tại Bắc Kinh mở hướng tháo gỡ, nhưng chưa giải quyết bất đồng về tiếp cận thị trường, trợ cấp và sức cạnh tranh công nghiệp.

Ông Macron và tham vọng “cực quyền lực thứ ba”

Ông Macron và tham vọng “cực quyền lực thứ ba”

Không rời xa Mỹ, dè dặt với Trung Quốc, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron muốn châu Âu trở thành một cực quyền lực có khả năng tự quyết. Nhưng để “con đường thứ ba” vượt khỏi diễn đàn ngoại giao, châu Âu phải giải quyết bài toán khó hơn - biến ý chí chính trị thành sức mạnh thực tế.

Cú lừa tiền tỷ từ những viên “thiên thạch triệu đô”

Cú lừa tiền tỷ từ những viên “thiên thạch triệu đô”

Dù đã được lực lượng Công an liên tục cảnh báo, song thời gian qua, chiêu trò lừa đảo mua bán “thiên thạch” với những siêu tính năng kỳ quái vẫn khiến không ít người sập bẫy. Từ những vật liệu rẻ tiền như than chì, nhựa đường, hạt xốp hay những viên đá thông thường, các đối tượng lừa đảo đã dùng thủ thuật đánh tráo tinh vi kết hợp với chiêu bài tâm linh để lừa đảo nạn nhân, chiếm đoạt số tiền lên đến hàng chục, hàng trăm tỷ đồng...

Trung Đông và cuộc đua giành lại thị phần dầu mỏ

Trung Đông và cuộc đua giành lại thị phần dầu mỏ

Sau những gián đoạn nghiêm trọng của dòng chảy năng lượng, các nhà sản xuất Vùng Vịnh đang tìm cách trở lại thị trường châu Á. Nhưng, phục hồi xuất khẩu mới chỉ là bước đầu: cạnh tranh giá bán, chi phí vận tải và khác biệt về lợi ích đang quyết định liệu sự trở lại ấy có thể chuyển thành vị thế bền vững.

Góp thêm “mồi lửa” cho vùng Sừng châu Phi

Góp thêm “mồi lửa” cho vùng Sừng châu Phi

Thỏa thuận Pretoria từng chấm dứt cuộc chiến đẫm máu tại Tigray (Ethiopia) năm 2022, đứng trước nguy cơ sụp đổ, khi các lực lượng vũ trang tại đây tái giao tranh với quân đội chính quyền trung ương. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở việc Ethiopia trở lại vòng xoáy xung đột, mà còn ở khả năng kéo theo những tác động rộng hơn tới vùng Sừng châu Phi.

Vững từ cơ sở, chắc từ lòng dân

Vững từ cơ sở, chắc từ lòng dân

Tại tỉnh địa đầu cực Nam Tổ quốc, từ khu dân cư, xã phường đến từng cơ quan, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục..., sự bình yên không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của một quá trình kiên trì xây dựng ý thức chấp hành pháp luật, phát huy sức mạnh nhân dân, chủ động phòng ngừa và xử lý từ sớm, từ xa nguy cơ phức tạp về an ninh, trật tự. Qua 5 năm thực hiện Thông tư 124 của Bộ Công an (2021-2026), Cà Mau đưa tiêu chí “An toàn về an ninh, trật tự” trở thành nội dung gắn với nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, góp phần củng cố vững chắc thế trận an ninh nhân dân, thế trận lòng dân ngay từ cơ sở.

Fatima Ezzahra El Mansouri, người phụ nữ đi vào lịch sử Morocco

Fatima Ezzahra El Mansouri, người phụ nữ đi vào lịch sử Morocco

Từ nữ thị trưởng đầu tiên của Marrakesh đến người phụ nữ đầu tiên đứng đầu Chính phủ Morocco, Fatima Ezzahra El Mansouri đã đi qua một hành trình vươn lên bền bỉ trên chính trường suốt gần 2 thập niên. Nhưng, phía sau dấu mốc lịch sử ấy là những bài toán không đơn giản đang chờ bà giải trong nhiệm kỳ mới.

