Mã số vùng trồng phải gắn với nhu cầu thị trường
Mã số vùng trồng được xem là điều kiện kỹ thuật quan trọng giúp nông sản đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nhất là khi tham gia các thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, được cấp mã số không đồng nghĩa sản phẩm sẽ có giá bán tốt hoặc chắc chắn tìm được đầu ra. Nếu thiếu kế hoạch sản xuất gắn với nhu cầu thực tế, người nông dân vẫn có thể đối mặt với tình trạng cung vượt cầu, khó tiêu thụ sản phẩm.
Khi một mùa vụ được giá, tâm lý mở rộng diện tích để tăng lợi nhuận thường xuất hiện. Nhưng nếu nhiều hộ cùng chạy theo tín hiệu giá mà không nắm chắc nhu cầu thị trường, sản lượng tăng nhanh có thể gây áp lực lên khâu tiêu thụ. Vì vậy, mã số vùng trồng không thể trở thành giấy bảo đảm cho giá bán hay đầu ra của nông sản.
PGS.TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam cho rằng, không nên xem mã số vùng trồng là công cụ để chạy theo quy mô bằng mọi giá. Kế hoạch về diện tích, sản lượng phải gắn với nhu cầu thị trường, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về chất lượng, môi trường và trách nhiệm xã hội.
vùng trồng.
Cùng quan điểm, PGS.TS Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia nhấn mạnh, người sản xuất cần xác định được sản phẩm sẽ bán cho ai trước khi bắt đầu sản xuất. Thông tin thị trường phải được cụ thể hóa thành kế hoạch về quy mô vùng nguyên liệu, sản lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật theo yêu cầu của bên mua.
Muốn làm được điều đó, cần tổ chức lại mối liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Khi từng hộ vẫn sản xuất riêng lẻ, việc đồng nhất chất lượng, kiểm soát quy trình an toàn thực phẩm và bảo đảm nguồn cung ổn định sẽ gặp nhiều khó khăn. Doanh nghiệp cũng khó đầu tư lâu dài nếu thiếu đầu mối đủ năng lực quản lý vùng nguyên liệu, điều phối sản xuất.
Hợp tác xã cần được nâng cao năng lực trong quản lý chất lượng, chứng nhận, sơ chế, đóng gói và kết nối thị trường. Doanh nghiệp phải tham gia ngay từ khâu quy hoạch sản xuất, thay vì chỉ xuất hiện ở công đoạn thu mua. Các bên cần có cam kết cụ thể về sản lượng, chất lượng, phương thức tiêu thụ, quyền lợi và trách nhiệm.
Nếu nông dân có mã số vùng trồng nhưng doanh nghiệp thiếu cam kết thu mua dài hạn, hoặc các bên không thống nhất được cách chia sẻ lợi ích, chuỗi liên kết vẫn có nguy cơ đứt gãy. Bởi vậy, giá trị của mã số vùng trồng không chỉ nằm ở việc đáp ứng điều kiện kỹ thuật mà phải được đặt trong một hệ thống tổ chức sản xuất và tiêu thụ ổn định.
Minh bạch dữ liệu, rõ trách nhiệm từng khâu
Ngày 1/7/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) đưa Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản vào sử dụng, từng bước hình thành nền tảng dùng chung để quản lý chủ thể, sản phẩm, lô hàng và kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp và người sản xuất.
Theo ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ NN&MT, sau 4 tháng triển khai, đến hết ngày 31/10/2026, hệ thống ghi nhận 821.734 sản phẩm thuộc 18.536 dòng sản phẩm đăng ký, với 212 doanh nghiệp và 3.048 nông hộ tại 28 tỉnh, thành phố tham gia. Trong đó, 161.324 sản phẩm thuộc 20 dòng sản phẩm đã có dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc; 21 doanh nghiệp và 52 nông hộ tại 16 tỉnh, thành phố đã có dữ liệu truy xuất trên hệ thống.
Việc triển khai đang chuyển từ đăng ký thông tin, kết nối kỹ thuật sang tổ chức truy xuất theo chuỗi và lô hàng thực tế. Với sầu riêng, đã có 15 container áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử xuất khẩu sang Trung Quốc, dữ liệu bước đầu gắn với vùng trồng, cơ sở đóng gói và lô hàng xuất khẩu. Trong lĩnh vực chè, 109 mã vùng trồng tại Thái Nguyên được gắn định vị GPS; 45 tổ hợp tác, hợp tác xã, doanh nghiệp được thí điểm ứng dụng VNPT Green. Hệ thống cũng đã kết nối với hệ thống của Thaibinh Seed và Lộc Trời trong lĩnh vực lúa gạo.
