Thực tế cho thấy, theo kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2022 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố, khoảng 77% học sinh Việt Nam ở độ tuổi 15 đạt mức năng lực đọc hiểu từ bậc 2 trở lên, cao hơn mức trung bình của các nước OECD (74%). Tuy vậy, vẫn còn khoảng 23% học sinh chưa đạt ngưỡng năng lực đọc hiểu tối thiểu theo thang đánh giá PISA. Đáng chú ý hơn, chỉ khoảng 1% học sinh Việt Nam đạt trình độ đọc hiểu cao (từ bậc 5 trở lên), trong khi mức trung bình của các nước OECD là 7%.
Những con số này cho thấy, bên cạnh việc giúp học sinh tiếp nhận thông tin, giáo dục cần chú trọng hơn đến khả năng hiểu sâu văn bản, suy luận, phân biệt sự thật với ý kiến, đánh giá thông tin và hình thành tư duy độc lập. Yêu cầu ấy được thể hiện rõ trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chương trình xác định môn Tiếng Việt ở cấp tiểu học và môn Ngữ văn ở cấp trung học có vai trò quan trọng trong việc hình thành, phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học cho học sinh. Trong đó, đọc hiểu là nội dung cốt lõi, được phát triển liên tục và nâng cao dần qua từng lớp, từng cấp học.
Đáng chú ý, chương trình môn Tiếng Việt và Ngữ văn đều đưa đọc mở rộng vào hệ thống yêu cầu cần đạt. Điều này khẳng định việc đọc không chỉ giới hạn trong những văn bản được dạy trên lớp, mà cần được mở rộng qua hoạt động đọc thường xuyên, đa dạng, phù hợp với trình độ người học.
Đó cũng là cơ sở thực tiễn khẳng định sự cần thiết của những bộ tài liệu đọc hiểu mở rộng được biên soạn theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, trong đó có bộ sách “Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn” từ lớp 1 đến lớp 12 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN)
Ở cấp tiểu học, bộ sách “Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt” gồm các cuốn dành cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 5, do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng chủ biên. Ở giai đoạn đầu của quá trình học tập, việc hình thành năng lực đọc hiểu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Học sinh cần được tiếp xúc với những văn bản phù hợp lứa tuổi, được khuyến khích đọc, hiểu, chia sẻ cảm nhận và dần hình thành thói quen đọc sách. Các cuốn sách hỗ trợ giáo viên và phụ huynh tổ chức hoạt động đọc mở rộng, tạo thêm cơ hội để học sinh thực hành các kĩ năng nhận biết thông tin, tìm hiểu nội dung, liên hệ và rút ra bài học từ văn bản.
Ở cấp trung học cơ sở, bộ sách “Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn” gồm các cuốn dành cho học sinh lớp 6, 7, 8 và 9, do PGS.TS Nguyễn Văn Tùng làm Tổng chủ biên. Ở giai đoạn này, yêu cầu đọc hiểu phát triển từ nhận biết, thông hiểu đến phân tích, nhận xét và vận dụng. Vì vậy, học sinh cần được tiếp cận những văn bản đa dạng để củng cố và phát triển kĩ năng đọc hiểu theo đặc trưng từng thể loại. Với giáo viên, đây là nguồn tài liệu tham khảo hỗ trợ việc lựa chọn ngữ liệu, thiết kế hoạt động dạy học, luyện tập và xây dựng câu hỏi kiểm tra, đánh giá. Với học sinh, sách tạo thêm điều kiện tự rèn luyện năng lực tiếp nhận văn bản, từng bước hình thành khả năng đọc độc lập và trình bày quan điểm có căn cứ.
Ở cấp trung học phổ thông, bộ sách “Đọc hiểu mở rộng văn bản Ngữ văn” gồm các cuốn dành cho học sinh lớp 10, 11 và 12, do PGS.TS Bùi Minh Đức làm Tổng chủ biên. Với học sinh trung học phổ thông, đọc hiểu không chỉ là yêu cầu của môn Ngữ văn mà còn là năng lực quan trọng cho học tập, thi cử và việc tự học lâu dài. Bên cạnh kiến thức về tác phẩm và thể loại, học sinh cần biết phân tích những văn bản mới, phát hiện vấn đề, đánh giá thông tin, lí giải quan điểm và vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau.
Trong thời đại thông tin và chuyển đổi số, mỗi ngày học sinh tiếp xúc với một lượng lớn văn bản dưới nhiều hình thức khác nhau. Vì thế, đọc hiểu không còn giới hạn ở việc trả lời câu hỏi của một bài học mà liên quan trực tiếp đến khả năng tiếp nhận thông tin, tự học, tư duy phản biện và ra quyết định. Một học sinh đọc hiểu tốt sẽ có thêm điều kiện để nắm được yêu cầu của bài toán, tiếp nhận kiến thức khoa học, tìm hiểu tài liệu lịch sử, nhận diện thông tin đáng tin cậy và diễn đạt suy nghĩ của mình một cách mạch lạc. Với định hướng đó, bộ sách “Đọc hiểu mở rộng văn bản Tiếng Việt, Ngữ văn” là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực, đồng hành cùng giáo viên, học sinh và phụ huynh trong quá trình thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
