Vết trượt dài của thể thao Azerbaijan

Phần còn lại dành cho việc tổ chức các sự kiện mang tầm quốc tế tại Azerbaijan. Quốc gia Trung Á chỉ vỏn vẹn 9,4 triệu dân này đã từng là nước chủ nhà của không ít giải thi đấu thể thao quốc tế như Đại hội thể thao châu Âu và Giải đua xe công thức 1. Không ít người tuy vậy đang đặt câu hỏi: “Liệu thể thao Azerbaijan có thật sự khỏe mạnh?”

 “Chuyện nhà!”

Tờ Le Monde Diplomatique (Pháp) từng nói đùa: “Ilham Aliyev “trị” thể thao như trị con cháu trong nhà!”. Họ nói vậy vì các quan chức thể thao ở Azerbaijan đều là người nhà hoặc đồng minh chính trị của ông Aliyev. Bản thân Tổng thống cũng đang giữ chức Chủ tịch Hội đồng Olympics quốc gia; còn vợ của ông, nguyên Phó tổng thống Mehriban Aliyeva, là Chủ tịch Liên đoàn Thể dục dụng cụ Azerbaijan.

Có 20 chủ lịch liên đoàn thể thao tại Azerbaijan là thành viên nội các như liên đoàn cử tạ (Bộ trưởng Nông nghiệp), liên đoàn quyền Anh (Bộ trưởng Lao động) và liên đoàn bóng rổ (Bộ trưởng Giáo dục). Theo các nhà quan sát, hiện tượng này gây hại cho chính thể thao Azerbaijan vì hai lý do: các vị bộ trưởng không hề hiểu về chính bộ môn mình được giao quản lý, và họ thường xuyên bị thế chỗ mỗi khi làm mất lòng ông Aliyev.

Nữ nhà báo điều tra Khadija Ismayilova viết: “Ngân sách cho từng bộ môn thể thao liên quan trực tiếp đến việc vị lãnh đạo liên đoàn thể thao đó được tổng thống “sủng ái” đến mức nào. Ngược lại, vận động viên bộ môn nào càng giành được nhiều huy chương quốc tế, vị bộ trưởng quản lý bộ môn đó lại càng “ghi điểm” trong mắt ông Aliyev!”.

Bà Khadija đã giành nhiều năm điều tra về hoạt động tài chính của các liên đoàn thể thao Azerbaijan. Điều này là rất khó vì theo luật pháp Azerbaijan, các cơ quan cấp bộ phải công bố rộng rãi báo cáo tài chính hằng năm của mình, nhưng những liên đoàn thể thao lại được quyền giữ bí mật mọi thông tin nội bộ.

“Chiến tích” lớn nhất của nữ nhà báo là buộc được Liên đoàn Bóng đá Azerbaijan phải công khai báo cáo tài chính. Theo báo cáo, tổng ngân sách của liên đoàn trong giai đoạn 2011-2021 là 159 triệu USD, trong đó có 79 triệu USD là do tập đoàn dầu mỏ quốc gia SOCAR tài trợ. Điều đáng ngạc nhiên là một phần không nhỏ trong số tiền đó không đến từ tài khoản của SOCAR mà là từ tài khoản cá nhân của Bộ trưởng Kinh tế Mikayil Jabbarov.

Ngoài chức bộ trưởng, ông Jabbarov còn giữ 49 vị trí quan trọng khác trong chính phủ như thành viên ban quản trị SOCAR và ghế chủ tịch hai liên đoàn đấu kiếm và cầu lông. Trước những nghi vấn vì sao bộ trưởng lại sở hữu nhiều tiền trong tài khoản riêng đến vậy, ông Jabbarov tuyên bố từ chức. Vậy mà chỉ một thời gian ngắn sau ông ta đã lại được bổ nhiệm làm Chủ tịch Liên đoàn vật Azerbaijan.

Người tiền nhiệm của ông Jabbarov tại liên đoàn vật là nguyên Bộ trưởng Thuế Fazil Mammadov. Có thời điểm ông này giữ chức chủ tịch ba liên đoàn thể thao một lúc: Liên đoàn Đua xe đạp, Liên đoàn Khúc côn cầu và Liên đoàn Vật. Scandal nổ ra khi nhiều vận động viên vật lên mặt báo để than phiền việc họ chưa nhận được lương 15 tháng liền, trong khi vào thời điểm đó chỉ còn 3 tháng nữa là diễn ra giải vô địch thế giới. Đội ngũ bác sỹ, chuyên gia dinh dưỡng, chuyên gia đấm bóp, v.v… cũng đã nghỉ việc từ lâu vì không có lương.

