Khi người trẻ cần một khoảng lặng
Cụm từ “sống ảo” đã trở nên quá quen với giới trẻ trong suốt nhiều năm nay. Sự phù phiếm đã khiến một bộ phận giới trẻ dần trở nên đánh mất chính mình và trưng ra những gì không thực chất, thuộc về mình. Nhưng rồi đến một ngày, người ta đã bắt đầu cảm thấy chán vì cứ mãi chạy theo những gì bên ngoài mà chỉ thích những khoảng tĩnh lặng ở bên trong.
Cuộc sống vội vàng, bộn bề với vô vàn áp lực từ điểm số trong học tập, chất lượng công việc đạt doanh thu, những kỳ vọng về thành công, hàng nghìn thông tin trên mạng xã hội liên tục cập nhật khiến đời sống tinh thần của người trẻ đôi khi rơi vào trạng thái quá tải.
Trong bối cảnh ấy, nhu cầu tìm kiếm những không gian sống chậm, yên tĩnh và giàu tính trải nghiệm trở nên cần thiết. Một bộ phận người trẻ bắt đầu lựa chọn những hoạt động gắn với văn hóa truyền thống như một cách tạm rời khỏi nhịp sống gấp gáp. Họ tìm đến trà đạo để học cách thưởng thức sự tĩnh tại, đến bảo tàng để lắng nghe câu chuyện của nghệ thuật, đến các làng nghề để tự tay làm ra một sản phẩm thủ công, hay dạo bước trong những ngôi nhà cổ, khu lưu niệm giữa lòng phố cổ Hà Nội để cảm nhận chiều sâu ký ức của thành phố.
Những cuộc gặp gỡ với văn hóa truyền thống
Không khó để tìm đến một không gian văn hóa trà đạo, từ những đạo quán tư nhân cho đến những ngôi chùa cổ tự mở ra không gian văn hóa trà đạo. Lý giải cho việc càng ngày người ta tìm đến trà đạo ngày một nhiều, ngay cả những ngôi chùa thường xuyên tổ chức những buổi trà thiền thay cho những buổi phật tử tụng kinh thời khóa, sư thầy Thượng tọa Thích Đạo Viễn, trụ trì chùa Lương Tân, thành phố Huế cho biết: “Trong không gian trà đạo, điều đầu tiên người ta cảm nhận có lẽ không phải là hương vị của trà, mà là sự thay đổi của nhịp sống. Từ cách đun nước, tráng ấm, pha trà đến cách nâng chén và thưởng thức, mỗi thao tác đều đòi hỏi sự tập trung và kiên nhẫn. Không có những âm thanh thông báo liên tục từ điện thoại, không có sự vội vàng của những cuộc hẹn nối tiếp, chỉ có hương trà, làn khói mỏng và những câu chuyện được chia sẻ chậm rãi.
Với người trẻ, trải nghiệm ấy có thể trở thành một cách học về sự tĩnh tại. Họ không nhất thiết phải trở thành người am hiểu trà đạo, nhưng qua từng thao tác thưởng trà, họ có cơ hội quan sát bản thân, sống chậm lại, điều chỉnh nhịp thở và dành thời gian cho những cảm nhận tưởng chừng đã bị lãng quên trong cuộc sống thường nhật. Sự thư giãn tinh thần ấy là liều thuốc an thần tốt nhất trong những ngày dài bị công việc bộn bề cuốn đi”.
Nếu không gian trà đạo đem đến sự lắng đọng thì bảo tàng, hay những cuộc triển lãm tranh cổ xưa lại mở ra một câu chuyện về di sản mỹ thuật Việt Nam. Người trẻ tìm đến những tác phẩm hội họa, điêu khắc, mỹ thuật dân gian và mỹ thuật hiện đại không chỉ kể câu chuyện về lịch sử nghệ thuật mà còn phản chiếu đời sống, tâm hồn và bản sắc của nhiều thế hệ người Việt.
