Tây Phi bóc gỡ đường dây buôn lậu tinh tinh

• Buôn lậu ma túy, sản phẩm động vật hoang dã còn rất phức tạp
• Động vật hoang dã quý hiếm nuôi “hợp pháp” ở Đồng Tháp?
• Mỹ cam kết hợp tác với Việt Nam chống tội phạm động vật hoang dã

“Phòng màu xanh”

Trên một con đường nhỏ đầy bụi bặm của Abidjan, thành phố lớn nhất Bờ Biển Ngà, một con tinh tinh nhỏ cất tiếng kêu. Lớp lông đen của nó xù lên và cái tã bẩn thỉu chà xát trên sàn bê tông khi nó bò về phía những người quen đang giam giữ nó. Con tinh tinh con, bị cách ly ra khỏi gia đình trong tự nhiên, là nạn nhân của hoạt động buôn lậu béo bở và tàn bạo.

Trước nhu cầu mua làm vật nuôi trong những gia đình giàu có hoặc để biểu diễn trong các vườn thú, tinh tinh con có giá đến 12.500 USD, nhưng đôi khi cao hơn. Mỗi lần một con sơ sinh bị bắt sống, quần thể tinh tinh bị tổn hại khủng khiếp.

Chiến thuật thông thường được những kẻ săn trộm sử dụng là bắn chết càng nhiều những con trưởng thành trong một gia đình càng tốt. Điều này ngăn cản chúng chống lại việc bắt giữ tinh tinh con và cơ thể chúng sau đó có thể được bán dưới dạng thịt rừng.

Để có được một con sơ sinh còn sống, tối đa 10 con trưởng thành thường bị giết để lấy thịt – theo giải thích từ Đại tá Assoumou Assoumou, chuyên gia về tội phạm động vật hoang dã làm việc cho lực lượng Cảnh sát Bờ Biển Ngà.

Sau khi bị bắt, những con tinh tinh con này qua tay những kẻ săn trộm trong rừng đến những người trung gian - chúng sắp xếp giấy phép xuất khẩu giả và vận chuyển, cuối cùng đến tay người mua.

Sau khi bị bắt, những con tinh tinh con này nằm trong chuỗi các hoạt động tinh vi từ kẻ săn trộm đến người trung gian.

Động vật hoang dã là mặt hàng có nhu cầu cao ở các quốc gia vùng Vịnh, Đông Nam Á và Trung Quốc, với những người mua chuẩn bị trả giá cao gồm cả mọi khoản phí bổ sung giúp vượt qua sự kiểm soát quốc tế.

Hậu quả kèm theo là thay vì được chăm sóc tốt khi chúng còn nhỏ, tinh tinh sớm trở nên quá mạnh mẽ và có khả năng gây bạo lực cho nên không thích hợp để nuôi trong môi trường gia đình.

Karl Ammann, nhà hoạt động động vật hoang dã người Thụy Sĩ vận động chống buôn lậu tinh tinh, mô tả tinh tinh buôn lậu như một “loại nô lệ” và cảnh báo rằng khi không còn là những “đứa trẻ” dễ thương, chúng sẽ đối mặt với số phận khủng khiếp.

Karl Ammann phát biểu: “Tinh tinh bị nhốt trong chuồng và thậm chí có thể bị giết trong một số trường hợp vì chúng tồn tại lâu hơn giai đoạn thú cưng hữu ích của chúng. Điều đó đối với tôi là không thể chấp nhận được”.

Trong cuộc điều tra, các quan chức hàng đầu của lực lượng Cảnh sát hình sự quốc tế (Interpol) và một số thám tử người Bờ Biển Ngà đã vạch trần một đường dây buôn lậu tinh tinh hết sức tinh vi. Sau nhiều tháng cố gắng xây dựng mối quan hệ với các con buôn tại một số quốc gia, nhóm điều tra lần theo dấu vết của những kẻ buôn lậu đến một ngôi nhà ở Abidjan.

