Phim kinh dị: Khai thác văn hóa giữa lằn ranh sáng tạo và trách nhiệm

Chất liệu của công nghiệp văn hóa

Hình ảnh ma quỷ trong điện ảnh Việt đang dần hiện ra như một “mỏ nguyên liệu” văn hóa được khai thác có chủ ý và ngày càng có hệ thống. Thể loại kinh dị không còn đơn thuần là công cụ hù dọa khán giả, mà bắt đầu chuyển hóa thành một ngôn ngữ điện ảnh mang sắc thái bản địa, nơi những lớp trầm tích của tín ngưỡng, làng xã, dòng họ được gợi lại, đồng thời phản chiếu một nỗi băn khoăn âm ỉ về danh tính dân tộc của chính những người làm sáng tạo.

Chia sẻ về khuynh hướng trên, Thạc sĩ Hoàng Dạ Vũ, Phó viện trưởng Viện Sân khấu - Điện ảnh, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, nhận định: “Hiện tượng phim kinh dị gắn với tín ngưỡng dân gian nở rộ gần đây không nên vội xem là trào lưu nhất thời, nhưng cũng chưa đủ cơ sở để khẳng định đó là một chuyển dịch nền tảng về bản sắc”.

Theo bà Hoàng Dạ Vũ, có thể nhìn thấy ở đây một làn sóng mang tính thị trường, khi chất liệu dân gian với độ dày biểu tượng sẵn có dễ tạo sức hút đại chúng. Tuy vậy, để trở thành một hướng đi mang tính bản sắc, điện ảnh cần thêm thời gian, cần sự định hình phong cách, chiều sâu thẩm mỹ và đặc biệt là một cách diễn giải văn hóa đủ chín.

Những tác phẩm như “Tết ở làng địa ngục”, “Đèn Âm hồn” hay “Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng” bắt đầu cho thấy một nỗ lực vượt khỏi lối kể chuyện ma thuần túy, khi đặt yếu tố siêu nhiên vào trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và cộng đồng. Ma trong “Tết ở làng địa ngục” không tách rời khỏi ký ức cộng đồng và những tội lỗi quá khứ. Ma trong “Đèn Âm hồn” gắn với câu chuyện thờ cúng tổ tiên và các nghi lễ tâm linh. Còn trong “Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng”, hình tượng ma lại xuất phát từ truyền thuyết vùng cao, nơi nghi lễ, hủ tục và niềm tin tôn giáo vẫn tồn tại như một phần của đời sống hiện tại.

Ở một góc nhìn khác, nhà phê bình Nguyên Lê cho rằng chính dòng phim kinh dị đang mở ra một “khoảng trống” đáng kể để điện ảnh Việt thử nghiệm. Theo ông, đây là thể loại vừa đủ linh hoạt để ê-kíp đẩy mạnh sáng tạo từ tạo hình, thiết lập quy tắc đến biến tấu ngôn ngữ kể chuyện, lại vừa đủ “mở” để tiếp cận khán giả nếu ý tưởng đủ sức gợi. Ở tầng sâu hơn, ma quỷ và tín ngưỡng đều là những hệ biểu tượng dày đặc, gắn với các câu hỏi giả định vốn luôn kích thích trí tò mò của con người. Chính điều này khiến nhiều nhà làm phim có xu hướng quay lại “vùng miền” ấy, như một cách chạm vào những lớp văn hóa khó gọi tên nhưng giàu tiềm năng điện ảnh.

Tuy nhiên, như Nguyên Lê nhấn mạnh, vấn đề không nằm ở việc gọi đây là trào lưu hay một chuyển động dài hơi, mà ở cách làm. “Câu hỏi không phải là có nên đi theo hướng này hay không, mà là đi đến đâu. Liệu các ê-kíp có đủ kiên nhẫn để nuôi dưỡng thể loại, kéo dài tuổi thọ và tạo ra những giá trị tích cực, hay rốt cuộc chỉ dừng lại ở những hiệu ứng ngắn hạn”, ông nói.

Ngay cả cảm giác “bội thực” với phim kinh dị xuất hiện gần đây cũng không hẳn là dấu hiệu khán giả quay lưng. Ngược lại, đó có thể là một dạng phản ứng tích cực hơn, khi người xem bắt đầu quan tâm đến cách họ bị dẫn dắt cảm xúc, cũng như cách các yếu tố văn hóa được khai thác trong phim. Khi người xem không còn chỉ sợ, mà bắt đầu quan sát, so sánh và đặt câu hỏi, áp lực với người làm phim cũng theo đó tăng lên.

Ranh giới mong manh của sáng tạo

Khi thị trường điện ảnh ngày càng bùng nổ, ranh giới giữa việc phát huy sáng tạo và “làm phẳng” các tầng ý nghĩa phức tạp của tín ngưỡng càng trở nên mong manh, khó phân biệt nếu chỉ nhìn qua bề mặt. Ở đó, sự đối thoại chân thành với văn hóa dễ bị lẫn lộn với việc trục lợi từ niềm tin cộng đồng.

Trao đổi về vấn đề này, Thạc sĩ Hoàng Dạ Vũ nhấn mạnh: “Vấn đề không nằm ở việc có nên sử dụng chất liệu tín ngưỡng hay không, mà ở cách thức sử dụng. Một khi các tập tục, hình tượng, nghi lễ bị tách rời khỏi bối cảnh lịch sử, cộng đồng và hệ thống đạo lý, chúng rất dễ bị rút cạn thành những chi tiết trang trí, phụ kiện để phục vụ cảnh quay dài hơn, sốc hơn”.