Hiện nay, những không gian như triển lãm tranh, ảnh, những di sản truyền thống đồ gốm sứ ngày càng nhiều. Các hoạt động văn hóa luôn phong phú và đa dạng, từ cuộc triển lãm tranh của các bậc tiền bối thời tranh Đông Dương cho đến ảnh trong những năm tháng chiến tranh khói lửa tại chiến trường, những chuyến tàu mang tên “ký ức” từ ga hàng cỏ về Bắc Ninh mang theo nhiều cảm xúc với tiếng hát văn, hát xẩm, với những liền anh, liền chị trong áo mớ ba mớ bảy, hát quan họ gửi lời tâm tình trao duyên...
Họa sĩ Lương Xuân Đoàn, nguyên Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam nhìn nhận: “Tôi cho rằng việc người trẻ ngày nay chủ động tìm đến bảo tàng, các triển lãm mỹ thuật, triển lãm ảnh chiến tranh hay những không gian lưu giữ ký ức là một tín hiệu rất đáng mừng. Bởi điều đó cho thấy nhu cầu thưởng thức nghệ thuật và tìm hiểu lịch sử trong một bộ phận giới trẻ đang được khơi dậy theo một cách tự nhiên, chủ động hơn.
Trước hết, cần nhìn nhận rằng bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ những hiện vật của quá khứ, mà còn là không gian đối thoại giữa các thế hệ. Khi một người trẻ đứng trước một bức tranh cổ, họ không chỉ nhìn thấy màu sắc, đường nét hay bút pháp của người nghệ sĩ, mà còn có cơ hội tiếp xúc với tư duy thẩm mỹ, quan niệm về cái đẹp và đời sống tinh thần của một thời đại. Mỗi tác phẩm nghệ thuật đều mang trong nó một lớp trầm tích văn hóa. Muốn hiểu được tác phẩm, người xem phải bước qua lớp vỏ hình thức để khám phá những câu chuyện, những thân phận và những giá trị lịch sử ẩn chứa phía sau”.
“Đặc biệt, với những triển lãm ảnh chiến tranh, sự tiếp nhận của người trẻ có một ý nghĩa rất riêng. Họ là thế hệ sinh ra trong hòa bình, có thể chưa từng trải qua những năm tháng bom đạn, nhưng khi đứng trước một bức ảnh ghi lại cảnh chiến trường, một gương mặt người lính, một khoảnh khắc chia ly hay sự mất mát của con người, họ có cơ hội cảm nhận lịch sử bằng cảm xúc trực tiếp. Những bức ảnh ấy không còn là những tư liệu khô khan trong sách giáo khoa, mà trở thành những chứng nhân của thời đại. Chúng giúp người trẻ hiểu rằng hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng biết bao hy sinh, mất mát của các thế hệ đi trước” - họa sĩ Lương Xuân Đoàn khẳng khái.
Người trẻ tìm thấy ký ức ở khu phố cổ
Không chỉ tìm đến các bảo tàng, làng nghề hay không gian trải nghiệm, một bộ phận người trẻ còn dành sự quan tâm đặc biệt cho những ngôi nhà cổ, di tích và khu lưu niệm nằm giữa lòng phố cổ Hà Nội.
Khu phố cổ Hà Nội không chỉ có những con phố Tây như Tạ Hiện, Lương Ngọc Quyến, Mã Mây… ồn ã, tấp nập, mà ở đó còn có những ngôi nhà cổ với kiến trúc truyền thống xưa cũ, một căn nhà từng gắn với cuộc đời của một nhân vật lịch sử, hay một địa chỉ văn hóa lưu giữ những câu chuyện về nếp sống, nghề nghiệp và sinh hoạt của người Hà Nội qua nhiều thời kỳ. Vào những ngày cuối tuần, người Hà Nội vẫn thong dong đến chốn này để nghe một đoạn chầu văn, một bài hát xẩm, một làn điệu chèo của các nghệ nhân biểu diễn từng nhóm trên những con phố cổ Hà Thành.
Hay nếu như bạn không muốn không gian náo nhiệt với tiếng ồn thì bạn có thể rảo bước vào những ngôi nhà trầm tích đậm chất di sản ở nơi đây. Ở đó, những bộ bàn ghế gỗ, khoảng sân nhỏ, mái ngói, cầu thang cũ hay cách bố trí không gian sinh hoạt đều có thể trở thành những câu chuyện về một thời đã qua.
