"0% lãi suất", tiền về chỉ sau vài phút
Chỉ cần gõ các từ khóa như "ứng lương", "ứng tiền lương", "nhận lương sớm" trên Facebook, TikTok hay Google, hàng loạt quảng cáo xuất hiện với những lời mời gọi như "0% lãi suất", "nhận tiền trong 5 phút", "không cần thế chấp", "không cần chứng minh thu nhập". Các nội dung này xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, hội nhóm công nhân, diễn đàn việc làm và nền tảng tuyển dụng, khiến người có nhu cầu tài chính dễ dàng tiếp cận dịch vụ.
Đánh trúng tâm lý cần tiền gấp nhưng e ngại vay vốn hay tín dụng đen, nhiều nền tảng giới thiệu đây không phải khoản vay mà là dịch vụ cho phép người lao động nhận trước phần tiền lương đã phát sinh. Chính thông điệp này khiến không ít người xem đây là giải pháp tài chính tức thời mà chưa tìm hiểu kỹ điều khoản, cơ chế hoạt động và các chi phí do "nhà cái" tự đặt ra.
Anh Trần Văn M sử dụng dịch vụ ứng lương trước nhưng rất bất ngờ vì phải chịu hàng loạt các loại phí.
Để tìm hiểu thực tế, chúng tôi ghi nhận chỉ trong chưa đầy 10 phút tìm kiếm với các từ khóa như "ứng lương", "ứng tiền lương" hay "nhận lương sớm", hàng chục quảng cáo xuất hiện liên tiếp. Trong đó có quảng bá của một số nền tảng như G.M app, V App, E.K app cùng nhiều website, ứng dụng và fanpage khác. Điểm chung là sử dụng các thông điệp như "0% lãi suất", "nhận tiền trong 5 phút", "đăng ký online 100%", "chỉ cần CCCD", hướng đến người lao động có nhu cầu tài chính ngắn hạn.
Qua trải nghiệm một ứng dụng được quảng bá trên mạng xã hội, chúng tôi ghi nhận quy trình đăng ký chỉ mất vài phút. Người dùng phải xác thực số điện thoại, căn cước công dân và cung cấp một số thông tin cá nhân trước khi hệ thống hiển thị hạn mức có thể sử dụng.
Ở bước xác nhận giao dịch, tùy theo mô hình hoạt động của từng nền tảng, người dùng có thể được hiển thị các khoản như phí dịch vụ, phí xử lý giao dịch hoặc các khoản thu khác theo điều khoản sử dụng. Trong khi đó, thông điệp "0% lãi suất" thường được đặt ở vị trí nổi bật hơn.
Tuy nhiên, theo tìm hiểu của chúng tôi, không phải tất cả các nền tảng đều hoạt động theo cùng một mô hình. Theo thông tin công bố, một số doanh nghiệp triển khai mô hình Earned Wage Access (mô hình cho phép người lao động nhận trước một phần tiền lương đã phát sinh - EWA) thông qua doanh nghiệp đối tác, trong khi nhiều website, ứng dụng và fanpage khác cung cấp dịch vụ với cơ chế hoạt động và phương thức thu phí khác nhau. Điều này khiến người lao động khó phân biệt bản chất của từng loại dịch vụ nếu chỉ dựa vào quảng cáo.
Làm công nhân tại một khu công nghiệp ở Bắc Ninh, chị Nguyễn Thị H cho biết đã nhiều lần sử dụng ứng dụng ứng lương để trang trải cuộc sống. "Có tháng mới đến ngày 15 đã hết tiền vì phải đóng tiền học cho con, tiền thuê trọ, tiền điện nước. Thấy quảng cáo hiện suốt trên Facebook, chỉ cần vài phút là có tiền về tài khoản nên tôi đăng ký luôn. Lúc đó chỉ nghĩ làm sao có tiền để xoay xở, chứ cũng không để ý điều khoản", chị kể lại.
