Theo báo cáo mới công bố của Diễn đàn Các tổ chức tiền tệ và tài chính chính thức (OMFIF) - tổ chức nghiên cứu độc lập trụ sở tại London (Anh), kể từ 2023, lần đầu tiên số lượng các ngân hàng trung ương trên thế giới có kế hoạch giảm tỷ trọng nắm giữ USD nhiều hơn nhóm có ý định tăng tỷ trọng trong 10 năm tới.
Khảo sát 2026 được OMFIF thực hiện trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 5 với sự tham gia của 74 ngân hàng trung ương, cho thấy: "Năm nay, yếu tố địa chính trị toàn cầu đã vượt qua môi trường chính trị nội bộ của Mỹ trong nguyên nhân làm giảm sức hấp dẫn của USD".
Ngược lại, rủi ro địa chính trị leo thang và những nghi ngờ ngày càng lớn về sự ổn định của hệ thống tiền tệ quốc tế đang thúc đẩy nhu cầu nắm giữ vàng. Tỷ lệ ngân hàng trung ương có kế hoạch tăng đầu tư vào kim loại quý này lên mức cao kỷ lục, dù giá vàng đã tăng hơn 20% so với cùng kỳ năm trước.
Theo OMFIF, vàng đã trở thành trọng tâm trong chiến lược quản lý dự trữ quốc gia của 82% ngân hàng trung ương được khảo sát. Có 51% đơn vị xem vàng là công cụ phòng vệ rủi ro, tăng 11 điểm phần trăm so với năm 2024.
Trong ngắn hạn, vàng cũng là loại tài sản được các ngân hàng trung ương dự kiến tăng nắm giữ nhiều nhất. Có 30% số đơn vị được hỏi cho biết sẽ nâng tỷ trọng phân bổ vàng trong vòng một đến hai năm tới.
Khảo sát của Hội đồng Vàng thế giới cho thấy khoảng 90% ngân hàng trung ương được hỏi đánh giá vàng phát huy hiệu quả trong giai đoạn khủng hoảng. Ngoài vai trò phòng vệ, vàng còn được xem là kênh lưu giữ giá trị dài hạn, nhất là trong môi trường lạm phát cao, đồng thời giúp giảm mức độ tập trung rủi ro vào một loại tài sản hoặc một đồng tiền.
Hồi tháng 6, xu hướng đa dạng hóa dự trữ toàn cầu tiếp tục được chú ý khi vàng vượt trái phiếu Kho bạc Mỹ về tỷ trọng nắm giữ. Báo cáo của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cho thấy, vào cuối năm 2025, vàng chiếm 27% tổng tài sản dự trữ của các ngân hàng trung ương toàn cầu, tăng từ mức 20% một năm trước đó.
Ngược lại, tỷ trọng trái phiếu Kho bạc Mỹ giảm từ 25% xuống 22% trong cùng giai đoạn. Diễn biến này chủ yếu phản ánh đà tăng giá mạnh của vàng, đồng thời cho thấy các ngân hàng trung ương đang tăng cường phân bổ sang các tài sản ngoài USD.
Chủ tịch ECB Christine Lagarde nhận định, căng thẳng địa chính trị tiếp tục thúc đẩy nhu cầu vàng từ các ngân hàng trung ương. Theo ECB, lượng vàng do các ngân hàng trung ương nắm giữ trên thế giới hiện vượt 36.000 tấn, gần tương đương mức đỉnh khoảng 38.000 tấn của thời kỳ Bretton Woods. Giá vàng cũng đã lập đỉnh hơn 5.500 USD/ounce vào tháng 1 năm nay.
Báo cáo của ECB cho thấy Trung Quốc, Ba Lan, Thổ Nhĩ Kỳ và Ấn Độ là những quốc gia tích lũy vàng mạnh nhất kể từ năm 2022. Nhu cầu cũng lan sang khu vực doanh nghiệp và nhà đầu tư cá nhân. Năm 2025, tổ chức phát hành stablecoin Tether mua hơn 100 tấn vàng.
Sự trở lại của vàng cho thấy cách các ngân hàng trung ương đánh giá rủi ro đã thay đổi đáng kể. Lượng vàng nắm giữ hiện đã gần mức cuối thời kỳ Bretton Woods, khi USD còn được neo vào vàng. Trước đó, vào thập niên 1990, nhiều ngân hàng trung ương từng bán mạnh vàng vật chất. Ngân hàng Dự trữ Australia đã bán 247 tấn vàng năm 1997, còn Anh bán 395 tấn trong giai đoạn 1999-2002 với giá bình quân 275 USD/ounce, sự kiện sau này được giới đầu tư gọi là “đáy Brown”.
Dù nhu cầu nắm giữ vàng có thể tiếp tục duy trì khi bất ổn kinh tế và địa chính trị còn cao, kim loại quý này khó trở lại vai trò như thời kỳ bản vị vàng. Vàng là công cụ phòng vệ và lưu giữ giá trị, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn chức năng thanh khoản, quy mô thị trường và vai trò thanh toán quốc tế của USD.
Tuy nhiên, OMFIF nhấn mạnh USD vẫn giữ vai trò thống trị trong danh mục dự trữ của các ngân hàng trung ương và nhiều khả năng duy trì vị thế này trong tương lai gần. Andrea Correa - Trưởng bộ phận nghiên cứu của OMFIF cho biết, tỷ trọng USD trong dự trữ của các ngân hàng trung ương vẫn quanh mức 58% trong 5 năm qua.
Do đó, quá trình phi USD hóa đang diễn ra chủ yếu theo hướng đa dạng hóa từng phần danh mục dự trữ, thay vì thay thế nhanh chóng đồng bạc xanh. Các ngân hàng trung ương đang chuyển thêm một phần tài sản sang euro, nhân dân tệ và một số đồng tiền khác. Có 29% đơn vị được OMFIF khảo sát dự kiến tăng nắm giữ euro trong dài hạn, so với 22% một năm trước.
Theo Karsten Stroborn - Tổng giám đốc phụ trách thị trường của Bundesbank (Ngân hàng Trung ương Đức), lượng trái phiếu quốc tế phát hành bằng euro đã đạt mức cao kỷ lục trong năm 2025. Euro cũng trở thành đồng tiền được sử dụng nhiều nhất trên thị trường trái phiếu xanh. Trong khi đó, gần như tất cả ngân hàng trung ương được OMFIF khảo sát đều cho rằng nhân dân tệ giúp đa dạng hóa danh mục hiệu quả. Nhu cầu đối với đôla Singapore, won Hàn Quốc và rand Nam Phi cũng đang tăng.
Về bản chất, dự trữ của ngân hàng trung ương có thể xem là “khoản tiết kiệm quốc gia”, bao gồm ngoại tệ, trái phiếu chính phủ, tiền gửi, tiền mặt và kim loại quý như vàng. Theo The Conversation, các tài sản này được sử dụng để can thiệp thị trường tài chính, hỗ trợ đồng nội tệ hoặc ứng phó trong giai đoạn căng thẳng. Dự trữ đặc biệt quan trọng khi đồng nội tệ mất giá mạnh hoặc việc vay vốn từ bên ngoài trở nên khó khăn, tốn kém.
Trong danh mục này, vàng được đánh giá cao nhờ không phụ thuộc vào nghĩa vụ thanh toán của một quốc gia hay tổ chức phát hành cụ thể. Nhu cầu mua vàng của ngân hàng trung ương cũng không diễn ra đồng đều, mà chủ yếu đến từ các thị trường mới nổi và nền kinh tế đang phát triển.
