Vì sao châu Âu trở lại với năng lượng hạt nhân?

Một xu thế đang lan rộng

Một sự chuyển đổi sang năng lượng hạt nhân trên toàn châu Âu dường như đang gia tăng tốc độ khi các quốc gia tìm cách đa dạng hóa nguồn cung năng lượng để đạt được mức độ độc lập cao hơn. Minh chứng mới nhất có thể thấy qua quyết định của Bỉ, khi Quốc hội nước này vào đầu tháng 5 đã nhất trí bãi bỏ điều luật năm 2003 quy định việc loại bỏ dần năng lượng hạt nhân. Động thái này được thông qua vào ngày 15/5, mở ra khả năng hồi sinh ngành công nghiệp nguyên tử của đất nước trong tương lai, bao gồm cả việc xây dựng các nhà máy điện hạt nhân mới.

Đây là một sự điều chỉnh đáng kể so với kế hoạch ban đầu của Bỉ, vốn dự kiến loại bỏ 7 lò phản ứng hạt nhân vào năm 2025 nhưng đã phải lùi lại một thập kỷ. Chính phủ liên minh bảo thủ hiện tại của Bỉ, do Thủ tướng Bart De Wever lãnh đạo, nhận định rằng sự thay đổi này là cần thiết để đối phó với những thách thức về năng lượng.

Bộ trưởng Năng lượng Bỉ Mathieu Bihet khẳng định năng lượng hạt nhân đáp ứng cả 3 tiêu chí quan trọng mà các đối tác châu Âu chia sẻ: an ninh nguồn cung, giá cả được kiểm soát và ít carbon. Ông Bihet nhấn mạnh: “Nguồn năng lượng ít carbon đồng nghĩa chúng tôi có thể đạt được các mục tiêu khí hậu châu Âu, và nó cũng là một nguồn năng lượng dồi dào”.

Quyết định của Bỉ không phải là một trường hợp đơn lẻ. Nhiều quốc gia thành viên EU khác cũng đang xem xét lại lập trường của mình về năng lượng hạt nhân. Trong những tuần gần đây, Đan Mạch đã công bố kế hoạch xem xét lại lệnh cấm năng lượng hạt nhân kéo dài 40 năm như một phần của sự thay đổi chính sách lớn. Tây Ban Nha cũng được cho là đã phát tín hiệu mở cửa để xem xét việc đóng cửa các nhà máy hạt nhân của mình, và đặc biệt là Đức - đầu tàu kinh tế châu Âu - đã từ bỏ sự phản đối lâu nay đối với năng lượng hạt nhân.

Đức, quốc gia từng cam kết loại bỏ năng lượng hạt nhân vào năm 2011 và đã đóng cửa 3 nhà máy điện cuối cùng vào tháng 4/2023, đang có những tín hiệu đáng chú ý. Chính phủ mới được bầu của Đức do Thủ tướng Friedrich Merz lãnh đạo, đã từ bỏ sự phản đối đối với những nỗ lực của Pháp nhằm đảm bảo rằng năng lượng hạt nhân được đối xử ngang hàng với năng lượng tái tạo trong luật pháp EU. Dù ông Merz từng nói vào tháng 1 rằng việc mở lại các nhà máy điện hạt nhân của đất nước “rất có thể sẽ không khả thi”, nhưng lời hứa trong chiến dịch tranh cử của ông đã đánh dấu một sự thay đổi tư tưởng đáng kể trong bối cảnh chính trị Đức.

Ý cũng đang trong quá trình đảo chiều quan điểm. Cuối những năm 1980, Rome đã quyết định chấm dứt năng lượng hạt nhân. Nhưng chính phủ của Thủ tướng Giorgia Meloni đã đặt năm 2030 làm mục tiêu trở lại với năng lượng hạt nhân, với lập luận rằng điều này sẽ giúp đảm bảo an ninh năng lượng và đạt được các mục tiêu môi trường về khử carbon.

