Trong nhiều năm qua, Trung Quốc xem xe điện, pin lithium và pin mặt trời là “Bộ ba chủ lực mới” (New Trio), nhóm ngành mũi nhọn được kỳ vọng thay thế các lĩnh vực xuất khẩu truyền thống như dệt may, nội thất và đồ gia dụng. Chiến lược này từng đem lại thành công lớn. Trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, doanh nghiệp Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 80% thị phần tấm pin toàn cầu và gần như thống trị chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, lợi thế áp đảo ấy đang dần trở thành gánh nặng.
Sau giai đoạn mở rộng công suất quá nhanh nhờ trợ cấp, ưu đãi thuế và vốn giá rẻ, ngành pin mặt trời Trung Quốc rơi vào tình trạng dư cung nghiêm trọng. Cuộc đua giành thị phần từng giúp họ đánh bại nhiều đối thủ quốc tế, nhưng nay lại kéo toàn ngành vào vòng xoáy giảm giá, biên lợi nhuận thu hẹp và thua lỗ kéo dài.
Giá lao dốc, đại gia pin mặt trời đồng loạt thua lỗ
Bức tranh tài chính quý I/2026 cho thấy sức ép ngày càng lớn lên toàn ngành. Jinko Solar - nhà sản xuất tấm pin mặt trời lớn nhất thế giới ghi nhận doanh thu 12,2 tỷ nhân dân tệ (tương đương khoảng 1,8 tỷ USD), giảm 12% so với cùng kỳ, đồng thời lỗ ròng 1,3 tỷ nhân dân tệ.
tăng trưởng nóng
Jinko Solar không phải trường hợp cá biệt. Cả 5 nhà sản xuất pin mặt trời lớn nhất Trung Quốc đều báo lỗ trong quý vừa qua, với tổng mức lỗ ròng khoảng 7 tỷ nhân dân tệ. Tại Longi Green Energy Technology, giá vốn hàng bán thậm chí vượt doanh thu, kéo biên lợi nhuận gộp xuống mức âm. Jinko Solar và Trina Solar vẫn giữ được lợi nhuận gộp dương, nhưng không đủ bù đắp chi phí vận hành và chi phí cố định khổng lồ.
Nói cách khác, nhiều doanh nghiệp vẫn sản xuất và bán hàng nhưng gần như không tạo ra lợi nhuận. Họ buộc phải duy trì hoạt động để giữ thị phần, bảo toàn dòng tiền và tránh để dây chuyền nhàn rỗi, song càng sản xuất nhiều, áp lực tài chính càng lớn.
Nguyên nhân cốt lõi là tình trạng dư thừa công suất. Riêng 5 nhà sản xuất lớn nhất Trung Quốc đã có tổng công suất khoảng 500 GW mỗi năm, trong khi toàn ngành đạt khoảng 1.000 GW, tương đương 1,5-2 lần nhu cầu lắp đặt điện mặt trời toàn cầu, vốn chỉ khoảng 500-700 GW mỗi năm.
Khoảng cách lớn giữa cung và cầu khiến giá giảm sâu trên toàn chuỗi. Theo CEIC, giá tấm pin mặt trời đã giảm khoảng 60% so với đỉnh năm 2021, còn giá polysilicon - nguyên liệu đầu vào quan trọng nhất lao dốc tới 85% so với đỉnh năm 2022. Dù giá nguyên liệu giảm, lợi thế chi phí nhanh chóng bị triệt tiêu vì giá bán thành phẩm cũng giảm mạnh. Kết quả là toàn ngành rơi vào cuộc chiến giá khốc liệt, nơi cả doanh nghiệp lớn lẫn nhỏ đều phải bán rẻ để duy trì đơn hàng.
