Máy “kiểm tra nhanh ADN” giúp cảnh sát Louisiana như thế nào trong việc phá án?

“Phòng thí nghiệm trong hộp”

Việc này được thực hiện nhờ vào cái mà cảnh sát Mỹ hay gọi là “phòng thí nghiệm trong hộp”. Thực tế, Rapid ADN đã trở thành trợ thủ đắc lực giúp các cơ quan thực thi pháp luật Mỹ nhanh chóng tìm ra thủ phạm các vụ án. Và Louisiana là tiểu bang đầu tiên trong cả nước hợp tác với FBI để tích hợp chiếc máy này với việc phân tích các mẫu dựa trên Hệ thống chỉ số ADN kết hợp (CODIS) và Cơ sở dữ liệu quốc gia về hồ sơ ADN. Thông thường, một sĩ quan ở Louisiana sẽ lấy mẫu ADN tại hiện trường rồi gửi đến phòng thí nghiệm và phải chờ vài tuần mới có kết quả. Nhưng với Rapid ADN có kích thước bằng một chiếc máy tính để bàn, các sĩ quan cảnh sát có thể lấy thông tin đó tại chỗ trong vòng chưa đầy 90 phút.

Philip Simmers, nhà phân tích ADN tại Phòng thí nghiệm tội phạm của Cảnh sát bang Louisiana cho biết: “Các quan chức thực thi pháp luật coi công nghệ Rapid DNA là một động lực lớn thúc đẩy công việc điều tra. Nó có thể hỗ trợ việc bắt giữ và có khả năng giữ cho tội phạm không bị thả ra ngoài ý muốn. Sự nhanh chóng cũng có thể giúp giảm bớt gánh nặng tồn đọng tại các phòng thí nghiệm tội phạm. Cảnh sát trưởng Sid Gautreaux, III của East Baton Rouge thì cho biết trong một tuyên bố: “Thông tin nhanh chóng sẽ khiến bọn tội phạm rời khỏi đường phố. Những cỗ máy này tăng cường thực thi pháp luật của chúng tôi, hỗ trợ liên lạc và giữ cho cộng đồng an toàn. Tốc độ và hiệu quả của việc này thật không thể tin được”.

Máy Rapid DNA đầu tiên ở Louisiana được lắp đặt tại nhà tù Giáo xứ East Baton Rouge vào tháng 8/2022. Hơn 1 năm qua, cảnh sát bang Louisiana báo cáo đã phát hiện có 5 người có liên quan đến các tội ác trước đó thông qua Rapid DNA, bao gồm một vụ giết người năm 2013, một vụ cướp xe năm 2020 đang được Cục Điều tra Georgia điều tra, hai vụ trộm và một vụ nổ súng nhằm vào một sĩ quan cảnh sát ở khu vực Baton Rouge. Hiện nhà tù này đã mua một chiếc máy Rapid ADN thứ hai. Còn Phòng thí nghiệm tội phạm của cảnh sát bang Louisiana (LSPCL) dự kiến sẽ mở rộng việc sử dụng Rapid ADN khi đặt chỗ cho bốn cơ quan cảnh sát trên toàn bang vào đầu năm 2024.

Ông Philip Simmers, cho biết thêm rằng máy Rapid ADN có thể giúp xác định những người bị bắt giữ liên quan đến các vụ hãm hiếp, giết người, bắt cóc, khủng bố và các tội phạm nghiêm trọng khác trong khi họ vẫn đang bị cảnh sát giam giữ. Ông cũng coi công nghệ này là cơ hội để cải thiện quy trình thu thập DNA và xác định “những kẻ bị bắt” bao gồm cả những người bị bắt vì nghi ngờ phạm trọng tội hoặc khoảng 20 tội nhẹ khác nhau được luật pháp tiểu bang xác định. “Chúng tôi rất lạc quan rằng, bằng cách mở rộng tới nhiều địa điểm hơn, chúng tôi sẽ tiếp tục đạt được nhiều thành công hơn từ chương trình này”, nhà phân tích này nói.

