Sau lớp áo giáo sĩ
Có những thời, chiếc áo giáo sĩ không chỉ đi cùng lời cầu nguyện. Nó cũng có thể là vỏ bọc cho một lá thư mật, một lời thăm dò, một đôi tai biết nghe đúng chỗ. Chuyện đời kể cũng lạ. Nơi người ta tưởng thiêng liêng nhất, an toàn nhất, đôi khi lại là nơi tình báo đi lại dễ dàng nhất.
Ngày 13/12/1545, tại Trento, miền Bắc Italy, Công đồng Trent khai mạc. Các giám mục, hồng y, thần học gia và đặc sứ từ nhiều triều đình châu Âu lần lượt đổ về, giữa lúc làn sóng Cải cách Tin lành đang làm rạn nứt châu Âu. Không khí ấy vừa thiêng liêng vừa chính trị theo đúng nghĩa của một thời đại mà đức tin và quyền lực không bao giờ đứng quá xa nhau.
6 năm sau, năm 1551, một giáo sĩ Chính thống giáo Hy Lạp tìm cách bước vào không gian ấy. Tiếng Latin trôi chảy. Giao thiệp rộng. Người ấy được các tài liệu nhắc đến là Macharius Chiensis, nhiều khả năng là Tổng giám mục Thessaloniki. Phía Habsburg ban đầu lắng nghe ông ta như một người có thể mở ra cơ hội chính trị. Ít người khi ấy hiểu rằng lý do dự Công đồng có thể chỉ là một lớp áo khoác cho một nhiệm vụ khác: nghe ngóng và chuyển tin về Istanbul.
Theo nhà sử học Emrah Safa Gurkan, tác giả cuốn “Spies for the Sultan” (tạm dịch: Điệp viên của Sultan), Chiensis là một lát cắt đặc biệt của tình báo Ottoman thế kỷ XVI: một giáo sĩ Chính thống giáo bước vào không gian quyền lực Công giáo, rồi lặng lẽ nghe những điều phương Tây tưởng chỉ nói với “người nhà”.
Chiensis tiếp cận phía Habsburg với một đề nghị nghe qua rất hấp dẫn: Hoàng đế Charles V nên tìm cách liên thủ với Shah Tahmasp I của Ba Tư Safavid, triều đại Hồi giáo Shi’a đang đối địch với Ottoman ở phía Đông, để ép Istanbul từ hai hướng. Điểm then chốt là họ nên ủng hộ Hoàng tử Selim thay vì Mustafa, người anh được lòng dân và quân đội hơn. Theo lập luận ấy, Selim có thể khiến Ottoman rơi vào bất ổn kế vị. Kẻ địch tự suy yếu.
Phía Habsburg đã lắng nghe. Cân nhắc. Bàn luận. Với một điệp viên, đôi khi chỉ cần thế là đủ.
Theo cách Gurkan tái dựng, những phản ứng ấy, họ sợ điều gì, muốn điều gì, sẵn sàng đánh đổi điều gì, đều có thể được chuyển về Istanbul. Vị giáo sĩ Hy Lạp không đến Công đồng Trent để đàm phán theo nghĩa thông thường. Ông ta đến để nghe.
Chiensis không phải trường hợp duy nhất. Gurkan ghi lại rằng một số giáo sĩ Cơ Đốc khác cũng bí mật phục vụ Sultan trên các tuyến tiếp xúc giữa Ottoman và châu Âu. Đó không phải một cơ quan tình báo theo nghĩa hiện đại, có biển tên, trụ sở và bảng lương rõ ràng. Nó giống một mạng lưới bảo trợ phân tán hơn, mỗi mắt xích sống bằng tiền, cơ hội, bất mãn hoặc một món nợ chính trị nào đó. Chính sự lỏng lẻo ấy lại khiến nó linh hoạt hơn nhiều bộ máy chính thức: khó gọi tên, khó lần dấu, khó chặt đứt tận gốc.
Có người làm vì tiền. Có người làm vì bất mãn với Giáo hội Rome. Có người chỉ đơn giản nhìn thấy cơ hội trong một thế giới mà ranh giới tôn giáo và chính trị không bao giờ hoàn toàn khớp với nhau. Đời nào cũng vậy. Khi quyền lực va vào đức tin, thường có những khe hở. Tình báo sống nhờ những khe hở ấy.