Ba Lan, một quốc gia vốn phụ thuộc nhiều vào than đá, đã phác thảo kế hoạch xây dựng nhà máy điện hạt nhân vào năm 2026, với lò phản ứng đầu tiên dự kiến đi vào hoạt động từ năm 2033. Đầu tháng 5, Đan Mạch cho biết họ đang xem xét dỡ bỏ lệnh cấm năng lượng hạt nhân kéo dài 40 năm và sẽ phân tích những lợi ích tiềm năng của thế hệ công nghệ điện hạt nhân mới, chẳng hạn như lò phản ứng mô-đun nhỏ, để bổ sung cho các công nghệ điện mặt trời và gió.

Cách đây hơn một tuần, Thụy Điển cũng thông qua luật tài trợ cho một thế hệ lò phản ứng hạt nhân mới. Trong khi đó, chính phủ Tây Ban Nha đang chịu áp lực phải xem xét lại việc loại bỏ điện hạt nhân sau sự cố mất điện lớn xảy ra trên cả nước vào cuối tháng 4. Dù Madrid đang giữ nguyên kế hoạch ngừng hoạt động các lò phản ứng hạt nhân trong thập kỷ tới, Bộ trưởng Chuyển đổi Môi trường Tây Ban Nha Sara Aagesen cho biết việc kéo dài thời hạn tới sau năm 2035 không thể bị loại trừ.

Những động lực chính cho sự trở lại

Sự trở lại của năng lượng hạt nhân tại châu Âu không phải là ngẫu nhiên mà được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố then chốt, chủ yếu xoay quanh 3 trụ cột: an ninh năng lượng, mục tiêu khí hậu và những cân nhắc về kinh tế - kỹ thuật.

Trong đó, an ninh năng lượng là động lực hàng đầu. Giáo sư Adel El Gammal, chuyên gia địa chính trị năng lượng tại Đại học Tự do Bruxelles (ULB) của Bỉ, nhận định rằng nguyên nhân rõ ràng nhất là “tình hình hiện tại, với sự bất ổn địa chính trị to lớn và sự phụ thuộc vào khí đốt vẫn còn rất mạnh". Cuộc xung đột Nga - Ukraine đã phơi bày sự mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng châu Âu, đặc biệt là sự phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu. Trong bối cảnh đó, năng lượng hạt nhân nổi lên như một giải pháp khả thi để giảm thiểu sự phụ thuộc này, đảm bảo nguồn cung ổn định và tự chủ hơn. Đối với các quốc gia phụ thuộc nặng nề vào than đá, năng lượng hạt nhân còn là con đường để đa dạng hóa nguồn cung và giảm bớt gánh nặng môi trường từ nhiên liệu hóa thạch truyền thống.

Năng lượng hạt nhân được xem là một nguồn năng lượng ít carbon, phù hợp với các cam kết về biến đổi khí hậu của châu Âu. Trong bối cảnh thế giới đang tìm kiếm các nguồn năng lượng sạch, các nhà máy điện hạt nhân - với lượng khí thải ô nhiễm thấp - trở thành lựa chọn hấp dẫn, giúp châu Âu tiến gần hơn đến các mục tiêu khí hậu đầy tham vọng của mình, đặc biệt là trong nỗ lực khử carbon nền kinh tế.

Bên cạnh yếu tố địa chính trị và môi trường, hiệu quả kinh tế và tiến bộ công nghệ cũng góp phần vào sự chuyển đổi này. Georg Zachmann, chuyên gia cấp cao tại Bruegel, một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Brussels, cho biết cái gọi là “chi phí ẩn” của việc cân bằng và truyền tải điện từ các nguồn năng lượng tái tạo đã tăng lên cùng với sự gia tăng tỷ lệ sản xuất điện gió và mặt trời, và vấn đề này gần đây càng trở nên rõ ràng hơn. Các nhà máy điện hạt nhân, đặc biệt là các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) thế hệ mới, được kỳ vọng sẽ có chi phí xây dựng thấp hơn và thời gian triển khai nhanh hơn, thu hút sự quan tâm của ngành công nghiệp và các nhà hoạch định chính sách.

