Khi AI được sử dụng để khắc phục “điểm nghẽn chiến lược”
Theo công bố của Bộ Quốc phòng Mỹ, Bộ Tư lệnh Hệ thống tác chiến thông tin hải quân (NAVWAR) vừa ký hợp đồng với công ty công nghệ Domino Data Lab có trụ sở tại San Francisco nhằm triển khai các giải pháp trí tuệ nhân tạo phục vụ tác chiến trên biển. Thỏa thuận này thuộc khuôn khổ Project AMMO, chương trình tăng tốc ứng dụng học máy vào các nhiệm vụ hàng hải, trong đó tập trung vào phát hiện và rà phá thủy lôi, đồng thời nâng cao năng lực xử lý dữ liệu từ các hệ thống cảm biến.
Mục tiêu đặt ra là rút ngắn thời gian nhận diện mối đe dọa và nâng cao độ chính xác trong môi trường tác chiến phức tạp. Trọng tâm triển khai được xác định tại eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng có ý nghĩa chiến lược toàn cầu. Với giá trị gần 100 triệu USD, hợp đồng này cho thấy AI không còn dừng ở vai trò hỗ trợ, mà đang được đưa trực tiếp vào các khu vực trọng yếu. Trong bối cảnh các mối đe dọa bất đối xứng gia tăng, đặc biệt từ năng lực rải thủy lôi của Iran, đây được xem là bước điều chỉnh nhằm bù đắp những hạn chế kéo dài trong tác chiến dưới nước của Mỹ.
Domino Data Lab cũng đăng lại trên trang web của mình bài viết liên quan của Reuters. Bài báo cho biết Hải quân Mỹ ký hợp đồng với công ty này nhằm sử dụng công nghệ AI để nâng cao hiệu quả rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Ông Thomas Robinson, Giám đốc vận hành của Domino Data Lab, nói trong một cuộc phỏng vấn với Reuters: “Trước đây, rà phá thủy lôi là nhiệm vụ của các tàu chiến, nhưng giờ đây, công việc đó đang dần trở thành nhiệm vụ của AI. Hải quân đang chi tiền cho một nền tảng cho phép họ huấn luyện, quản trị và triển khai AI với tốc độ cần thiết trong những vùng biển tranh chấp, nơi có thể làm gián đoạn thương mại toàn cầu và đe dọa tính mạng thủy thủ”.
AI giúp rút ngắn thời gian
Theo dữ liệu từ Euractiv, Iran hiện sở hữu khoảng 6.000 quả thủy lôi trong kho vũ khí. Dù từng bị xem là tàn tích của các cuộc chiến cũ, thủy lôi đang trở lại như một loại vũ khí chiến lược trong tác chiến bất đối xứng.
Eo biển Hormuz là “yết hầu năng lượng” của thế giới với khoảng 20-30% dầu mỏ toàn cầu đi qua đây. Do eo biển chỉ rộng khoảng 30-50 km, tàu phải đi theo luồng cố định nên rất dễ bị phong tỏa, nếu bị rải thủy lôi, giao thông hàng hải có thể tê liệt ngay lập tức; nói cách khác, chỉ cần trải thủy lôi là đủ gây khủng hoảng toàn cầu. Điểm nguy hiểm của thủy lôi nằm ở sự chênh lệch giữa chi phí và hậu quả. Một quả thủy lôi có thể chỉ tốn vài nghìn đến vài chục nghìn USD, nhưng việc phát hiện và vô hiệu hóa lại đòi hỏi tàu chuyên dụng, thợ lặn, robot dưới nước, nhiều giờ phân tích dữ liệu và mức độ rủi ro rất cao. Chúng có thể nằm im dưới nước trong thời gian dài, khó bị phát hiện bằng quan sát thông thường. Các biến thể hiện đại còn có thể phản ứng với âm thanh, áp suất hoặc từ trường của tàu, khiến môi trường dưới nước trở thành một không gian đầy tín hiệu nhiễu và khó phân biệt.
Đây là cuộc đấu bất đối xứng rõ rệt. Bên rải thủy lôi chỉ cần tạo ra nghi ngờ. Bên rà phá lại phải chứng minh cả khu vực đủ an toàn để tàu thương mại tiếp tục đi qua. Chuyên gia Kelly Grieco từ Trung tâm Stimson cho rằng, với phương pháp truyền thống, mỗi tàu chuyên dụng chỉ có thể vô hiệu hóa trung bình 1 đến 2 quả thủy lôi mỗi ngày. Với quy mô hàng nghìn quả, việc làm sạch hoàn toàn một khu vực như Hormuz có thể kéo dài nhiều tháng, ngay cả sau khi xung đột đã kết thúc.
Chính ở điểm nghẽn đó, sức mạnh của AI bắt đầu thể hiện rõ. Công nghệ của Domino Data Lab không chỉ giúp “nhìn” dưới nước tốt hơn, mà giúp xử lý khối dữ liệu dưới nước nhanh hơn và có hệ thống hơn. AI có thể tổng hợp dữ liệu từ sonar quét sườn, hình ảnh trực quan và các cảm biến khác, sau đó nhận diện mẫu bất thường, phân loại vật thể, đánh giá xác suất rủi ro và ưu tiên những khu vực cần kiểm tra trước. Thay vì để con người lần lượt xem xét từng tín hiệu nghi vấn, hệ thống có thể sàng lọc diện rộng và chỉ ra đâu là điểm cần tập trung.