Cuộc thử nghiệm ở Louisiana

Năm 2017, Quốc hội Mỹ  thông qua luật triển khai mạng lưới ADN nhanh vào năm 2017. Được cựu Tổng thống Donald Trump ký, Đạo luật ADN nhanh năm 2017 cho phép các máy kết nối với CODIS. FBI đã bắt đầu thí điểm kéo dài hai tháng vào năm 2020 tại Louisiana, Florida, Arizona và Texas, sau đó ủy quyền cho Louisiana triển khai chương trình đầu tiên vào tháng 8/2022. Một vấn đề quan trọng đang được cân nhắc là bang nào cho phép thu thập ADN ngay lập tức của những người bị bắt khi đăng ký. Hầu hết các bang không cho phép thu thập ADN cho đến khi có lý do chính đáng, hoặc hoàn toàn không.

Chuyên gia Douglas Hares, nói: “Louisiana thực sự đã giúp chúng tôi hoàn thiện các tiêu chuẩn và thủ tục đặt máy Rapid ADN theo yêu cầu của pháp luật. Họ đã sớm đạt được những thành công khiến tôi ngạc nhiên và chúng tôi rất mừng khi công nghệ này đã đẩy nhanh một số cuộc điều tra. Đối với chúng tôi, đó là một thành công”.

Một số khu vực pháp lý đã chọn mua máy Rapid ADN và sử dụng chúng một cách độc lập để điều tra. Nhưng trừ khi chương trình được FBI cho phép, nếu không, chiếc máy này không thể kết nối với cơ sở dữ liệu CODIS. Douglas Hares cho biết, tiêu chuẩn quốc gia là yêu cầu để tham gia vào chương trình của FBI chứ không chỉ đơn thuần là khuyến nghị. FBI có các biện pháp bảo vệ khác, chẳng hạn như có thể áp dụng các khoản tiền phạt nếu dữ liệu này bị tiết lộ trái phép. Các cơ quan nhà nước và FBI cũng yêu cầu kiểm toán hàng năm để đảm bảo hệ thống đăng ký Rapid ADN đang hoạt động phù hợp.

“Louisiana thực sự đã giúp chúng tôi hoàn thiện các tiêu chuẩn và thủ tục đặt máy Rapid ADN theo yêu cầu của pháp luật. FBI chưa thực sự thấy những điểm thiếu chính xác và công cụ này có tỷ lệ thành công 90% trong việc tạo ra hồ sơ đầy đủ cho các mẫu được phân tích, mức độ chính xác tương tự so với công việc trong phòng thí nghiệm truyền thống”, Douglas Hares giải thích thêm.

Luật pháp Louisiana đã cho phép cảnh sát lấy mẫu ADN của những người bị bắt giữ trong hơn hai thập kỷ. Joanie Brocato, người phục vụ tại LSPCL trong gần 20 năm với tư cách là người quản lý ADN cho các vụ án pháp y và CODIS cho biết: “Khối lượng quá lớn đến mức khó có thể theo kịp tốc độ đó. Chúng tôi đã cải thiện quy trình nhiều nhất có thể. Chúng tôi đã xem xét tính hiệu quả của phòng thí nghiệm nhưng vẫn có thể thấy những khoảng trống. Chúng tôi vẫn có thể thấy các mẫu bị bỏ sót. Vì vậy, chúng tôi thực sự coi Rapid ADN là cơ hội để cải thiện quy trình và thu hẹp một số khoảng trống đó”.

Joanie Brocato đã làm việc trong giai đoạn đầu của chương trình thí điểm với FBI và hiện là trưởng bộ phận khoa học phòng thí nghiệm lâm sàng tại Trung tâm Khoa học Y tế LSU ở New Orleans. Joanie Brocato cho biết, trở ngại lớn nhất là tạo ra cơ sở hạ tầng thông tin bao gồm các hệ thống thu thập, lưu trữ và phổ biến thông tin cũng như thiết kế các quy trình để liên lạc với các cơ quan khác.

“Mọi thứ cần phải được tự động hóa và điện tử. Nếu chúng tôi định di chuyển thiết bị này đến một địa điểm xa, làm cách nào chúng tôi có thể lấy dữ liệu một cách an toàn và bảo vệ dữ liệu đó khi được gửi đến phòng thí nghiệm. Điều quan trọng nhất là chúng tôi chỉ muốn đảm bảo rằng không thể chạy mẫu một cách ngẫu nhiên mà nó phải được liên kết với ID vân tay trực tiếp của một cá nhân bị bắt và không ai có thể truy cập dữ liệu đó một cách công khai”.

