Nghề săn cá “chúa tể” trên dòng Đà giang

Cá hung dữ quý như báu vật

Sông Đà cũng mang trong mình nhiều đặc sản, trong đó có cá lăng nổi tiếng. Quý hiếm và đắt đỏ hơn nữa là cá tiến vua anh vũ. Nhưng loài cá quý hiếm, khó đánh bắt, dữ dằn hung ác như chính dòng sông phải kế tới cá chiên. Với dân chài lưới, đánh bắt được cá chiên khổng lồ là niềm tự hào với bản thân mình, với anh em trong nghề. Một buổi chài lưới may mắn được con quái ngư vài chục ký thì giá trị bằng nhiều tháng đi đánh bắt cá mạt. Có con cá chiên trị giá hàng trăm triệu đồng.

Nếu xác định chỉ đi săn cá chiên được xem là một nghề may rủi, cá không xuất hiện ở mọi nơi, vì thế luôn bắt các ngư dân phải căng mình vượt sông tìm tòi. Theo tìm hiểu, ở đâu có những hốc đá ghập ghềnh nước chảy xiết là ở đó có loài cá hình thù kỳ quái xuất hiện. Chúng im lìm, lặng lẽ, ẩn dật như quái vật trong bóng tối, hàm răng dài sắc nhọn như dao sẵn sàng biến các loại cá khác làm mồi, thậm chí cả xác chết động vật lớn…., chúng được người dân sông nước mệnh danh là “thủy quái” hay “cá chúa tể dòng sông”... Người ta kể rằng, có những con cá chiên nặng cả trăm kg, thân dài gần hai mét, từng tấn công cả thuyền ngư dân khi bị xâm phạm lãnh thổ. Sự hiếm có và khó săn bắt nên cá chiên được coi là cực phẩm.

Cá chiên gần như đứng đầu trong các loài cá da trơn của Đà giang, được dân chài săn lùng với niềm khao khát như lùng “vật báu”.... Cá chiên không chỉ là thực phẩm quý mà còn là di sản sinh học đặc trưng của sông Đà, biểu tượng của sức mạnh và sự trường tồn của thiên nhiên Việt Nam.

Những lần “va” cá chiên khủng

Theo các ngư dân, thời gian dễ đánh bắt được cá chiên thường rộ lên vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 5, khi mưa xuống, mang theo nguồn thức ăn dồi dào, cá đi ăn nhiều.

Anh Phanh, ở Mường Lay, Điện Biên cho biết, nhóm của anh thả lưới từ đêm hôm trước, tới 4h sáng hôm sau đi kiểm tra thì thấy cá mắc lưới. Con cá rất khỏe, vùng vẫy dữ dội nên mất nửa ngày, mấy anh em trong nhóm anh Phanh mới đưa được "thủy quái" sông Đà vào bờ. Theo anh Phanh, có đến chục năm rồi trên địa bàn Mường Lay lưu vực sông Đà mới bắt được cá chiên lớn cỡ này. Chị Lê Thị Huyền, một trong những thợ săn “thủy quái” có tiếng của “ngã 3 sông” Mường Lay (Điện Biên) kể lại, con cá chiên lớn nhất chị từng bắt được nặng ngót nghét gần 50kg và phải rất vất vả hơn 3 tiếng đồng hồ cùng sự giúp sức của các bạn chài, chị mới đưa được nó lên thuyền. Đầu nó nham nhở như một khúc gỗ mục, toàn thân trơn nhẵn, màu sắc loang lổ kỳ dị. Nó quẫy mạnh đến mức khiến thuyền chao đảo, suýt làm chị ngã xuống lòng sông nên đành phải dùng lao nhọn đâm ngập đầu mới mang được về.

Anh Luyện - một tay chài lưới có nghề ở Đào Xá, tỉnh Phú Thọ mới (địa phận huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ trước đây) kể: Sông Đà hung dữ lắm, hang hốc nhiều nên có cá chiên cực to.