Trong khi đó, anh Trần Văn M nhân viên kho vận của một doanh nghiệp logistics, cũng từng tìm đến dịch vụ ứng lương khi chiếc xe máy bất ngờ hỏng, trong khi gần nửa tháng nữa mới đến kỳ nhận lương. Tin vào thông điệp quảng cáo "0% lãi suất", anh đăng ký nhận trước 4 triệu đồng. Tuy nhiên, theo anh, số tiền thực nhận thấp hơn số tiền đăng ký do phát sinh một số khoản phí theo điều khoản của dịch vụ. "Tôi chỉ nhìn thấy chữ "không lãi suất" nên nghĩ sẽ không mất tiền. Đến khi tiền về mới biết vẫn có một số khoản phí. Đọc lại điều khoản thì đúng là có ghi, nhưng rất dài và gần như chẳng ai đọc hết", anh chia sẻ.
Công an xã hướng dẫn bà con tránh bị lừa đảo trên không gian mạng.
Hai câu chuyện, hai hoàn cảnh khác nhau nhưng phản ánh một thực tế ngày càng phổ biến. Với thực tế hiện nay, do chi phí sinh hoạt tăng cao, không ít công nhân, lao động tự do và nhân viên văn phòng rơi vào cảnh thiếu tiền giữa tháng. Với họ, vài triệu đồng được giải ngân trong thời gian ngắn có thể trở thành "phao cứu sinh" để giải quyết nhu cầu cấp bách.
Tuy nhiên, chính nhu cầu cần tiền gấp khiến nhiều người chỉ quan tâm đến tốc độ giải ngân mà bỏ qua điều khoản và các khoản phí. Theo các chuyên gia, điều cần lưu ý không chỉ là lãi suất mà là tổng chi phí thực tế của giao dịch.
Để ứng lương thực sự trở thành công cụ hỗ trợ tài chính, các nền tảng cần minh bạch về mô hình hoạt động và chi phí, còn người lao động cần tìm hiểu kỹ trước khi sử dụng.
"Phao cứu sinh" hay chiếc bẫy tài chính?
Ứng lương không phải là khoản vay theo nghĩa truyền thống nếu người lao động chỉ nhận trước phần thu nhập đã phát sinh. Tuy nhiên, khi việc ứng trước diễn ra thường xuyên, dịch vụ này có thể trở thành điểm khởi đầu của một vòng xoáy phụ thuộc tài chính. Một phần tiền lương của tháng sau được sử dụng để bù cho khoản đã nhận trước của tháng này, khiến số tiền thực lĩnh giảm xuống và người lao động dễ phải tiếp tục ứng lương để trang trải các khoản chi thường xuyên.
Điều đáng lo ngại là việc liên tục "tiêu trước" thu nhập tương lai khiến khả năng tích lũy bị thu hẹp đáng kể. Với người có thu nhập thấp hoặc trung bình, chỉ một khoản chi đột xuất như ốm đau, học phí, tiền thuê nhà hay sửa chữa phương tiện đi lại cũng có thể tạo áp lực tài chính kéo dài qua nhiều kỳ lương.
Công nhân là những người hay sử dụng các ứng dụng này nhất.
Ở góc độ tích cực, Tiến sĩ Trương Tuấn Anh, Viện Chiến lược phát triển kinh tế số cho rằng mô hình EWA là một xu hướng tài chính mới, giúp người lao động tiếp cận chính phần thu nhập mình đã tạo ra mà không phải tìm đến tín dụng đen hoặc các khoản vay tiêu dùng có chi phí cao. Tuy nhiên, để phát huy đúng ý nghĩa hỗ trợ, dịch vụ cần được vận hành minh bạch, công khai đầy đủ điều khoản, các khoản phí (nếu có), quyền và nghĩa vụ của các bên, đồng thời chịu sự giám sát của cơ quan quản lý.
“Hiện nay không phải mọi nền tảng quảng bá dịch vụ "ứng lương" đều hoạt động theo cùng một mô hình. Một số doanh nghiệp công bố triển khai mô hình EWA thông qua hợp tác với doanh nghiệp sử dụng lao động, cho phép người lao động nhận trước phần tiền lương đã phát sinh. Trong khi đó, trên không gian mạng cũng xuất hiện nhiều website, ứng dụng và fanpage quảng bá dịch vụ với thông điệp tương tự nhưng cơ chế hoạt động, điều kiện sử dụng và phương thức thu phí có sự khác biệt. Chính sự tương đồng về cách quảng bá khiến người dùng khó nhận biết bản chất của từng loại hình dịch vụ nếu không tìm hiểu kỹ điều khoản”, TS Tuấn cho biết thêm.