Sự khác biệt lớn nhất là tốc độ thích nghi. Trước đây, nếu xuất hiện một loại thủy lôi mới, việc cập nhật mô hình nhận diện cho các phương tiện không người lái dưới nước (UUV) có thể mất tới 6 tháng. Với nền tảng của Domino, chu trình này có thể rút xuống còn vài ngày. Điều đó có nghĩa là một đội UUV từng được huấn luyện để nhận diện thủy lôi ở biển Baltic có thể nhanh chóng chuyển sang môi trường Hormuz, nơi điều kiện nước, địa hình đáy biển và kiểu thủy lôi hoàn toàn khác. Trong tác chiến dưới nước, vài ngày có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Nếu phương pháp truyền thống buộc lực lượng rà phá phải đi sau mối đe dọa, AI cho phép họ rút ngắn khoảng cách giữa phát hiện, học lại và triển khai. Mỗi dữ liệu thu được ngoài thực địa có thể trở thành đầu vào để cải thiện mô hình, giúp hệ thống nhận diện tốt hơn trong những lần quét tiếp theo. Nói cách khác, chiến trường không còn chỉ là nơi tiêu hao lực lượng, mà trở thành nơi AI liên tục học và điều chỉnh.
Vì vậy, sức mạnh của AI không nằm ở việc thay thế hoàn toàn con người, mà ở khả năng biến một nhiệm vụ chậm, nguy hiểm và phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm thành một quy trình nhanh hơn, rộng hơn và có thể cập nhật liên tục. Nếu trước đây rà phá thủy lôi là “mò kim đáy biển”, thì AI không tự tay lấy cây kim ra, nhưng có thể chỉ ra khu vực nào nhiều khả năng có kim nhất, cần ưu tiên xử lý trước. Trong một điểm nghẽn như Hormuz, đó là khác biệt mang tính chiến lược. Bên rải thủy lôi muốn kéo dài thời gian bất định. Bên rà phá phải rút ngắn thời gian đó càng nhanh càng tốt. AI, vì thế, không chỉ là công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà là năng lực quyết định nhịp độ phản ứng trong một cuộc đối đầu dưới nước.
Đẩy nhanh chuyển đổi tác chiến
Hợp đồng giữa Lầu Năm Góc và Domino Data Lab cho thấy một chuyển dịch rõ rệt: từ tác chiến vật lý sang “chiến tranh dữ liệu dưới nước”. Trọng tâm không còn nằm ở phương tiện, mà ở khả năng xử lý thông tin. AI được thiết kế để tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn cảm biến như sonar, hình ảnh và tín hiệu, từ đó nhận diện mẫu thủy lôi nhanh hơn con người và cập nhật mô hình gần như theo thời gian thực.
Đây không phải một bước đi đơn lẻ, mà nằm trong một lộ trình đã được định hình từ trước. Lầu Năm Góc cho biết đã ký kết thỏa thuận với 7 công ty AI hàng đầu, gồm SpaceX, OpenAI, Google, Nvidia, Microsoft, Amazon Web Services và Reflection AI, nhằm đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang mô hình tác chiến lấy AI làm trung tâm. Theo tuyên bố chính thức, mục tiêu là nâng cao năng lực ra quyết định và duy trì lợi thế trên mọi lĩnh vực chiến trường.
Trong bối cảnh đó, việc đưa AI vào tác chiến dưới nước chỉ là bước tiếp theo của một xu hướng rộng hơn. Chiến tranh hiện đại đang chuyển dần sang sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các hệ thống không người lái. Nếu trước đây AI chủ yếu hiện diện trên không gian mạng, vệ tinh hay các nền tảng bay, thì nay đã mở rộng xuống môi trường dưới nước, nơi dữ liệu phức tạp hơn, khó kiểm soát hơn và đòi hỏi năng lực xử lý ở mức cao hơn. Từ góc độ đó, rà phá thủy lôi chỉ là một biểu hiện cụ thể. Vấn đề cốt lõi là AI đang dần trở thành “vũ khí nền tảng”, tương tự vai trò mà radar hay GPS từng nắm giữ trong các giai đoạn trước. Không trực tiếp tạo ra hỏa lực, nhưng quyết định cách hỏa lực được sử dụng.
Triển khai AI tại eo biển Hormuz vì thế không đơn thuần là nâng cấp một nhiệm vụ kỹ thuật. Đây là dấu hiệu cho thấy cách thức tiến hành chiến tranh đang thay đổi. Trong môi trường mà một vũ khí giá rẻ có thể gây ra gián đoạn trên quy mô toàn cầu, yếu tố quyết định không còn là số lượng tàu chiến, mà là tốc độ phát hiện và xử lý dữ liệu. Khi chu kỳ nhận diện mối đe dọa được rút xuống gần thời gian thực, lợi thế chuyển dịch từ bên sở hữu nhiều vũ khí sang bên kiểm soát thông tin tốt hơn.
Đáng chú ý, dù là siêu cường quân sự, Mỹ hiện chỉ xếp thứ 37 thế giới về năng lực rà phá vật liệu nổ theo bảng xếp hạng của Global Firepower. Các quốc gia châu Âu như Ba Lan, Pháp và Đức hiện đang dẫn đầu trong lĩnh vực này, bên cạnh Nga và Trung Quốc. Nguyên nhân được cho là do Washington chưa tập trung đầu tư mạnh mẽ vào mảng rà phá thủy lôi kể từ sau Chiến tranh lạnh.
Việc triển khai các hệ thống UUV chi phí thấp tích hợp trí tuệ nhân tạo không chỉ nhằm thu hẹp khoảng cách năng lực của Hải quân Mỹ, mà còn tạo ra một lớp bảo vệ hiệu quả hơn cho các tuyến hàng hải huyết mạch trong bối cảnh rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.
Khi trí tuệ nhân tạo có thể tham chiến 