Đóng giả là khách hàng tiềm năng, nhóm điều tra bí mật xác nhận con tinh tinh sơ sinh đang lưu trú tại khách sạn trước khi cảnh báo Interpol và cảnh sát địa phương đang chờ đợi gần đó.

Trong quá trình hoạt động của cảnh sát, một căn phòng nhỏ có kích thước bằng một buồng tắm vòi sen được phát hiện, trang trí bằng những viên gạch nhỏ màu xanh. Trong đó, họ tìm thấy một con tinh tinh nhỏ đang thu mình trong một cái thùng gỗ.

Phát hiện này không chỉ là khoảnh khắc giải thoát cho con vật bé nhỏ, mà còn là bước ngoặt quan trọng trong cuộc tìm kiếm lâu dài của các nhà hoạt động động vật hoang dã để truy tìm “phòng xanh” khét tiếng, được sử dụng như một “nhà kho an toàn” bởi những kẻ buôn lậu và liên tục bị khóa lại.

Trong nhiều năm, khi bọn con buôn lưu hành các video cho thấy những con tinh tinh bị giam cầm sẵn sàng để bán, khách hàng có thể nhìn thấy những viên gạch màu xanh đặc biệt tương tự. Khách hàng ngầm hiểu địa điểm trong video là ở Tây Phi, nhưng không ai biết cụ thể là quốc gia hay thành phố nào.

Tiết lộ từ cuộc điều tra cung cấp cái nhìn sâu sắc mới về quy mô tổn thất tiềm tàng mà loài vượn lớn phải chịu, trong đó bao gồm cả tinh tinh. Ước tính có khoảng 3.000 loài vượn lớn - bao gồm đười ươi, khỉ đột và tinh tinh – biến mất khỏi tự nhiên hàng năm do hoạt động buôn bán bất hợp pháp, theo Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP).

Chúng hoặc bị bán, bị giết trong khi đi săn hoặc chết trong điều kiện nuôi nhốt. Khoảng hai phần ba số vượn biến mất là tinh tinh - loài có nguy cơ tuyệt chủng.

Tinh tinh phương Tây, giống như loài được giải thoát ở Abidjan, được đánh giá là đặc biệt dễ bị tổn thương, do đó được phân loại là cực kỳ nguy cấp. Chúng còn lại không hơn 65.000 con và có lẽ ít hơn nhiều.

Khoảng 1.800 con vượn được chính quyền ở 23 quốc gia thu giữ khi chúng bị buôn lậu từ năm 2005 đến 2011 - theo Hiệp hội sinh tồn các loài vượn lớn (GRASP), một liên minh của hơn 100 tổ chức chính phủ và các tổ chức khác.

Một phần tư trong số những con vượn được giải cứu là tinh tinh. Mặc dù không biết có bao nhiêu loài vượn nhập lậu đến đích mà không bị phát hiện, cuộc điều tra cho thấy tổng số gần như chắc chắn sẽ cao hơn so với suy nghĩ trước đây.

Mua giấy phép giả

Việc buôn bán động vật và thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng được kiểm soát chặt chẽ theo thỏa thuận Cites (Công ước quốc tế về buôn bán các loài động vật và thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng) nhằm bảo vệ tất cả động vật hoang dã đang bị đe dọa.

Dan Bucknall, chuyên gia của tổ chức từ thiện động vật hoang dã Tusk, đồng ý rằng việc phục hồi có thể rất khó khăn với những động vật có trí tuệ thông minh như vậy, nhưng nói thêm rằng tinh tinh là những sinh vật kiên cường.

Theo quy ước, tinh tinh được xếp vào mức bảo vệ cao nhất (được xếp vào Phụ lục 1) và chỉ có thể được xuất khẩu với số lượng miễn trừ rất hạn chế. Ví dụ, các động vật cần được nhân giống trong điều kiện nuôi nhốt và các tổ chức xuất khẩu và nhập khẩu cần phải được đăng ký với Cites.