Bên cạnh đó, cơ quan chức năng cũng đã nhiều lần cảnh báo về tình trạng các đối tượng lợi dụng nhu cầu ứng trước tiền lương để thực hiện hành vi lừa đảo. Theo Trung tâm Ứng cứu khẩn cấp không gian mạng Việt Nam (VNCERT/CC), một thủ đoạn phổ biến là gọi điện hoặc nhắn tin thông báo người dân "đủ điều kiện ứng trước 6 tháng lương qua ngân hàng", sau đó hướng dẫn bấm phím để gặp "nhân viên hỗ trợ". Tiếp đó, các đối tượng yêu cầu nạn nhân cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng và chuyển trước một khoản tiền với lý do "phí cước chuyển tiền" hoặc "phí giải ngân". Sau khi nhận được tiền, các đối tượng cắt đứt liên lạc và chiếm đoạt tài sản.
Chỉ cần gõ từ khóa trên Internet là cho ra hàng loạt các ứng dụng ứng lương
Không chỉ đối mặt nguy cơ mất tiền, người dùng còn có thể bị lộ lọt dữ liệu cá nhân nếu cung cấp căn cước công dân, số điện thoại, tài khoản ngân hàng hoặc các thông tin định danh cho những website, ứng dụng hoặc đối tượng không rõ nguồn gốc. Những dữ liệu này có thể tiếp tục bị lợi dụng cho các hành vi lừa đảo hoặc chiếm đoạt tài sản khác.
Vì vậy, VNCERT/CC khuyến cáo người dân cần kiểm tra kỹ nguồn thông tin khi nhận được các cuộc gọi, tin nhắn hoặc quảng cáo về "ứng trước tiền lương"; tuyệt đối không chuyển bất kỳ khoản phí nào để được giải ngân, không cung cấp thông tin cá nhân theo hướng dẫn của người lạ và chỉ xác minh thông tin qua website, ứng dụng hoặc tổng đài chính thức của ngân hàng, doanh nghiệp hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ.
Dưới góc độ pháp lý, Bộ luật Lao động năm 2019 chưa có quy định riêng điều chỉnh mô hình Earned Wage Access. Điều 101 của Bộ luật quy định người lao động được tạm ứng tiền lương theo điều kiện do hai bên thỏa thuận và trong một số trường hợp không bị tính lãi. Đây được xem là cơ sở pháp lý gần nhất đối với việc người lao động nhận trước phần tiền lương đã phát sinh. Tuy nhiên, khi có sự tham gia của bên thứ ba là các nền tảng công nghệ trong việc kết nối, ứng tiền hoặc cung cấp dịch vụ giữa doanh nghiệp và người lao động, nhiều vấn đề pháp lý mới phát sinh nhưng hiện chưa có quy định chuyên biệt điều chỉnh.
Luật sư Nguyễn Hoàng Lan - Đoàn luật sư Hà Nội chia sẻ, việc một mô hình có được xem là hoạt động cấp tín dụng hay không cần được đánh giá dựa trên bản chất giao dịch, thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi "ứng lương". Nếu doanh nghiệp trực tiếp chi trả phần tiền lương người lao động đã tạo ra thì bản chất gần với cơ chế tạm ứng tiền lương theo Bộ luật Lao động. Trong trường hợp có sự tham gia của bên thứ ba ứng tiền từ nguồn vốn của mình, phát sinh nghĩa vụ hoàn trả hoặc các cơ chế thu phí gắn với việc ứng tiền, bản chất giao dịch có thể cần được cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định của pháp luật chuyên ngành.
Điều thị trường cần hiện nay không phải là hạn chế mô hình ứng lương, mà là sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để phân định rõ các loại hình dịch vụ, quy định minh bạch về điều kiện cung cấp, nguyên tắc thu phí, công khai thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và cơ chế giải quyết tranh chấp. Khi khuôn khổ pháp lý được hoàn thiện, ứng lương qua ứng dụng sẽ có điều kiện phát huy đúng vai trò là công cụ hỗ trợ tài chính cho người lao động, đồng thời hạn chế nguy cơ bị lợi dụng hoặc bị biến tướng.