Đây là điểm Ottoman làm được mà nhiều đối thủ không kịp nhận ra: họ không cần một cơ quan tình báo hiện đại theo nghĩa ngày nay. Họ chỉ cần hiểu kẻ thù tin vào điều gì, rồi đặt người vào đúng chỗ mà kẻ thù không nghĩ đến chuyện nghi ngờ. Vỏ bọc hoàn hảo nhất đôi khi là thứ đối phương không bao giờ nghĩ phải kiểm tra.
Thay vì xây một cơ quan trung ương cứng nhắc, Ottoman vận hành hệ thống tình báo phân tán qua thương nhân, hải tặc, người cải đạo, tù binh được thả, nô lệ đào thoát và cả những giáo sĩ ly khai. Ragusa, thành phố thương cảng bên bờ Adriatic, nay là Dubrovnik của Croatia, trở thành một trạm trung chuyển tin tức gần như tự nhiên. Là một quyền lực Công giáo nhưng vẫn phải giữ quan hệ triều cống với Ottoman, Ragusa sống bằng thế cân bằng mong manh giữa các đế chế. Hàng hóa, người đưa tin và tin tức cùng đi qua đây.
Nô lệ và tù binh cũng là một kênh khác. Khi một người Cơ Đốc bị bắt rồi được thả hoặc đào thoát về, họ mang theo thứ mọi trung tâm quyền lực đều thèm muốn: số thuyền đang neo ở cảng nào, loại vũ khí đang chuyển về đâu, tin đồn nào đang chạy trong cung đình đối phương. Có khi, việc thả người hoặc để tin lọt ra ngoài còn được dùng để đánh lạc hướng đối phương.
Người ta thường nghĩ gián điệp là kẻ đột nhập két sắt, đánh cắp tài liệu mật, lẩn trong đêm với dao găm và mật mã. Nhưng tình báo Ottoman thế kỷ XVI dạy một điều khác: thông tin quan trọng nhất nhiều khi không bị khóa. Nó được nói to trong những bữa tiệc ngoại giao, sau những buổi lễ nhà thờ, giữa những người tin rằng xung quanh không có ai đáng để ý.
Một mạng lưới gián điệp gần như không có hình dạng thì rất khó triệt phá. Nó tồn tại như một thói quen: nghe đúng chỗ, đi đúng lúc, đứng trước những người tưởng mình an toàn.
Cái giá của phần khuất lấp
Nhưng nghe được nhiều không có nghĩa là hiểu đúng.
Trước trận Lepanto, khi hạm đội Liên minh Thiên Chúa giáo đang tập kết tại Messina, một chiếc thuyền sơn đen lặng lẽ lướt vào cảng. Trên thuyền là Kara Hodja, thường được hiểu nôm na là “giáo sĩ đen”, một người Italy cải đạo sang Hồi giáo, hoạt động trong mạng lưới hải tặc Địa Trung Hải và phục vụ hạm đội Ottoman. Nhiệm vụ của ông ta là đếm chiến thuyền đối phương trước một trong những trận hải chiến lớn nhất thế kỷ XVI.
Con thuyền đen trong đêm tối. Không ai nhìn thấy. Kara Hodja lượn đều, đếm từng con thuyền. Tự tin. Bản báo cáo trong đầu đã thành hình. Nhưng ông ta không nhìn thấy hết. Một phần lực lượng của đối phương vẫn nằm khuất trong bóng tối, hoặc bị đánh giá thấp vì không giống những gì ông ta chờ đợi. Theo một số tường thuật, báo cáo ấy thiếu khoảng 60 chiến thuyền. Kara Hodja rời đi với cảm giác đã hoàn thành nhiệm vụ, mà không biết phần nguy hiểm nhất chính là phần ông ta không thấy.
Nếu con số ấy đúng, bản báo cáo gửi về Istanbul đã thiếu gần 1/4 lực lượng thật của đối phương.
Ngày 7/10/1571, trận Lepanto nổ ra ở vùng Vịnh Patras, ngoài khơi Hy Lạp. Hơn 400 chiến thuyền của hai phía lao vào nhau. Liên minh Thiên Chúa giáo giành thắng lợi lớn. Theo các ước tính thường được dẫn, Ottoman mất hàng trăm chiến thuyền; hàng chục nghìn người chết, bị thương hoặc bị bắt. Khoảng 15.000 nô lệ Cơ Đốc chèo thuyền chiến được giải phóng. Miguel de Cervantes, người sau này viết “Don Quixote”, cũng bị thương trong trận ấy.