Mặc dù vậy, cuộc điều tra tiết lộ với số tiền phù hợp và kết nối đúng, các mạng lưới buôn lậu có thể trốn tránh các biện pháp kiểm soát này. Trên thực tế, các nhà điều tra có thể mua 2 giấy phép để xuất khẩu tinh tinh với giá 4.000 USD mỗi con.

Đóng vai trò là người mua cho một khách hàng ở Thái Lan, nhóm nghiên cứu đã nhận được giấy phép đầu tiên ở thủ đô Cairo của Ai Cập, nơi từ lâu được biết đến như một trung tâm buôn bán động vật hoang dã. Một dịch vụ nhắn tin an toàn với hai người buôn bán thú cưng là Mahmoud Khaled và Ramadan Abdelnaiem.

Cặp đôi này đã chia sẻ video về những con tinh tinh sơ sinh được nuôi nhốt bên trong căn phòng lát gạch màu xanh khét tiếng và đề nghị bảo đảm giấy phép Cites cho phép động vật được xuất khẩu. Khaled thậm chí còn hứa sẽ cung cấp các đoạn phim video về tiến trình tinh tinh trên đường đến đích.

Trong khi Khaled đề nghị xin giấy phép Phụ lục 1 của Cites, cho phép xuất khẩu tinh tinh, Ramadan đề xuất một biện pháp thay thế - đó là xin giấy phép cho các động vật ít nguy cấp hơn và sau đó giấu tinh tinh giữa chúng. Những kẻ buôn lậu sử dụng giấy tờ gian lận hoặc trộn các loài được bảo vệ với các lô hàng động vật hoang dã hợp pháp.

Nhóm điều tra bí mật chấp nhận lời đề nghị của Khaled và chọn giấy phép Phụ lục 1 dường như được ký và đóng dấu bởi một quan chức Chính phủ Jordan. Giấy phép cho thấy địa chỉ giả của nhóm điều tra và một tìm kiếm trên Internet đơn giản tiết lộ đó không phải là một tổ chức đã đăng ký Cites. Vào lúc cuối cùng, Khaled sợ bị lộ nên hợp đồng mua bán tinh tinh không được tiếp tục.

Sau đó, nhóm điều tra quyết định liên hệ trực tiếp với nguồn tinh tinh ở Tây Phi. Lần này là người buôn động vật chỉ mới 22 tuổi ở Guinea tên là Ibrahima Traore. Một lần nữa việc liên lạc được thực hiện qua một dịch vụ nhắn tin an toàn và Traore bắt đầu gửi các video về tinh tinh trong căn phòng màu xanh. Traore cho biết có thể bán một hoặc hai con tinh tinh con cũng như giấy phép Cites.

Lần này, giấy phép trông có vẻ chân thực, mặc dù nó được điền sai, và được ký tên và đóng dấu bởi các công viên quốc gia Liberia. Khi mối quan hệ phát triển thuận lợi, Traore bắt đầu tiết lộ quy mô hoạt động phi pháp của mình. Traore cho biết đã nuôi tinh tinh tại các trang trại ở quê nhà Guinea của anh ta, cũng như ở Liberia, Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và Bờ biển Ngà.

Trong một cuộc trò chuyện được quay phim bí mật, Traore tự hào vì có thể lách luật kiểm soát quốc tế và có một người quan trọng làm nội gián. Traore cũng kể về cách vận chuyển tinh tinh mà không có bất kỳ giấy tờ Cites nào - bằng cách giấu chúng giữa các động vật ít được bảo vệ khác.

Một trong những video của Traore cho thấy cách buôn lậu tinh tinh trong các khoang bí mật. Đối mặt với các bằng chứng này, Tổng thư ký Cites John Scanlon thừa nhận có những trường hợp, đặc biệt là ở Tây và Trung Phi, xảy ra hiện tượng lạm dụng giấy phép.