Cuối năm 2023, việc sử dụng Rapid ADN đã được cảnh sát bang Louisiana mở rộng ở New Orleans. Phó Chủ tịch Hội đồng Thành phố New Orleans Helena Moreno sau khi dẫn đầu một phái đoàn từ New Orleans đến tham quan cơ sở ở Baton Rouge hồi tháng 2 và vận động hành lang cho một máy Rapid ADN thì nhận định: “Đây sẽ là một cải tiến lớn để giải quyết và ngăn chặn tội phạm cũng như tiết kiệm nguồn lực của cảnh sát”.

Bà Helena Moreno là một trong những nhà lãnh đạo thành phố đã thúc đẩy công nghệ ở New Orleans sau khi hoạt động tội phạm gia tăng ở đó. So với năm 2020, các vụ giết người ở New Orleans tăng 71%, xả súng tăng 52%, cướp xe tăng 14% và cướp có vũ trang tăng 20%, theo thống kê của Ủy ban tội phạm đô thị của thành phố. Vì thế, bà Helena Moreno đang hy vọng công nghệ pháp y ADN ngày càng cải tiến xung quanh Rapid ADN cuối cùng có thể được sử dụng cho dữ liệu hiện trường vụ án để cách mạng hóa cuộc chiến chống tội phạm.

Và những lo ngại

Năm 2013, Tòa án Tối cao Mỹ đã quyết định thực hành thu thập ADN là “giống như lấy dấu vân tay và chụp ảnh, một thủ tục hợp pháp của cảnh sát và hợp lý theo Tu chính án thứ tư”. Nhưng ngay cả như vậy, vẫn có phản ứng dữ dội từ một số người ủng hộ tư pháp hình sự, phần lớn là về việc công nghệ có thể bị lạm dụng như thế nào. “Hiện tại có rất ít biện pháp bảo vệ người Mỹ đối với việc thu thập AND và tôi nghĩ tất cả chúng ta nên lo lắng về điều đó bởi vì rất có khả năng mọi người sẽ bị liên lụy vì những tội ác mà họ không hề phạm phải chỉ dựa trên mẫu ADN. Rủi ro đó sẽ tăng lên khi bạn có một công nghệ như Rapid ADN”, Jennifer Lynch, Giám đốc kiện tụng giám sát tại Electronic Frontier Foundation (EFF) cho biết.

Đồng thời, bà cũng chỉ ra một nghiên cứu của Thụy Điển năm 2017 về việc phát hiện ra các vấn đề về cách xét nghiệm ADN tại hiện trường vụ án trên thiết bị Rapid ADN, bao gồm nguy cơ ô nhiễm và trộn lẫn mẫu. Người phát ngôn của công ty sản xuất thiết bị này đã từ chối bình luận về nghiên cứu này, theo báo cáo của Los Angeles Times.

Đồng quan điểm này, Liên minh Tự do Dân sự Mỹ (ACLU) cho rằng, công nghệ này thiếu các biện pháp bảo vệ và giám sát cách thiết kế cũng như sử dụng máy Rapid ADN để xử lý ADN. Trong số các khuyến nghị của mình, ACLU kêu gọi kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt và minh bạch việc sử dụng máy Rapid ADN để cộng đồng biết các sĩ quan cảnh sát dự định sử dụng công nghệ như thế nào. ACLU cũng lo ngại rằng công nghệ này có thể làm trầm trọng thêm các hoạt động trị an mang tính thiên vị về chủng tộc, bao gồm cả sự chênh lệch về chủng tộc trong việc thu thập ADN.

Hiện tại, FBI không cho phép gửi ADN hiện trường vụ án chưa xác định từ máy Rapid ADN vào cơ sở dữ liệu CODIS và chỉ có thể kiểm tra các mẫu nguồn đơn để tìm lượt truy cập. Douglas Hares, chuyên gia về Rapid ADN của FBI cho biết: “Vì các mẫu tham chiếu đã biết được lấy trực tiếp từ một cá nhân trong quá trình phân tích ADN nhanh đặt chỗ, chúng tôi thấy rằng có đủ lượng ADN và không có hồ sơ hỗn hợp nào thì sẽ cho ra được kết quả. Nhưng công nghệ này cần phải được cải tiến một chút.