Những kết quả này cho thấy phạm vi kết nối đang được mở rộng. Tuy nhiên, số lượng sản phẩm đăng ký và số sản phẩm đã có dữ liệu phục vụ truy xuất là hai chỉ số khác nhau. Hiệu quả không thể chỉ đánh giá bằng số lượng sản phẩm hay mã QR được tạo lập, mà phải thể hiện ở khả năng truy xuất, kiểm chứng thông tin trên từng lô hàng thực tế.
Giá trị cốt lõi của hệ thống là kết nối, kiểm tra và đối chiếu thông tin xuyên suốt chuỗi cung ứng, từ sản xuất, thu mua, chế biến, bảo quản đến vận chuyển, phân phối. Qua đó, cơ quan quản lý có thêm công cụ giám sát an toàn thực phẩm, quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và đối chiếu thông tin kiểm nghiệm, kiểm dịch. Khi phát hiện sản phẩm không bảo đảm an toàn, dữ liệu truy xuất giúp xác định lô hàng liên quan, khoanh vùng, thu hồi và xử lý kịp thời.
Đối với doanh nghiệp, thông tin nguồn gốc có thể kiểm chứng giúp đáp ứng yêu cầu của đối tác, giảm rủi ro tranh chấp và bảo vệ thương hiệu. Người tiêu dùng cũng có thêm căn cứ nhận biết nguồn gốc, lựa chọn sản phẩm và bảo vệ quyền lợi.
Dù vậy, khó khăn lớn hiện nay là bảo đảm dữ liệu đầy đủ, thống nhất và xuyên suốt chuỗi cung ứng. Dữ liệu chuyên ngành còn phân tán; mã định danh, cấu trúc dữ liệu và phương thức kết nối chưa đồng bộ. Thông tin tại các khâu thu gom, giao nhận, chia, ghép lô chưa được chuyển giao đầy đủ cùng hàng hóa. Ở cấp cơ sở, nông hộ, hợp tác xã và cơ sở sản xuất nhỏ còn hạn chế về kỹ năng số, kinh phí; việc ghi chép, cập nhật và duy trì dữ liệu phát sinh chi phí, trong khi lợi ích kinh tế từ việc tham gia chưa rõ ràng.
Để khắc phục, Bộ NN&MT định hướng hoàn thiện quy trình truy xuất cho từng nhóm sản phẩm, quy định rõ mã lô, dữ liệu tối thiểu, thời điểm cập nhật và trách nhiệm cung cấp, kiểm tra, chia sẻ thông tin. Đồng thời, chuẩn hóa dữ liệu về chủ thể, vùng sản xuất, địa điểm, sản phẩm, lô hàng và công đoạn; tăng cường kết nối giữa các hệ thống, hạn chế khai báo trùng lặp.
Việc truy xuất điện tử toàn trình được triển khai theo chuỗi ngành hàng, sản phẩm và mức độ rủi ro, trước mắt ưu tiên sầu riêng, chè, lúa gạo cùng một số sản phẩm thuộc lĩnh vực chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và chế biến. Bộ đặt mục tiêu đến ngày 30/11/2026, mỗi Cục chuyên ngành có ít nhất một sản phẩm được tổ chức truy xuất điện tử toàn trình, có thể truy ngược, truy xuôi và đối soát dữ liệu.
Một điểm cần lưu ý là mã QR chỉ là phương tiện truy cập thông tin, không phải bằng chứng sản phẩm đã được kiểm chứng đầy đủ. Hiệu quả của hệ thống phải được đánh giá bằng khả năng xác định đúng nguồn gốc, truy vết lô hàng, đối soát dữ liệu và phục vụ xử lý khi phát sinh vấn đề.
Cùng với hoàn thiện hệ thống dữ liệu, thủ tục cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói được đưa về UBND cấp xã, nơi trực tiếp quản lý địa bàn sản xuất. Với trường hợp không đăng ký xuất khẩu đến thị trường yêu cầu mã số, thời hạn giải quyết tối đa là 3 ngày làm việc theo Quyết định số 3072/QĐ-BNNMT.
Từ mã số vùng trồng đến hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, mục tiêu cuối cùng không chỉ là gia tăng số lượng sản phẩm đăng ký hay số tem được gắn lên hàng hóa. Điều quan trọng hơn là hình thành quy trình quản lý minh bạch, dữ liệu có thể kiểm chứng và chuỗi liên kết có trách nhiệm. Khi người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng thực hiện đúng vai trò, truy xuất nguồn gốc mới thực sự trở thành công cụ nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm và tạo nền tảng cho nông sản phát triển bền vững.