Muốn săn được cá chiên sông Đà kích thước lớn phải thạo sông nước và có nghề, chứ lớ ngớ là mất cả người lẫn thuyền. Nhấp chén trà nóng, nhớ lại những lần “va” chiên khủng, anh Luyện bảo: Đánh bắt cá chiên phải dò được chỗ nó ở hoặc hay qua lại, đặc biệt chỉ có đánh lưới mới có được nó. May lưới to, khỏe và người đánh thạo nghề mới có cơ hội. Con cá chiên sông Đà to nhất em đánh được đoạn này mới chỉ hơn chục cân thôi nhưng để đưa được nó lên bờ là cả một trận giằng co vất vả. Sông sâu, nước rộng, ghềnh đá nước chảy xiết và cuộn theo nhiều cây cối, vật cản, con cá chiên mắc lưới trong cơn giằng co nó càng khỏe, vì là loài cá dữ nên phải cực kỳ thận trọng. Đánh bắt khó nhưng bù lại giá bán cá chiên sông Đà rất cao, có khách sẵn nên có dịp anh em vẫn lùng chiên sông để săn rất hào hứng. Được 1 đến 2 con cá chiên trọng lượng độ chục cân là có khi bằng cả tháng đánh bắt cá tạp.

Anh Dũng - một ngư phủ đã nhiều đời mưu sinh bám dọc Đà giang, cũng ở xã Đào Xá, tỉnh Phú Thọ khoanh chân trên chiếc ghế nhựa giữa nhà, hào hứng kể: “Đánh cá sông thì nhà tôi đã nhiều đời, “va” đủ các loài cá quý, thậm chí cả Anh vũ, nhưng loài chiên thì hoàn toàn khác nhé”. Theo anh, con cá Chiên đạt trọng lượng kỷ lục nhất trong các loài cá da trơn trên các con sông có thể nặng tới 50-60 kg, thậm chí to hơn... Thịt cá chiên cực ngon, có thể chế biến được nhiều món đặc sản và được các nhà hàng, thực khách sành ăn săn lùng nên nó càng bị săn bắt mạnh. “Loài "thủy quái" này thân hình cổ quái, da trơn nhẫy”, anh Dũng thông tin thêm. Nếu nói về độ lớn, kích thước lớn và hành động hung dữ, thì cá chiên đúng là loài thủy quái của sông Đà. “Nhưng may rủi lắm các anh ạ. Có khi nhiều năm không va con chiên nào. Loài này không chỉ khỏe mà còn tinh khôn, ăn tạp nhưng kén chỗ ở và không đi lang thang, nên càng khó săn. Nói chung, không có kinh nghiệm và sức khỏe thì bắt chiên hầu hết thất bại” - Anh Dũng thông tin thêm về nghề chài lưới trên sông Đà với sự hào hứng không nguôi về nghề săn cá sông gia truyền...

Nghề buôn cá thành hot

Không chỉ chuyên nghề “săn” cá chiên như các ngư phủ dọc sông Đà, sông Hồng, sông Lô hoặc mở nhà hàng chế biến cá, mà buôn cá sông khủng, trong đó có chiên cũng là một nghề “hót” lắm người theo.

Bùi Hồng Đức, sinh năm 1995 nối nghề bố từ xưa cũng là tay chuyên buôn cá sông nhiều năm nay. Khu 15, xã Dân Quyền, Phú Thọ người dân đều biết mới 14-15 tuổi Đức đã theo nghề buôn cá của cha. Kể chuyện về loài chiên, trong đó có những con chiên “khủng”, Đức nhớ lại: Con chiên em ấn tượng đầu tiên là năm 2003 khi có thông tin trên Pắc Ma (Lai Châu) dân chài đánh được một con cá chiên nặng tới 47kg. Ngay trong đêm, em đánh xe bán tải lên mua bằng được với sự háo hức của dân buôn cá đặc sản. Đưa được con cá chiên kích thước lớn về nhà, có khách Hà Nội trả ngay 900 ngàn một kg và chuyển đi trong ngày.

Không chỉ cá chiên khủng, cá trắm đen, cá anh vũ của nhà Đức bán ra cũng toàn loại hiếm có về trọng lượng. “Có những con cá trắm đen tầm 60kg hoặc cá anh vũ 2-3kg em đã nhập về và được săn lùng rất khiếp. Có hàng là có khách chứ hầu như không bao giờ ế hoặc phải chờ. Một phần vì tiếng của mình, một phần là đều loài đặc sản nên bị lùng ác lắm. Tâm lý của nhà hàng và khách đều muốn tìm loài độc đáo, quý hiếm để xem, ăn, cho, biếu tặng... nên cũng là cơ hội cho dân chài háo hức lùng những loài cá ngon, hiếm như cá chiên sông...”, Đức kể thêm về loài này với giọng hào hứng của người chuyên buôn cá đặc sản hàng “khủng”.

