Trung thực là nền tảng của nghệ thuật chân chính
“Giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, ý thức trách nhiệm của người sáng tác trong kỷ nguyên số” đang là vấn đề nóng trên các diễn đàn và được các chuyên gia, nhà quản lý và văn nghệ sĩ quan tâm.
Ở hội thảo, khi nói về tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, các đại biểu cho rằng, tính trung thực, cảm xúc của người nghệ sĩ là "linh hồn" của một tác phẩm nghệ thuật. Khi nghệ sĩ đánh mất sự trung thực, tình yêu và cảm xúc của mình thì tác phẩm dù được đầu tư công phu đến đâu cũng khó có thể chạm tới trái tim mọi người. Khán giả không chỉ tiếp nhận nghệ thuật qua sân khấu, điện ảnh mà còn qua rất nhiều nền tảng số với tốc độ lan truyền nhanh.
Trong thời đại bùng nổ thông tin và trí tuệ nhân tạo, điều này càng trở nên quan trọng. AI có thể làm được mọi thứ, nhưng điều duy nhất để neo giữ lại một tác phẩm đó là những rung cảm của người nghệ sĩ trước cuộc đời. Có thể nói, kỷ nguyên số mang lại cơ hội lớn cho hoạt động sáng tạo. Chưa bao giờ nghệ sĩ có điều kiện tiếp cận công chúng nhanh chóng và rộng rãi như hiện nay. Chỉ bằng một thiết bị kết nối Internet, tác phẩm có thể đến với hàng triệu người trong vài giờ đồng hồ.
Sự cạnh tranh khốc liệt về lượt xem, lượt thích và lượng người theo dõi đang khiến không ít người làm nghệ thuật bị cuốn vào hào quang của sự nổi tiếng. Vì thế, có nhiều sản phẩm được tạo ra chủ yếu nhằm gây sốc, tạo tranh cãi hoặc khai thác những yếu tố phản cảm để thu hút sự chú ý.
Vừa qua cảnh quay ca sĩ Sơn Tùng đứng trên lưng chim Lạc trong MV “Come My Way” đã tạo ra một cuộc tranh luận vượt xa phạm vi một MV âm nhạc. MV vừa ra mắt đã đạt mốc triệu view nhưng những tranh luận vừa qua là lời nhắc nhở, bài học với giới nghệ sĩ. Khi sử dụng biểu tượng văn hóa lâu đời, càng sáng tạo táo bạo thì càng cần nền tảng tri thức, sự tinh tế và khả năng dự báo phản ứng xã hội.
Điều đáng lo ngại hơn là sự xuất hiện ngày càng phổ biến của trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực nghệ thuật. AI có thể hỗ trợ sáng tác nhạc, viết kịch bản, tạo hình ảnh, dựng phim và thậm chí mô phỏng giọng hát của nghệ sĩ. Công nghệ này mở ra những khả năng sáng tạo mới nhưng đồng thời cũng đặt ra hàng loạt vấn đề về bản quyền, quyền tác giả, tính nguyên bản và đạo đức nghề nghiệp.
Các chuyên gia tại hội thảo khẳng định rằng, AI không phải là đối thủ của nghệ sĩ mà đó là công cụ. Điều quan trọng là con người sử dụng công cụ đó như thế nào. Nếu AI được sử dụng để hỗ trợ sáng tạo, nâng cao chất lượng tác phẩm thì đó là xu thế tất yếu của thời đại. Nhưng nếu công nghệ bị lạm dụng để sao chép, làm giả hoặc đánh lừa công chúng thì những giá trị nền tảng của nghệ thuật sẽ bị tổn hại nghiêm trọng.
Nhạc sĩ Cát Vận - nguyên Tổng biên tập Tạp chí Âm nhạc Việt Nam, nguyên Trưởng ban biên tập Âm nhạc của Đài Tiếng nói Việt Nam cho rằng, người nghệ sĩ phải "làm chủ được tư duy ứng dụng thay vì lệ thuộc vào công nghệ".
“Hiện nay khoa học kỹ thuật phát triển, đặc biệt là AI, trước hết là mỗt thành tựu khoa học - công nghệ mà người làm nghề không thể đứng ngoài. Nếu am hiểu AI thì đây là một công cụ hữu ích, không ai có thể phối khí nhanh, mà phối khí nhiều vẻ đa dạng, đa màu sắc như AI. Người nhạc sĩ cần phải có văn hóa trong sáng tạo, điều đáng quan tâm là cách người nghệ sĩ sử dụng công nghệ này như thế nào, và có những người chưa hiểu về AI mà sử dụng quá lạm dụng. Mỗi thành tựu khoa học đều nhằm phục vụ dân sinh, vấn đề là người sử dụng thành tựu khoa học kỹ thuật ấy phải làm chủ được tư duy ứng dụng thay vì lệ thuộc vào công nghệ”, ông nói.
PGS.TS Đỗ Hồng Quân - Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam khẳng định AI chỉ có thể hỗ trợ chứ không thể thay thế "cảm xúc thật của người sáng tạo". “Trong lĩnh vực âm nhạc, Hội Nhạc sĩ Việt Nam và Hội Âm nhạc Hà Nội đã tổ chức các lớp học về AI trong sáng tác âm nhạc, AI cũng là một vũ khí đối với người sử dụng nó, chúng ta muốn biến thành sức mạnh mềm thì chúng ta phải nắm được bản chất công nghệ và kỹ năng vận hành nó”.