Báo chí và Bộ trưởng Mammadov sau đó chơi trò “kéo co” với nhau nhiều tháng liền. Ông Fazil liên tục phủ nhận việc mình “ăn chặn” ngân sách liên đoàn vật, nhưng phải đến khi báo chí vào cuộc thì các vận động viên mới được tiếp tục nhận lương. Sau vụ việc này, ông Fazil bị cách chức bộ trưởng và chủ tịch ba liên đoàn thể thao. Người thiệt nhất trong vụ này tuy vậy lại là những vận động viên khúc côn cầu do liên đoàn của họ cũng bị đóng cửa vĩnh viễn.

Người cháu họ của Fazil Mammadov là Anar Mammadov, con trai Bộ trưởng Giao thông Ziya Mammadov. Trong một bức điện gửi Washington, tòa đại sứ quán Mỹ ở Baku từng gọi Ziya Mammadov là “kẻ tham lam nhất tại Azerbaijan”. Đứa con trai Anar của ông ta cũng là một “tay chơi” khét tiếng. Vậy mà Anar Mammadov lại được nhận chức vụ Chủ tịch Liên đoàn Bóng chuyền Azerbaijan.

Anar ngồi trên ghế chủ tịch được vỏn vẹn bốn tháng thì chịu cách chức vì “ăn chặn” tiền lương bốn tháng của các vận động viên và nhân viên liên đoàn. Không lâu sau đó ông Ziya cũng mất chức bộ trưởng giao thông. Liên đoàn Bóng chuyền bị đóng cửa suốt bốn năm liền và chỉ vừa mới đi vào hoạt động trở lại hồi tháng 2 vừa qua. Vị đương kim Chủ tịch của liên đoàn là Rauf Khalilov, con trai triệu phú xe hơi Iskender Khalilov. Ông Iskender nằm trong số những người ủng hộ quan trọng nhất của Tổng thống Aliyev.

Theo ông Natig Jafarli, chuyên gia kinh tế và lãnh đạo đảng đối lập ReAl thì các liên đoàn thể thao tại Azerbaijan có liên quan trực tiếp đến hoạt động tham nhũng của quan chức nước này: “Ngân sách để các liên đoàn thể thao hoạt động phần lớn đến từ tiền tài trợ của các bộ trưởng. Mà tiền tài trợ này đến từ chính các hoạt động tham nhũng do các bộ trưởng gây ra. Không thể nào tách rời được thể thao với tham nhũng ở Azerbaijan”.

Huy chương…“bẩn”?

Vào tháng 9 năm 2021, Tổng thống Aliyev bổ nhiệm một vị bộ trưởng thể thao mới. Trong buổi lễ nhậm chức của tân Bộ trưởng Farid Gayibov, ông Aliyev có một bài phát biểu dài trách móc toàn bộ ngành thể thao Azerbaijan vì thành tích yếu kém tại các giải thi đấu quốc tế. Trong kỳ Olympics Tokyo vừa qua, Azerbaijan chỉ chiếm vị trí 33 trên bảng xếp hạng. Ông Aliyev thề rằng trong vòng bốn năm sắp tới sẽ “thay máu” toàn bộ ngành thể thao nước nhà.

Một trong những cải cách được ông Aliyev đưa ra là tăng tiền thưởng cho những vận động viên đạt thành tích tốt. Vào năm 2017, Văn phòng phủ Tổng thống Azerbaijan trao thưởng tổng cộng 1,7 triệu USD cho Đội tuyển Cờ vua và Bóng chuyền nữ sau khi thắng các giải vô địch toàn châu Âu. Đội tuyển Vật quốc gia của họ mới đây cũng nhận được 1,2 triệu USD tiền thưởng sau khi về nhì tại giải vô địch châu Âu. Mặt khác, các vị quan chức lãnh đạo thể thao cũng nhờ chiến thắng của đội nhà mà có cơ hội được cất nhắc.

Cho dù ý định đằng sau chính sách khen thưởng trên mang tính tích cực, nó cũng vô tình tạo động lực để các liên đoàn thể thao gian lận. Từng có thời điểm Liên đoàn quyền Anh Azerbaijan suýt nữa bị cấm thi đấu quốc tế hoàn toàn sau khi hãng tin BBC của Anh điều tra ra rằng liên đoàn đã đút lót hiệp hội quyền Anh không chuyên quốc tế (AIBA) để đổi lấy Huy chương vàng Olympic. AIBA đã nhận 10 triệu USD tiền “đầu tư” từ một doanh nghiệp Azerbaijan thông qua ngân hàng Thụy Sỹ. 10 triệu USD đó là cái giá để đổi lấy hai tấm Huy chương vàng Olympic London môn đấm bốc.