John Scanlon lập luận: “Có một số người tham nhũng trong hệ thống. Chúng tôi đã nói nếu không thể xử lý tham nhũng, chúng tôi sẽ không ngăn chặn được hoạt động buôn bán bất hợp pháp động vật hoang dã. Vì lý do này, Cites đã cố gắng giới thiệu một hệ thống giấy phép điện tử sẽ khó giả mạo hơn. Nhưng điều này không dễ dàng và chúng tôi đang làm hết sức mình”.

Những nỗ lực thực thi pháp luật dường như tụt hậu rất xa so với tỷ lệ buôn bán tinh tinh bất hợp pháp.

Tại Interpol, nơi tạo điều kiện cho hợp tác thực thi pháp luật quốc tế, buôn lậu động vật hoang dã là ưu tiên hàng đầu, nhưng chính phủ các quốc gia đã quy định rằng tài trợ và nỗ lực điều tra nên tập trung vào các mối đe dọa cao cấp nhất - chẳng hạn như giết mổ voi và tê giác. David Higgins, Giám đốc Đơn vị An ninh môi trường (ESU) của Interpol, thừa nhận khu vực Tây Phi không phải là ưu tiên hàng đầu.

Khu bảo tồn cho tinh tinh

Thủ lĩnh buôn lậu động vật hoang dã Ibrahima Traore cuối cùng đã bị bắt cùng với chú Mohamed của mình và phải đối mặt với các cáo buộc liên quan đến buôn bán động vật hoang dã. Dữ liệu thu được từ điện thoại và máy tính xách tay của Traore tiết lộ một kho thông tin về một mạng lưới quốc tế rộng lớn gồm những kẻ buôn vượn lớn, hoạt động trên khắp châu Âu, châu Phi, châu Á và Trung Đông.

Do nhu cầu về vật nuôi trong những nhà giàu có hoặc là vật biểu diễn trong các sở thú thương mại, tinh tinh con có giá 12.500 USD, đôi khi cao hơn.

Các giấy chứng nhận của Cites tìm thấy trên máy tính của Traore ghi lại sự di chuyển bất hợp pháp của hàng chục loài linh trưởng khác nhau, bao gồm các loài có nguy cơ tuyệt chủng khác.

Bằng chứng cũng liên quan đến anh trai của Traore là Aboubacar, người được nêu tên trong một tài liệu của Cites năm 2017 vì tội buôn lậu các loài chim đang bị đe dọa trong đó có vẹt xám châu Phi. Cha của Alhassane, Ibrahima Traore, cũng có liên quan. Đại tá Assoumou Assoumou, cam kết điều tra sâu vào toàn bộ chuỗi cung ứng bất hợp pháp - từ thợ săn đến kẻ buôn  cho đến người mua.

Assoumou cảnh báo: “Sau 10 năm hay 20 năm nữa, chúng ta sẽ không còn nhìn thấy tinh tinh nữa. Loài này sẽ biến mất. Đó là lý do tại sao vấn đề được Interpol bắt đầu quan tâm. Cá nhân tôi cam kết chiến đấu chống lại hiện tượng này. Đây là những loài quý hiếm”. Nhưng cuối cùng thì con tinh tinh mồ côi chắc chắn đã bị tổn thương - theo Tiến sĩ Cleve Hicks Đại học Warsaw, chuyên gia về hành vi loài tinh tinh và đã thiết lập một khu bảo tồn tinh tinh ở Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC).

Cleve Hicks bình luận: “Điều  tồi tệ  là nó có một trái tim tan vỡ vì đã chứng kiến mẹ mình chết như thế nào”. Dan Bucknall, chuyên gia tổ chức từ thiện động vật hoang dã Tusk, đồng ý rằng việc phục hồi có thể rất khó khăn với những động vật có trí tuệ thông minh như vậy, nhưng nói thêm rằng tinh tinh là sinh vật kiên cường.