Còn nhiều thách thức, nhưng lộ trình khó thay đổi

Dù năng lượng hạt nhân mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, con đường trở lại của nó ở châu Âu không hề bằng phẳng mà đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức, bởi đây vẫn là công nghệ sản xuất điện gây tranh cãi nhất ở châu Âu.

Việc xây dựng một ngành công nghiệp hạt nhân mới hoặc tái khởi động việc xây dựng các lò phản ứng mới là một quá trình vô cùng phức tạp và tốn kém. Hơn nữa, thời gian cần thiết để xây dựng một nhà máy điện hạt nhân là rất dài, thường mất khoảng 10 năm. Với nhu cầu cấp bách về quyền tự chủ chiến lược và ứng phó với biến đổi khí hậu, thời gian xây dựng dài là một vấn đề lớn, đặc biệt khi so sánh với tốc độ triển khai nhanh chóng của các nguồn năng lượng tái tạo.

Vấn đề chất thải phóng xạ và an toàn cũng là một trong những rào cản lớn nhất và đã là mối lo ngại trong nhiều thập kỷ tại châu Âu. Việc xử lý chất thải phóng xạ có tuổi thọ cao vẫn là một thách thức kỹ thuật và môi trường chưa có giải pháp hoàn hảo. Sự phản đối từ công chúng và các nhà hoạt động môi trường thường tập trung vào vấn đề này, đòi hỏi các giải pháp an toàn và bền vững hơn cho việc lưu trữ chất thải.

Bộ trưởng Năng lượng và Khí hậu Lars Aagaard của Đan Mạch cũng thừa nhận rằng nước này “không có kinh nghiệm gần đây với năng lượng hạt nhân, và thiếu kiến thức cần thiết về an toàn và quản lý chất thải”. Dù công nghệ hạt nhân đã được cải thiện đáng kể về mặt an toàn, những tai nạn trong quá khứ như Chernobyl hay Fukushima vẫn là nỗi ám ảnh và ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức của công chúng châu Âu. Việc xây dựng các nhà máy mới đòi hỏi sự chấp nhận cao từ cộng đồng và các quy định an toàn nghiêm ngặt, điều này có thể dẫn đến sự chậm trễ và tăng chi phí.

Một số nhóm môi trường tại châu Âu cho rằng ngành công nghiệp hạt nhân tốn kém và có hại so với các giải pháp thay thế rẻ hơn và sạch hơn. Các nhà hoạt động khí hậu cũng lo ngại rằng việc quá chú trọng vào năng lượng hạt nhân có thể làm chậm quá trình triển khai các nguồn năng lượng tái tạo ở lục địa này. Tuy nhiên, các chuyên gia như El Gammal cũng nhấn mạnh rằng năng lượng hạt nhân và năng lượng tái tạo không phải là những chiến lược mâu thuẫn mà chúng có thể song hành với nhau.

Trong một động thái mới nhất ủng hộ điện hạt nhân, Bộ trưởng Năng lượng Bỉ Bihet đã đề xuất thiết lập các dự án chung và đầu tư đa quốc gia, điều mà ông cho rằng “sẽ giảm chi phí và cũng ổn định đầu tư để tạo niềm tin cho các công ty”. Và, những nỗ lực như đang diễn ra tại Bỉ cho thấy, dù đối mặt với những thách thức lớn về chi phí, thời gian hay vấn đề chất thải, an toàn và sự cạnh tranh từ năng lượng tái tạo, việc trở lại với năng lượng hạt nhân là xu thế khó đảo ngược tại châu Âu. Nếu được quản lý một cách thận trọng và tích hợp hài hòa với các nguồn năng lượng tái tạo, điện hạt nhân có thể đóng góp quan trọng vào một tương lai năng lượng bền vững và tự chủ hơn cho châu Âu, đồng thời ứng phó hiệu quả với những thách thức từ biến đổi khí hậu.