Vụ án sau đó được đưa ra Tòa án trọng tài thể thao (Thụy Sỹ). Bị cáo là Kamaladdin Heydarov, Bộ trưởng Bộ Tình trạng khẩn cấp Azerbaijan kiêm Chủ tịch Liên đoàn quyền Anh nước này. Ông Heydarov còn giữ chức Chủ tịch Tập đoàn đa ngành Gilan Holding. Công ty con trực thuộc Gilan Holding là Benkons MMC đã đứng ra “đầu tư” vào AIBA. Kết quả của phiên tòa không được công bố, nhưng Heydarov sau đó từ chức bộ trưởng và chủ tịch liên đoàn quyền Anh, còn AIBA cho biết họ đã trả lại toàn bộ số tiền nói trên cho phía Azerbaijan.

Mặt khác, các vận động viên Azerbaijan thất bại trên trường quốc tế khi về nước còn phải chịu hình phạt hà khắc. Rafael Aghayev là một trong số những võ sỹ karate giỏi nhất thế giới hiện nay. Vận động viên 37 tuổi này đến nay đã giành được 5 chức vô địch thế giới và 11 chức vô địch châu Âu. Vậy mà sau khi võ sỹ chỉ giành được Huy chương bạc trong kỳ Olympic Tokyo vừa qua, lương tháng của anh đã bị cắt đi một nửa. Toàn bộ đội ngũ huấn luyện viên của đội tuyển karate Azerbaijan cũng bị đuổi việc. Những hành động “quá trớn” nói trên đã gây ra cơn thịnh nộ trong khắp cộng đồng karate quốc tế.

Nhà báo Khadija Ismayilova bình phẩm: “Các nhà lãnh đạo Azerbaijan thực ra không hề quan tâm đến thể thao, đến các vận động viên. Họ chỉ muốn biết năm này Azerbaijan tổ chức bao nhiêu sự kiện thể thao quốc tế, các đội tuyển quốc gia giành được bao nhiêu huy chương. Thể thao “bẩn: đến bao nhiêu họ cũng mặc kệ, miễn là mua được cái “danh” cho họ”.

Đi tìm lời giải

Từ nhiều năm trở lại đây đã có những lời kêu gọi các hiệp hội thể thao quốc tế gây áp lực lên Azerbaijan. Theo luật sư Raphael Annasohn, điều này khó xảy ra vì quan hệ giữa các tổ chức này với Baku: “Chính phủ Azerbaijan đã bỏ ra rất nhiều tiền đóng góp cho các hiệp hội thể thao quốc tế. Thật khó để tưởng tượng việc lãnh đạo những tổ chức này dám đứng lên chỉ trích Azerbaijan trong cách quản lý thể thao của họ”.

Trong lúc chờ đợi một giải pháp từ phía trên, người hâm mộ thể thao một số nước đã đứng lên nói ra suy nghĩ của mình. Sau khi Liên đoàn Bóng đá châu Âu UEFA tuyên bố lựa chọn sân vận động quốc gia Azerbaijan làm nơi tổ chức trận chung kết cúp Europa League năm 2020 giữa Sevilla (Tây Ban Nha) và Inter Milan (Ý), cổ động viên của hai đội bóng này đã xuống đường biểu tình.

Họ phản đối việc tổ chức trận chung kết tại một đất nước xa xôi như vậy, mà lại có đội tuyển quốc gia vừa phải chịu hình phạt của FIFA vì hành vi làm giả giấy tờ cầu thủ  - một số cầu thủ nhập tịch trước đó đã bị cấm thi đấu quốc tế sau khi FIFA phát hiện hồ sơ của họ tăng khống số năm cư trú tại Azerbaijan. Cuối cùng UEFA cũng phải “chiều lòng” cổ động viên và chuyển trận đấu sang sân vận động Rhein Energie Stadion ở Cologne, Đức. Chiến thắng này của các cổ động viên Tây Ban Nha và Ý như mở ra hy vọng mới cho những người muốn thấy thể thao Azerbaijan “vực dậy” khỏi cuộc khủng hoảng hiện nay.