“Thần đèn AI” và nỗ lực tìm luật chơi chung cho toàn cầu

“Thần đèn AI” và nỗ lực tìm luật chơi chung cho toàn cầu

Trong tuần lễ cấp cao của Đại hội đồng Liên hợp quốc, ý tưởng lập một thiết chế quốc tế giám sát trí tuệ nhân tạo (AI) liên tục được nhắc đến, từ tuyên bố của nhóm nước do Phần Lan và Na Uy khởi xướng đến bài phát biểu của Singapore. Tất cả đều nhấn mạnh, quản trị AI đang trở thành một vấn đề cấp thiết của hợp tác và an ninh quốc tế.

Tiếp bước con đường vinh quang

Tiếp bước con đường vinh quang

40 năm ngày tựu trường là một dấu mốc đầy kỷ niệm đối với các học viên khóa D18 Học viện An ninh nhân dân. Một khóa học với hơn 200 người từ khắp mọi miền tổ quốc đã về dưới mái trường này, với một ý chí mãnh liệt và niềm tin vào con đường mình đã chọn, đó là trở thành người chiến sĩ Công an nhân dân.

“Gần dân nhất” bằng những việc làm thiết thực

“Gần dân nhất” bằng những việc làm thiết thực

Trong đợt mưa lũ vừa qua, tại các xã biên giới miền Tây xứ Nghệ, hình ảnh cán bộ, chiến sĩ CAND dầm mình giữa suối làm cầu dân sinh hay căng dây kéo thuyền lúc nửa đêm, băng qua lũ dữ đưa người dân đi cấp cứu kịp thời đã trở thành biểu tượng cốt lõi của tinh thần “vì nhân dân phục vụ”. Những việc làm đó đã hiện thực hóa nội dung “Gần dân nhất” trong phong trào thi đua “Ba nhất” của lực lượng CAND.

Ông Jean-Luc Melenchon, ứng viên đang lên trên đường đua bầu cử Tổng thống Pháp

Ông Jean-Luc Melenchon, ứng viên đang lên trên đường đua bầu cử Tổng thống Pháp

Ở tuổi 75, sau 3 lần tranh cử tổng thống bất thành, ông Jean-Luc Melenchon bất ngờ trở thành đối thủ có khả năng thách thức bà Marine Le Pen ở vòng 2 bầu cử năm 2027. Một cuộc thăm dò cuối tháng 9 cho thấy ứng cử viên cánh tả này đang có nền tảng ủng hộ đáng kể, đặc biệt trong giới trẻ, dù khoảng cách giữa điều đó với việc giành được đa số cử tri vẫn còn rất xa.

Đẩy mạnh “triệt cung, xóa cầu”

Đẩy mạnh “triệt cung, xóa cầu”

Đánh cả đường dây, bắt đối tượng cầm đầu, truy xét tận cùng nguồn tài chính, tài sản do phạm tội mà có, không bỏ lọt tội phạm là những chỉ đạo quyết liệt, xuyên suốt của lãnh đạo Bộ Công an nhằm siết chặt “gọng kìm” tấn công tội phạm về ma túy với phương châm “triệt cung, xóa cầu”.

Sudan và “lời nguyền” nơi những mỏ vàng

Sudan và “lời nguyền” nơi những mỏ vàng

Tại Sudan, cơn sốt vàng đang để lại một cái giá ngày càng lớn. Những bãi thải hóa chất làm suy kiệt đất canh tác, nguồn nước và sức khỏe cộng đồng, trong khi hoạt động khai thác thủ công thiếu kiểm soát tiếp tục cung cấp sinh kế cho hàng nghìn người và là nguồn thu quan trọng cho các bên tham chiến.

Những ảnh hưởng khi AI tác động cuộc chơi

Những ảnh hưởng khi AI tác động cuộc chơi

Còn hơn một tháng trước ngày 27/10, cuộc bầu cử Israel diễn ra trong một bản đồ chính trị chưa có câu trả lời rõ ràng về bên nào đủ sức tập hợp 61 ghế để thành lập chính phủ. Trong thế giằng co đó, AI đang nhanh chóng trở thành công cụ mới của chiến dịch tranh cử, trong khi hàng chục nghìn người Israel ở nước ngoài tìm cách trở về để bỏ phiếu.