Pin mặt trời Trung Quốc trước ngã rẽ thanh lọc
Khó khăn của ngành pin mặt trời Trung Quốc không chỉ đến từ phía nguồn cung. Nhu cầu nội địa, từng là động lực tăng trưởng quan trọng nhất, cũng đang chững lại. Theo Soochow Securities, nhu cầu lắp đặt điện mặt trời tại Trung Quốc có thể giảm trong năm 2026, đánh dấu lần suy giảm đầu tiên kể từ khi ngành này hình thành. Dữ liệu chính thức cho thấy công suất lắp đặt mới trong 4 tháng đầu năm chỉ đạt 50,9 GW, giảm khoảng 50% so với cùng kỳ.
Khi thị trường trong nước giảm tốc, các doanh nghiệp Trung Quốc càng phụ thuộc vào xuất khẩu. Giai đoạn 2020-2024, lượng pin mặt trời xuất khẩu của nước này đã tăng hơn gấp ba lần, nhờ được hỗ trợ đáng kể bởi chính sách hoàn thuế giá trị gia tăng. Cơ chế này giúp các nhà sản xuất duy trì lợi thế cạnh tranh về giá trên thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, Bắc Kinh đang thay đổi cách tiếp cận. Trước tình trạng cạnh tranh quá mức và cuộc chiến giá ngày càng gay gắt, giới chức Trung Quốc đã dần thu hẹp ưu đãi cho ngành. Từ tháng 4/2026, chính sách hoàn thuế đối với sản phẩm pin mặt trời xuất khẩu chính thức bị bãi bỏ.
Động thái này được kỳ vọng giúp giá xuất khẩu phản ánh sát hơn cung - cầu thực tế, đồng thời hạn chế tình trạng bán hàng bằng mọi giá để giành thị phần. Dù vậy, việc rút bớt hỗ trợ cũng khiến triển vọng ngắn hạn kém chắc chắn hơn. Khi chi phí thực tế tăng lên trong lúc giá bán vẫn chịu áp lực giảm, khả năng phục hồi lợi nhuận sẽ phụ thuộc vào tốc độ cắt giảm công suất dư thừa và sự cải thiện của nhu cầu toàn cầu.
Nhà đầu tư vì thế vẫn thận trọng. Kể từ cuối tháng 3, cổ phiếu Jinko Solar đã giảm khoảng 17%, còn Longi Green Energy mất tới 25% giá trị, phản ánh lo ngại rằng quá trình điều chỉnh của ngành có thể còn kéo dài.
Một hướng đi được kỳ vọng là pin mặt trời perovskite. So với pin silicon truyền thống, công nghệ này mỏng hơn, nhẹ hơn và linh hoạt hơn, cho phép lắp đặt trên nhiều loại bề mặt và trong nhiều điều kiện khác nhau. Đây được xem là lời giải tiềm năng cho giai đoạn tăng trưởng mới, khi cạnh tranh không còn chỉ dựa vào quy mô và giá bán, mà chuyển sang hiệu suất và khả năng ứng dụng.
Tại Triển lãm SNEC khai mạc ở Thượng Hải ngày 3/6, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã giới thiệu các mẫu pin perovskite thế hệ mới. Đây cũng là lĩnh vực mà các đối thủ Nhật Bản, điển hình như Sekisui Chemical đang dồn lực phát triển nhằm thách thức vị thế thống trị của Trung Quốc.
Ngành pin mặt trời Trung Quốc vì vậy đang bước vào giai đoạn bản lề. Mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng công suất, trợ cấp và cạnh tranh giá rẻ đã đi tới giới hạn. “Chiến thắng” về thị phần toàn cầu, nếu không đi kèm kỷ luật công suất và đổi mới công nghệ, có thể trở thành gánh nặng cho chính những doanh nghiệp dẫn đầu.
Trong ngắn hạn, quá trình thanh lọc ngành gần như khó tránh khỏi. Các doanh nghiệp có bảng cân đối yếu, công nghệ lạc hậu hoặc phụ thuộc vào giá bán thấp sẽ chịu áp lực lớn nhất. Ngược lại, những tập đoàn có năng lực tài chính, sản xuất hiệu quả và khả năng dẫn dắt công nghệ mới vẫn có cơ hội trụ lại sau chu kỳ suy giảm.