Tuy nhiên, cá chiên sông Đà, sông Lô và sông Hồng... giờ cũng đang hiếm dần do biến đổi khí hậu, khai thác khoáng sản và môi nước bị ảnh hưởng. Giờ muốn có chiên khủng và nhiều phải lên tận Điện Biên hoặc mạn Lai Châu (cũ), Quỳnh Nhai (Sơn La)... may ra mới có cá to. “Nhưng nói gì thì nói, săn được con cá chiên khủng vẫn là đam mê của anh em dân chài chúng tôi. Không chỉ vì nó ngon, hiếm mà đôi khi còn là niềm tự hào của nghề. Hầu hết anh em dân chài dọc sông Đà từ Đào Xá lên tới Tu Vũ nếu bắt được chiên khủng chúng tôi đều biết ngay và hỏi thăm nhau về món “lộc sông” mà trong nghề hay nói là “sông cho ai người đó được anh ạ”. Thịt cá chiên có màu vàng ươm, vàng như nghệ, thân không có xương dăm, chỉ có duy nhất xương sống chạy dọc sống lưng. Đặc biệt, loài này hung dữ nổi tiếng với bộ lòng to, dày như dạ dày lợn, giòn sần sật, có thể chế biến thành nhiều món ngon như nướng, om, xào... Với các quán chuyên cá, chiên luôn là loài được hỏi đầu tiên cho các bữa tiệc lớn. Với loài này, 4-5kg vẫn là bé. Muốn ngon phải đạt trọng lượng từ 9 - 10 kg trở lên, hàng tự nhiên thì càng quý hiếm. Chị Hòa - Chủ quán cá Hạc Trì, phường Việt Trì (tỉnh Phú Thọ) thông tin: Khách hỏi cá chiên nhiều vì nó dễ ăn, cực ngon nhưng nếu nhóm khách nhỏ chúng tôi cũng không dám gật đầu.

Cá chiên to, cá kích thước lớn mới ngon và ăn một con to thì phải 4-5 mâm khách mới dám làm nguyên con. Đặc biệt của cá sông là khách phải nhìn thấy và chế biến tươi sống. Cũng theo chị, nhà hàng luôn sẵn sàng nhập cá chiên dù giá có cao và trọng lượng có lớn cỡ nào, vì lúc nào cũng có khách hàng riêng cho những giống cá quý hiếm như: cá anh vũ, cá lăng chấm, cá chiên... Nếu không bán ngay mà nhập về thả vào bể, nhìn con cá nặng hàng yến, da trơn bóng kỳ dị nằm im lìm cũng là thú vui của nhiều khách khi đến nhà hàng có dịp tận thấy loài “thủy quái” trên sông Đà. Hiện nay, cá chiên được nuôi nhiều trên sông Lô theo kiểu bán tự nhiên. Tuy nhiên, giống cá này hiện vẫn chưa nhân giống nhân tạo được mà con cá giống chủ yếu bắt trong tự nhiên. Nhiều địa bàn như xã Đoan Hùng, Bình Phú... ở tỉnh Phú Thọ người dân đã nuôi cá chiên trên lồng bè nhiều năm. Ngoài cho ăn cám công nghiệp, người nuôi còn đánh bắt cá tạp để nuôi tăng trọng lượng và đạt độ ngon. Tuy nhiên, cá chiên nuôi chỉ đạt tầm 3-5 kg là xuất bán cho khách hoặc nhà hàng chứ không có cá chiên “khủng” được đánh bắt tự nhiên trên sông Đà, sông Lô hoặc sông Hồng....

Cá chiên cùng với cá anh vũ, cá dầm xanh, cá bỗng và cá lăng được xếp vào nhóm ngũ quý hà thủy - 5 loài cá tiến vua trứ danh trong văn hóa ẩm thực Việt. Không chỉ ngon, cá chiên còn là biểu tượng của sự trù phú và linh thiêng của dòng sông Đà, được xem như “cá chúa tể” trong thế giới thủy sinh vùng Tây Bắc. Từng có thời, những con cá chiên nặng hàng chục ký được người dân bắt được đem dâng cho triều đình như lễ vật quý.