Vòng xoáy nợ nần từ “mua trước, trả sau”

Lối tiêu dùng ảo thành con nợ thật

“Mua trước - trả sau” là hình thức thanh toán trả góp cho các sản phẩm và dịch vụ, cho phép người dùng sở hữu hàng hóa ngay mà không cần trả toàn bộ số tiền ban đầu. Dịch vụ này bắt đầu xuất hiện từ đầu những năm 2000 tại các quốc gia như Mỹ và Anh. Đến Việt Nam, hình thức này đã được các sàn thương mại điện tử và công ty tài chính tích hợp rộng rãi, từ thực phẩm, quần áo đến đồ điện tử, gia dụng... Chi phí sẽ được chia nhỏ theo từng tháng, thậm chí từng tuần để trả.

Đặc biệt, để thu hút khách hàng sử dụng, nhiều ứng dụng mua sắm sẽ không tính lãi nếu khách hàng thanh toán đúng hạn hay đảm bảo khả năng chi trả trong một thời gian ngắn. Những ưu đãi giảm giá từ 20-30% khi mua sắm trên các sàn thương mại điện tử đang trở thành điểm nhấn thu hút giới trẻ.

Bên cạnh đó, việc sử dụng thẻ tín dụng đã trở thành một xu hướng phổ biến trong giới trẻ Việt Nam. Từ các cửa hàng đến nền tảng trực tuyến, người trẻ đang ngày càng ưa chuộng việc quẹt thẻ để thực hiện giao dịch nhanh chóng, an toàn và tận hưởng nhiều ưu đãi hấp dẫn. Trên website của nhiều ngân hàng hiện nay, không khó để thấy được các chương trình ưu đãi dành cho chủ thẻ tín dụng.

Chính sự tiện lợi của công nghệ khiến “mua trước, trả sau” đang dần trở thành thói quen tài chính mới của thế hệ trẻ Việt Nam. Bên cạnh đó, tư duy của thế hệ gen Z cũng ảnh hưởng lớn đến thói quen tiêu dùng. Thay vì tích lũy tài sản lâu dài, giới trẻ hướng đến tư duy trải nghiệm. Nhiều bạn trẻ sẵn sàng chi tiền cho những chuyến du lịch, ẩm thực hay những trải nghiệm “chữa lành”. Cùng với đó, việc mua sắm trực tuyến cũng diễn ra nhanh hơn, tiện hơn, chỉ cần vài cú chạm là một món đồ mới đã được “chốt đơn”. Và thẻ tín dụng không chỉ đơn thuần là công cụ thanh toán mà còn là biểu tượng của sự năng động và tiện ích trong quản lý tài chính cá nhân.

Báo cáo từ Metric.vn (Công ty CP Khoa học Dữ liệu Metric) cho thấy, trong 6 tháng đầu năm 2025, người tiêu dùng Việt Nam đã chi tổng cộng 202.300 tỷ đồng để mua sắm trên 4 nền tảng thương mại điện tử, gồm: Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop, tăng 41,52% so với cùng kỳ năm 2024.

Sự bùng nổ này có đóng góp lớn từ người tiêu dùng trẻ, đặc biệt là Gen Z - đối tượng có thói quen mua sắm qua mạng xã hội. Các xu hướng trên TikTok, những video review từ KOL/KOC, hay các trào lưu mua sắm lan truyền nhanh chóng khiến nhiều bạn trẻ ra quyết định mua hàng vì sự ảnh hưởng từ cộng đồng, từ những gì đang “hot trend” trên mạng chứ không phải từ nhu cầu thực tế.

Ngoài ra, tâm lý “mua để nhận ưu đãi” cũng kích thích quyết định chi tiêu của giới trẻ. Số liệu báo cáo của Research & Markets chỉ ra, 85% số người trẻ Việt Nam sử dụng dịch vụ “mua trước trả sau”. Không những thế, người trẻ ngày nay còn có xu hướng chi tiêu cho trải nghiệm, tâm lý mua hàng để thỏa mãn cái tôi nhất thời.

