Gian lận từ đầu vào đến khâu tiêu thụ
Thực tế cho thấy, gian lận thương mại trong lĩnh vực nông nghiệp diễn ra ở nhiều khâu, từ sản xuất, nhập khẩu vật tư đầu vào đến chăn nuôi, trồng trọt, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Những hành vi như sản xuất, kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả; nhập lậu động vật, sản phẩm động vật; kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng nông sản, an toàn thực phẩm và sức khỏe cộng đồng.
Theo ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), từ đầu năm đến nay, trong lĩnh vực trồng trọt và bảo vệ thực vật, các đơn vị chức năng đã phối hợp xử lý 14 vụ việc liên quan đến phân bón, thuốc bảo vệ thực vật giả, nhập lậu, thuộc danh mục cấm hoặc chưa được phép lưu hành. Đồng thời, 15 trường hợp nhập khẩu vật tư, giống cây trồng không đạt yêu cầu chất lượng bị xử phạt với tổng số tiền hơn 663 triệu đồng.
Trong lĩnh vực lâm nghiệp, động vật hoang dã và thủy sản, theo báo cáo của Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, trong 10 tháng đầu năm 2026, cơ quan chức năng tại 34 tỉnh, thành phố đã phát hiện 1.680 vụ vi phạm, gồm 913 vụ liên quan đến động vật hoang dã và 767 vụ vi phạm về bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng đã xử phạt 4 vụ việc của 4 doanh nghiệp liên quan đến chất lượng sản phẩm hàng hóa, với số tiền trên 130 triệu đồng.
Đáng chú ý, tình trạng vận chuyển trái phép động vật và sản phẩm động vật qua biên giới tiếp tục được phát hiện. Tính đến ngày 20/10/2026, lực lượng chuyên ngành chăn nuôi, thú y tại các địa phương đã phối hợp xử lý 87 vụ vận chuyển trái phép động vật, sản phẩm động vật nhập lậu; tiêu hủy 3.720 quả trứng gia cầm, 1.523 con động vật và 23.965kg sản phẩm động vật nhập lậu.
Những con số trên cho thấy vi phạm không chỉ tập trung ở hàng hóa thành phẩm mà còn xuất hiện ngay từ đầu vào của quá trình sản xuất. Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng không bảo đảm chất lượng có thể tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng nông sản. Trong khi đó, động vật và sản phẩm động vật nhập lậu tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh, mất an toàn thực phẩm, gây khó khăn cho công tác kiểm soát nguồn cung.
Theo nhận diện của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ở lĩnh vực chế biến và phát triển thị trường, vi phạm còn liên quan đến ghi nhãn, chất lượng hàng hóa, hàng nhập khẩu không phù hợp quy chuẩn và hồ sơ an toàn thực phẩm thiếu độ tin cậy, khó truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, nguy cơ gian lận xuất xứ nông sản, gỗ và sản phẩm gỗ đòi hỏi phải kiểm soát chặt mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hồ sơ chứng minh xuất xứ.
Một trong những khó khăn lớn hiện nay là đặc điểm sản xuất nông nghiệp còn nhỏ lẻ, phân tán, chuỗi cung ứng qua nhiều khâu trung gian, trong khi địa bàn quản lý rộng và lực lượng kiểm tra tại cơ sở còn mỏng. Việc kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và chia sẻ thông tin giữa các lực lượng chức năng có thời điểm chưa đồng bộ.
Ông Ngô Hồng Phong cũng phân tích, bên cạnh những hạn chế về nhân lực và địa bàn, tình trạng lạm dụng hóa chất, kháng sinh, chất cấm chưa được kiểm soát toàn diện. Nguồn tin báo, tố giác từ người dân và doanh nghiệp cũng chưa phát huy đầy đủ vai trò giám sát.