Về mặt ngôn ngữ điện ảnh, nhà phê bình Nguyên Lê cho rằng ranh giới giữa sáng tạo và “làm phẳng” nằm ở cách ê-kíp trả lời hai câu hỏi then chốt: “Vì sao ý nghĩa này lại có mặt ở đây?” và “Ý nghĩa này có thể xuất hiện ở đâu khác trong khung hình?”. Theo ông, không nên lồng ghép các yếu tố văn hóa chỉ vì chúng lạ mắt, độc đáo, hay đơn thuần phục vụ ý tưởng marketing và sản xuất nội dung.

“Một cách khác để tránh cảm giác làm phẳng là không giải thích hết mọi thứ đến cạn lời, mà chủ ý để lại những khoảng trống bí ẩn, những dấu chấm lửng, những câu hỏi mở. Tuy nhiên, cách tiếp cận này chỉ thực sự hiệu quả khi khả năng cảm thụ điện ảnh của khán giả nội địa được nâng cao và duy trì lâu dài, một công việc đòi hỏi nỗ lực lớn”, Nguyên Lê cho biết.

Cùng với đó, Phó viện trưởng Viện Sân khấu - Điện ảnh cũng đưa ra cảnh báo: nếu không thận trọng, điện ảnh dễ trượt sang lạm dụng, thậm chí chiếm dụng văn hóa. Khi những hình tượng vốn được bảo tồn và tôn trọng trong đời sống tâm linh bị biến thành đạo cụ, khi nghi lễ, miếu mạo, bùa chú, lễ cúng, trừ tà… chỉ còn là “đạo cụ quay phim”, thì điện ảnh không còn làm giàu đời sống biểu tượng mà ngược lại, làm nghèo đi chính những giá trị mà nó vay mượn.

“Chồi non” điện ảnh Việt

Khi đặt điện ảnh Việt Nam trong tương quan với các nền điện ảnh khu vực như Hàn Quốc, Nhật Bản hay Thái Lan, cả điểm mạnh lẫn điểm yếu của thế hệ làm phim đang nỗ lực kiến tạo một lối đi riêng cho dòng kinh dị Việt dần hiện ra rõ hơn. Sự đối chiếu này không nhằm so sánh hơn kém đơn thuần, mà giúp định vị vị trí hiện tại của điện ảnh Việt trong bối cảnh điện ảnh châu Á đang tăng trưởng mạnh mẽ.

Trả lời về giai đoạn hiện tại, nhà phê bình Nguyên Lê nhận định cách xử lý chất liệu dân gian trong các bộ phim Việt vẫn đang ở mức “chồi non”. Điều đó cho thấy điện ảnh trong nước đã có ý thức quay về với dân gian như một nền tảng, nhưng vẫn chưa hình thành được một hệ mỹ học ổn định, cũng như chưa tạo dựng được một “logo” biểu tượng đủ rõ để khán giả quốc tế có thể nhận diện ngay.

Trong khi đó, phim kinh dị của nhiều nước trong khu vực thường xây dựng được cấu trúc và quy tắc siêu nhiên tương đối nhất quán, đồng thời khai thác hiệu quả tính ẩn dụ thông qua hình ảnh, không gian và tiết tấu, thì phim Việt vẫn có xu hướng dựa nhiều vào thoại để giải thích. Cách làm này giúp câu chuyện trở nên dễ hiểu, nhưng lại hạn chế khả năng dẫn dắt bằng ngôn ngữ hình ảnh, vốn là thế mạnh cốt lõi của điện ảnh.

Ở góc độ nghiên cứu, Thạc sĩ Hoàng Dạ Vũ cũng chỉ ra những giới hạn mang tính đặc thù. Dù có nhiều điểm tương đồng với các nước Á Đông về đời sống tâm linh, Việt Nam vẫn tồn tại những yếu tố kiêng kỵ, thậm chí cấm kỵ trong việc tái hiện nghi lễ, thần linh hay tín ngưỡng cộng đồng trên màn ảnh.

Đáng chú ý, các quy định pháp lý liên quan đến việc không phổ biến mê tín dị đoan khiến việc khai thác yếu tố tâm linh, kinh dị trở thành một vùng nhạy cảm. Điều này đòi hỏi các nhà làm phim phải giữ được sự tỉnh táo và ý thức trách nhiệm cao. Nếu không cẩn trọng, ranh giới giữa sáng tạo và lạm dụng rất dễ bị xóa nhòa, khi những tầng ý nghĩa phức tạp của tín ngưỡng bị giản lược chỉ để phục vụ mục tiêu câu khách.

Từ đây có thể thấy, thách thức lớn của điện ảnh Việt không chỉ nằm ở việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế, mà là học hỏi một cách có chọn lọc. Việc khai thác chất liệu dân gian cần đặt trên nền tảng hiểu biết sâu sắc và thái độ tôn trọng bản sắc văn hóa, đồng thời phải vận hành trong khuôn khổ pháp lý và định hướng phát triển công nghiệp văn hóa. Chỉ khi cân bằng được giữa sáng tạo, tuân thủ và trách nhiệm văn hóa, chất liệu dân gian mới có thể trở thành nguồn lực bền vững, thay vì chỉ là một “tài nguyên” ngắn hạn.