Thế nhưng cái gì cũng có tính hai mặt. Việc mua sắm tiện lợi dễ cuốn người trẻ vào vòng xoáy nợ nần, khiến nhiều người đánh mất khả năng kiểm soát chi tiêu. Ban đầu xu hướng mua sắm chỉ là vài trăm nghìn cho món đồ nhỏ, rồi dần dần tích tụ thành khoản nợ khổng lồ. Khi công nghệ giúp việc mua sắm trở nên dễ như lướt màn hình, thì sự tự chủ tài chính - vốn cần lý trí và kỷ luật - lại dễ dàng bị đánh bại bởi cảm xúc tức thì.

Nhiều công ty cung cấp dịch vụ “mua trước, trả sau” quảng bá rầm rộ với thông điệp “không lãi suất”, “trả góp linh hoạt”, “mua gì cũng được, trả sau cũng xong”. Điều này khiến không ít bạn trẻ, đặc biệt là sinh viên và người mới đi làm, mất cảnh giác.

Chỉ cần có tài khoản ngân hàng, họ dễ dàng được duyệt hạn mức vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Ban đầu, số tiền nhỏ không đáng kể, nhưng khi liên tục mua sắm, đặt hàng online, du lịch, ăn uống… bằng hình thức BNPL, con số nợ tích tụ ngày càng lớn.

Thực tế, đã có nhiều trường hợp bị “vỡ nợ” cá nhân vì quên kỳ hạn thanh toán hoặc không đủ khả năng trả đúng hạn, dẫn đến bị phạt lãi chậm trả, bị ghi nợ xấu, thậm chí bị đòi nợ qua điện thoại, tin nhắn đe dọa.

Anh Lê Ngọc Phong (35 tuổi) vốn là một nhân viên công ty truyền thông có thu nhập ổn định, thế nhưng cũng chỉ vì tiêu xài quá mức nên anh đang trở thành con nợ của hai ngân hàng và một công ty tài chính. Anh xài cùng lúc hai thẻ tín dụng của ngân hàng và một công ty tài chính có tổng hạn mức thanh toán tới 150 triệu đồng/tháng.

Thấy món tiền hoàn lại, điểm thưởng hấp dẫn cộng với sức hút mua sắm cùng thể hiện độ hào nhoáng khi nắm thẻ tín dụng trong tay, anh sa đà vào cuộc chi tiêu của thẻ tín dụng lúc nào không hay. Mọi thứ vẫn trong tầm kiểm soát vài tháng đầu. Nhưng càng về sau, công việc, gia đình phát sinh nhiều thứ, không có tiền để đáo hạn, trả lãi thường xuyên, anh lại đi vay của bạn bè, người thân đập vào. Thậm chí còn dùng chiêu rút tiền từ thẻ tín dụng này, đáo hạn sang thẻ tín dụng kia và ngược lại.

Tương tự Nguyễn Phương Chi, hiện đang là nhân viên văn phòng tại Hà Nội cũng đang là con nợ của hình thức “mua trước trả sau”. Vốn có mức thu nhập ổn định, cô thường xuyên mua sắm trên các trang thương mại điện tử. Khi ví trả sau được tích hợp vào một số ứng dụng quen thuộc như Shopee, Lazada, MoMo… Chi bị thu hút ngay bởi các tiện ích của hình thức mua sắm này.

Chi bắt đầu sử dụng dịch vụ này để mua sắm quần áo, mỹ phẩm và đồ gia dụng nhỏ. Vào những đợt sale lớn như Black Friday hay “ngày đôi”, cô nàng đều tranh thủ mua thêm một số thiết bị công nghệ như tai nghe không dây, loa bluetooth… phục vụ công việc và giải trí. Mỗi lần mua sắm, Chi đều có tâm lý thoải mái nhờ ứng dụng cho phép chia khoản chi trả hàng tháng mà không cần lo đến việc trả ngay lập tức. Tuy nhiên, sau vài tháng mua sắm thả ga, cô gái trẻ bắt đầu nhận thấy áp lực tài chính khi tổng số tiền phải trả hàng tháng cứ tăng dần lên.