Song Ottoman nhanh chóng đóng một hạm đội mới trong mùa đông 1571-1572. Họ thua một trận lớn, nhưng chưa mất hẳn thế đứng trên Địa Trung Hải. Đế chế ấy vẫn còn nguồn lực để đưa người và thuyền ra biển. Có những thất bại nhìn như kết thúc một thời đại, nhưng lịch sử thường không chiều lòng người thắng trận nhanh như vậy.
Nhìn từ góc độ tình báo, thất bại đã bắt đầu trước Lepanto, từ khoảng 60 con thuyền bị bỏ sót trong bóng tối cảng Messina. Và sâu hơn nữa, từ cách thông tin vận hành bên trong đế quốc.
Nghịch lý nằm ở đây: Ottoman có thể thu thập thông tin thô rất tốt. Mạng lưới của họ rộng, điệp viên đa dạng, kênh tiếp cận linh hoạt. Nhưng khi thông tin ấy về đến Istanbul, nó phải đi qua nhiều tầng quyền lực. Ở đó, tin xấu dễ bị làm mềm. Tin trái ý dễ bị gạt ra. Ai cũng có lý do để tâu điều người đứng đầu muốn nghe, hoặc ít nhất là điều họ nghĩ người đứng đầu muốn nghe.
Đó không phải chuyện riêng của triều đình Suleiman hay Selim. Đó là căn bệnh cũ của mọi hệ thống quyền lực tập trung mà trong đó người ta sợ sự thật hơn sợ thất bại. Báo cáo vẫn được gửi. Con dấu vẫn đóng. Người đưa tin vẫn quỳ dưới thềm. Nhưng cái đi đến bàn của người ra quyết định có khi không còn là sự thật nguyên vẹn nữa. Nó đã được vuốt lại cho êm tai. Mà chiến tranh thì không quan tâm người đứng đầu thích nghe gì.
Gurkan đặt Ottoman cạnh hai đối thủ cùng thời để thấy rõ khoảng cách giữa nghe tin và xử lý tin. Habsburg nỗ lực chuẩn hóa báo cáo ngoại giao. Venice còn đi xa hơn khi gắn tình báo với bộ máy nhà nước, mạng lưới đại sứ, thương nhân và người đưa tin. Ở đó, thông tin không đi thẳng từ tai điệp viên đến quyết định chính trị. Nó phải được so sánh, kiểm chứng, đặt cạnh các nguồn khác.
Đó là sự khác biệt giữa thu thập và phân tích. Giữa có nhiều thông tin và hiểu đúng thông tin. Ottoman giỏi có điệp viên. Venice giỏi đọc báo cáo của điệp viên.
Câu chuyện ấy nghe tưởng xa xôi. Đã mấy trăm năm rồi. Công đồng Trent khép lại năm 1563. Chiếc thuyền đen của Kara Hodja từ lâu đã nằm dưới đáy lịch sử. Những người từng đứng trong các căn phòng kín ở Trento, Messina, Istanbul, Venice cũng đã thành bụi. Nhưng lỗi lầm của Kara Hodja vẫn còn nguyên đó.
Ông ta không thiếu dũng cảm. Không hẳn kém tài. Ông ta đã đi vào cảng địch trong đêm, lặng lẽ đếm từng chiến thuyền, rồi trở về với một bản báo cáo mà mình tin là đủ. Cái sai chết người là ông ta không biết mình đang không nhìn thấy gì.
Trong mọi cuộc chiến tranh thông tin, từ Địa Trung Hải thế kỷ XVI đến không gian mạng thế kỷ XXI, lỗi ấy vẫn trở lại. Khi người ta chỉ đếm thứ trước mắt. Khi hệ thống chỉ nghe thứ dễ nghe. Khi nhà lãnh đạo nhận được một bản báo cáo gọn gàng đến mức đáng ngờ. Khi phần bị bỏ sót nằm im ở góc khuất, không kêu, không động, không đòi ai chú ý.
Tình báo nhiều khi không thất bại vì thiếu người đi nghe. Nó thất bại vì không ai dám nói thật với người ra quyết định, hoặc nói rồi mà không ai buồn nghe. Cũng có khi nó thất bại vì một điều giản dị hơn: người đi nghe làm đúng mọi việc, trừ việc tự hỏi còn điều gì mình chưa nhìn thấy.
Trong bóng tối cảng Messina đêm ấy, khoảng 60 con thuyền nằm yên.
Chờ sáng.