Ở góc độ quản lý thị trường, tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tiếp tục diễn biến phức tạp trên nhiều địa bàn, lĩnh vực. Phương thức vi phạm trên môi trường thương mại điện tử ngày càng tinh vi. Các đối tượng lợi dụng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử, nền tảng livestream, dịch vụ chuyển phát và kho hàng trung chuyển để quảng cáo, kinh doanh, phân phối hàng hóa vi phạm; thường xuyên thay đổi tài khoản, địa điểm kinh doanh và phương thức giao dịch, gây khó khăn cho công tác phát hiện, xác minh, xử lý.
Trong 9 tháng năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 35.727 vụ, xử lý 29.223 vụ vi phạm, thu nộp ngân sách nhà nước 376 tỷ đồng. Trị giá hàng hóa tịch thu, tiêu hủy là 112,7 tỷ đồng; trị giá tang vật, phương tiện vi phạm hành chính áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là 164 tỷ đồng; 239 vụ việc được chuyển cơ quan điều tra.
Trước thực trạng này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Bộ Công Thương chỉ đạo lực lượng Quản lý thị trường tiếp tục kiểm soát chặt chẽ đường nhập lậu, gian lận xuất xứ đối với nông sản, thực phẩm và vật tư nông nghiệp; kiểm tra việc niêm yết, kê khai giá thức ăn chăn nuôi, phân bón tại khâu phân phối. Đây là những nhiệm vụ cần được triển khai đồng bộ với công tác kiểm tra, kiểm soát hàng hóa trên thị trường và đấu tranh với các hành vi vi phạm trong thương mại điện tử.
Minh bạch nguồn gốc, kết nối dữ liệu quản lý
Một trong những giải pháp trọng tâm được đặt ra là tăng cường truy xuất nguồn gốc xuyên suốt chuỗi cung ứng. Đối với nông sản xuất khẩu, việc quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hồ sơ xuất xứ không chỉ giúp kiểm soát chất lượng mà còn góp phần ngăn chặn tình trạng giả mạo nguồn gốc, lợi dụng xuất xứ Việt Nam để né tránh thuế hoặc chuyển tải hàng hóa bất hợp pháp.
Để khắc phục những bất cập trong quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai các nhiệm vụ theo Nghị quyết số 397/NQ-CP của Chính phủ về đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đến năm 2030; đồng thời thực hiện Kế hoạch số 460/KH-BNNMT.
Trọng tâm là tăng cường kiểm tra các lĩnh vực, mặt hàng có nguy cơ cao như giống cây trồng, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, sản phẩm chăn nuôi, lâm sản, thủy sản và an toàn thực phẩm. Cùng với đó, các cơ sở dữ liệu chuyên ngành về giống cây trồng, vật tư nông nghiệp, an toàn thực phẩm, lâm nghiệp và thủy sản đang được xây dựng, cập nhật. Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản đã được đưa vào vận hành thử nghiệm và tiếp tục hoàn thiện dữ liệu với sự tham gia của các địa phương, đơn vị chuyên môn.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng khẳng định, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả là nhiệm vụ chính trị quan trọng, phải được triển khai thường xuyên, đồng bộ, gắn với trách nhiệm quản lý của từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu.
Trước mắt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tập trung triển khai kế hoạch kiểm tra cao điểm trong tháng 12/2026, hướng tới dịp Tết Dương lịch và Tết Nguyên đán 2027, ưu tiên các địa bàn, cơ sở sản xuất, kinh doanh và mặt hàng có nguy cơ cao.
Truy xuất nguồn gốc không đơn thuần là yêu cầu về tem nhãn hay mã QR trên bao bì sản phẩm. Đây phải là quá trình kiểm soát có dữ liệu, có khả năng đối chiếu và xác minh từ đầu vào sản xuất đến khi hàng hóa được đưa ra thị trường. Khi cơ sở dữ liệu được kết nối, trách nhiệm của từng khâu được xác định rõ và hoạt động kiểm tra liên ngành được triển khai thường xuyên, nguy cơ gian lận, giả mạo xuất xứ mới có thể được phát hiện, ngăn chặn hiệu quả hơn.