Không riêng Chi, hàng trăm nghìn người trẻ khác cũng đang rơi vào tình trạng tương tự. Theo Báo cáo Tài chính Tiêu dùng 2025 của VNPAY, gần 60% người trẻ Việt Nam đang có ít nhất một khoản nợ tiêu dùng, từ thẻ tín dụng, vay online, đến các dịch vụ BNPL. Đáng chú ý, 25% trong số đó thừa nhận thường xuyên quên hoặc chậm thanh toán.

Một thực tế không phủ nhận rằng nếu biết tiêu xài có kế hoạch, thẻ tín dụng hay “mua trước trả sau”, “mua hàng trả góp” đang giúp nhiều bạn trẻ giải tỏa “cơn khát” du lịch, mua sắm. Cách dùng trước trả nợ sau đôi lúc phát huy công dụng tốt, nhất là trong những tình huống đột xuất, thậm chí nguy cấp. Như với Nguyễn Đức Hiệp (Hà Nội), vừa ra trường đi làm nên việc cần một chiếc xe máy và laptop là hai thứ không thể thiếu, nhưng vì điều kiện gia đình khó khăn, nên Hiệp chấp nhận mua trả góp. Nhờ vậy mà Hiệp có phương tiện để đi làm và tích góp trả nợ dần.

Tương tự chị Phương Linh (nhân viên marketting Hà Nội) cũng nhận thấy thẻ tín dụng khá tiện lợi. Ban đầu chị sử dụng để mua trả góp điện thoại, nhưng sau đó chị bắt đầu vô tư sử dụng thẻ để thanh toán ăn uống, mua sắm và mua vé máy bay hay đặt nhà hàng, khách sạn để đi du lịch. Vì nghĩ trả góp hàng tháng cũng không nặng nên chị vô tư cà thẻ. Đến lúc nhận sao kê, chị hoảng hốt khi dư nợ lên cả trăm triệu đồng. Lương hàng tháng chỉ đủ trả nợ và lãi, khiến chị không thể tiết kiệm được gì.

Túng quá làm liều

Thực tế, cái bẫy không chỉ đến từ món hàng mà còn từ tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO). Những ưu đãi giới hạn thời gian hay sản phẩm “hot trend” dễ khiến giới trẻ “xuống tiền” chỉ để không bị tụt lại. Đến khi sao kê, con số chi tiêu tổng mới khiến nhiều người choáng váng. Nguy hiểm hơn, không ít người còn nghĩ rằng trả số tiền tối thiểu là đủ, trong khi thực tế lãi vẫn tính trên toàn bộ dư nợ, dẫn đến “lãi mẹ đẻ lãi con”.

Khi nợ nần chồng chất, nhiều người rơi vào đường cùng, lên mạng vào các hội nhóm để hỏi cách bùng nợ vì mất khả năng chi trả. Và các hội nhóm dạy cách bùng nợ cũng từ đó mọc lên như nấm sau mưa. Thậm chí nhiều đối tượng vì vay nợ mà nảy sinh trộm cắp, cướp giật tài sản để đáo hạn ngân hàng. Rất nhiều vụ cướp giật bị điều tra, phát hiện mà các đối tượng đều khai nhận gặp nhau trong các hội nhóm vỡ nợ muốn làm liều.

Mới đây Phòng Cảnh sát hình sự, Công an tỉnh Đắk Lắk vừa bắt giữ 3 đối tượng về hành vi “Cưỡng đoạt tài sản”. Các đối tượng gồm: Lù Thị Quyên Di (41 tuổi), Trần Thị Huyền Trang (35 tuổi, cùng trú tại xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk) và Đặng Đình Mạnh (44 tuổi, trú tại xã Sa Thầy, tỉnh Quảng Ngãi). Theo tài liệu điều tra, trong khoảng thời gian từ tháng 10/2024 đến tháng 9/2025, Di đã nhiều lần vay tiền của bà V. (48 tuổi, trú cùng xã) để đáo hạn ngân hàng và nợ lại số tiền 21,5 tỉ đồng.