Chấn chỉnh vấn nạn hát nhép
Trong nghệ thuật biểu diễn, sự hiện diện trực tiếp của người nghệ sĩ là điều mà khán giả mong đợi. Thế nhưng, ngày nay, trong thời đại công nghệ, tình trạng lạm dụng kỹ thuật quá mức đang dần trở nên phổ biến. Việc hát nhép, dùng bản ghi âm thay cho giọng hát thực, hay quảng bá sai lệch về nội dung biểu diễn không chỉ là lỗi kỹ thuật mà là sự phản bội đối với khán giả. Điều này phản ảnh một nền nghệ thuật dễ dãi, đánh mất niềm tin của công chúng.
Không ít một loạt tên những ca sĩ như Thủy Tiên, Bích Phương, Duyên Quỳnh…bị réo tên vì hát nhép. Trên các diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng việc hát nhép, dù vô tình hay chủ động cũng khó chấp nhận với một ca sĩ chuyên nghiệp, đặc biệt trong sự kiện âm nhạc uy tín.
Ông Nguyễn Đăng Chương, Phó chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam nhận định: “Hát nhép là một trong những biểu hiện lệch chuẩn đáng chú ý của đời sống nghệ thuật hiện nay. Sự thiếu trung thực trong biểu diễn đang tạo ra những tác động tiêu cực không chỉ đối với hoạt động nghệ thuật mà còn đối với nhu cầu thưởng thức văn hóa của công chúng”.
Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cũng cho rằng: “Cách đây nhiều thập niên, chúng ta đã có những cuộc trao đổi và lên án vấn đề hát nhép. Hiện nay, hàng ngày chúng ta tiếp cận với nó, và không thể ngăn chặn hết ở trên mạng Internet cũng như trên sân khấu biểu diễn. Ví dụ như ở những lễ hội, có những trường hợp người nghệ sĩ vừa chèo đò vừa săn bắn vừa hát hoặc đối với các nghệ sĩ nổi tiếng khi lớn tuổi sức khỏe kém”.
Theo nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long: Trên thực tế, việc xây dựng một vở kịch về cuộc khởi nghĩa Yên Thế, ê-kíp sáng tạo cần những đoạn âm nhạc mang màu sắc giao hưởng để tạo không khí sử thi cho tác phẩm, nhưng với điều kiện thực tế của một đơn vị ở địa phương, việc huy động dàn nhạc giao hưởng là điều gần như không thể thực hiện, và lúc này AI được sử dụng để hỗ trợ xây dựng các lớp âm nhạc phù hợp yêu cầu nghệ thuật với bối cảnh lịch sử của vở diễn.
“Cần nhìn nhận hiện tượng hát nhép, hát đè một cách toàn diện hơn, trong mối liên hệ với sự vận động của thị trường giải trí, sự thay đổi của nhu cầu công chúng và quá trình hội nhập văn hóa, nhưng không đồng nghĩa với việc chấp nhận hay buông lỏng quản lý. Ngược lại, đây chính là cơ sở để giới chuyên môn, cơ quan quản lý và những người làm nghề cùng nhìn nhận về giới hạn giữa hỗ trợ kỹ thuật và tính chân thực của nghệ thuật biểu diễn”, ông nói.
NSND Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội cho rằng, những lệch chuẩn trong hoạt động nghệ thuật hiện nay không chỉ dừng lại ở hát nhép mà còn xuất hiện qua những biểu hiện lệch lạc về thẩm mỹ, văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật. Điều đáng lo ngại hơn cả là những biểu hiện đó đang làm mất đi sự rung động từ trái tim đến trái tim giữa nghệ sĩ và công chúng, yếu tố làm nên linh hồn của nghệ thuật.
Trong thời đại công nghệ số lên ngôi, nhưng công nghệ dù có hiện đại đến đâu, thì đó cũng là bộ máy được cài đặt, lặp trình và nằm trong khuôn khổ. Con người đó là thứ sinh vật sống có hỷ, nộ, ái, ố, những cảm xúc tầng tầng lớp lớp và đương nhiên có không ít tham vọng.
Một ai đó đã nói, nghệ sĩ là người nuôi tham vọng nhiều nhất, họ thích được mọi người chú ý, tung hô, sức hút của danh tiếng có sức quyến rũ không tưởng với người nghệ sĩ. Tuy nhiên, không phải ai bằng tài năng đích thực của mình cũng có thể chạm vào được.
Công nghệ hiện đại có thể giúp cho người nghệ sĩ đó tạo dựng nhanh chóng, nhưng sự trung thực giống như một ngọn lửa âm thầm giữ cho nghệ thuật không đánh mất linh hồn của mình. Đó là khi người nghệ sĩ dám sống thật với cảm xúc, tự tin vào bản thân, thành thật với khán giả.
Có thể ánh hào quang được tạo nên bởi công nghệ sẽ rực rỡ trong chốc lát, nhưng chỉ có sự chân thành mới đủ sức neo giữ niềm tin trong lòng khán giả. Bởi sau tất cả những ồn ào của thời đại số, điều chạm đến trái tim con người vẫn luôn là những gì chân thực nhất, giống như một giai điệu mộc mạc nhưng có thể ngân vang rất lâu trong ký ức người nghe.