Do muốn chiếm đoạt số tiền trên để không phải trả nợ nên ngày 11/9, Di đã nhờ Trang và Mạnh cùng tham gia. Trong hai ngày 13 và 14/9, Di, Mạnh và Trang đã bàn bạc thống nhất, dàn dựng cảnh đe dọa đang làm đơn tố cáo hành vi cho vay lãi nặng của bà V. đến cơ quan Công an. Đồng thời, yêu cầu bà V. phải viết giấy xóa nợ số tiền 21,5 tỉ đồng mà Di đã vay. Khi bị các đối tượng liên tục đe dọa, bà V. lo sợ nên đã đến nhà Di viết giấy xóa nợ toàn bộ số tiền trên. Sau đó, bà V. đã đến cơ quan Công an trình báo sự việc.

Trước đó Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội đã khởi tố, bắt tạm giam Vũ Thị Phương Thảo (26 tuổi, trú xã Hát Môn, TP Hà Nội) để điều tra về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Theo đó, ngày 27/8/2025, anh N.Q.P. (sinh năm 2001, trú tại xã Cổ Đô, TP Hà Nội) trình báo Công an xã Phúc Thọ về việc bị một phụ nữ quen qua mạng xã hội lừa đảo, chiếm đoạt 30 triệu đồng. Công an xã Phúc Thọ tiến hành xác minh, làm rõ đối tượng là Vũ Thị Phương Thảo.

Tại cơ quan Công an, Thảo khai do nợ nần nên nảy sinh ý định lừa đảo. Thảo lập nhiều tài khoản Facebook ảo mang tên “Kim Ly”, “Trần Trang Hà”… rồi tham gia các ứng dụng hẹn hò để làm quen với nam giới có nhu cầu tìm kiếm người yêu.

Sau khi tạo được lòng tin, Thảo giới thiệu mình là nhân viên các ngân hàng HDBank, MBBank, nói cần “chạy chỉ tiêu mở thẻ” để lừa nạn nhân tải các ứng dụng như VIKKI, ViettelMoney, đăng ký vay tín dụng.

Khi khoản vay được giải ngân, Thảo chuyển tiền về tài khoản cá nhân để chiếm đoạt. Ngoài ra, Thảo còn gây ra 2 vụ lừa đảo khác, chiếm đoạt khoảng 100 triệu đồng.

Về mặt tích cực, phương thức “mua trước, trả sau” giúp giới trẻ tiếp cận nhanh các sản phẩm, dịch vụ mà trước đây phải chờ tích lũy lâu mới mua được. Nhưng bên cạnh đó cũng tiềm ẩn những rủi ro đáng kể. Nó có thể tạo ra ảo giác về tài chính, khiến người trẻ cảm thấy mình tự chủ về tài chính trong khi thực tế đây chỉ là các khoản vay ẩn.

Việc chi tiêu dễ dàng mà không có kế hoạch dẫn đến nguy cơ nợ chồng nợ và gây áp lực tài chính khi các khoản phải trả đến hạn. Nếu không trả đúng hạn, người tiêu dùng có thể bị liệt vào danh sách nợ xấu của các ngân hàng thương mại. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới tới khả năng vay vốn trong tương lai cho học tập, kinh doanh hay các nhu cầu tài chính khác. Bởi vậy mỗi khi quẹt thẻ tín dụng hay “mua hàng trả góp”, “mua trước trả sau”, khách hàng cần thận trọng đánh giá được khả năng chi trả, quản lý chi tiêu của chính mình, để không tự biến mình thành con nợ của thú vui tiêu xài hoang phí.