Chính tại không gian này, lịch sử không chỉ được kể bằng những mốc thời gian mà còn hiện diện trong từng đồ vật, từng dấu tích và biết bao câu chuyện đời thường. Du khách sẽ bắt gặp người nghệ nhân tạo nên các ông tiến sĩ giấy trong màu sắc, thần thái khác nhau, cho đến bộ mâm ngũ quả làm bằng mã vô cùng sinh động bởi sắc màu. Hoặc người nghệ nhân dùng giấy màu để sáng tạo ra một không gian ngập tràn màu sắc với những mặt nạ tuồng, một loại hình sân khấu truyền thống đặc sắc của vùng đất Quảng Nam hiện diện ngay trung tâm khu phố cổ Hà Nội.
Chữa lành bằng văn hóa là một lựa chọn tích cực của đời sống hiện đại. Có thể nói, điều đáng chú ý trong xu hướng này không nằm ở số lượng những địa điểm mà người trẻ tìm đến, mà ở sự thay đổi trong cách họ lựa chọn và sử dụng thời gian. Thay vì chỉ tiếp nhận những nội dung nhanh, ngắn và liên tục trên môi trường mạng, họ dành chỗ cho những trải nghiệm đòi hỏi sự va chạm tương tác trực tiếp. Đó là sự lắng lại để bắt suy tư về ký ức của một thời đã qua, làm phong phú thêm tâm hồn, hay trải nghiệm của thị giác khi liên tục được thử nghiệm, chiêm ngưỡng những đồ vật hiện hữu ngay trước mắt mình mà ở đấy, mỗi đồ vật là một câu chuyện văn hóa và lịch sử.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Đức Bá - Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Tôn giáo, cũng cần nhìn nhận rằng không phải cứ tham gia một workshop hay ghé thăm một bảo tàng là có thể giải quyết những áp lực tâm lý trong cuộc sống. Chữa lành bằng văn hóa đang là một xu hướng tất yếu, được hiểu là cách nuôi dưỡng đời sống tinh thần, tìm lại sự cân bằng.
Người trẻ không nhất thiết phải từ bỏ công nghệ hay quay lưng với thế giới hiện đại để trở về với truyền thống. Vấn đề là biết lựa chọn cách sử dụng công nghệ hợp lý, không để thế giới ảo chi phối và lấy đi thời gian và cảm xúc.
Khi người trẻ chủ động tìm đến các không gian văn hóa, di sản có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống đương đại. Những nghệ nhân có thêm người học nghề, bảo tàng có thêm công chúng trẻ, các dòng tranh dân gian có thêm người biết đến và những ngôi nhà cổ có thêm những người quan tâm đến câu chuyện lịch sử của mình.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Bá nhận định: “Tôi không nghĩ rằng người trẻ tìm đến bảo tàng, hay những giá trị truyền thống khác chỉ vì họ muốn hoài cổ hay muốn tạm lánh khỏi đời sống hiện đại. Có thể sâu xa hơn, họ đang tìm kiếm một điểm tựa tinh thần. Khi đối diện với những tác phẩm của quá khứ, họ có cơ hội hiểu hơn về cội nguồn, về con người và về chính mình. Họ nhận ra rằng cuộc sống hiện tại không phải là một thực tại tách rời, mà được hình thành từ những lớp lịch sử và văn hóa đã tích tụ qua nhiều thế hệ.
Điều quan trọng là chúng ta phải làm sao để bảo tàng và các không gian di sản không chỉ là nơi người trẻ đến một lần để tham quan, chụp ảnh, mà trở thành những địa chỉ văn hóa họ muốn quay trở lại. Muốn vậy, cần có những phương thức trưng bày, giới thiệu và diễn giải nghệ thuật hấp dẫn hơn, tạo điều kiện để người trẻ được tương tác, được đặt câu hỏi và được đối thoại với tác phẩm”.
“Khi một người trẻ có thể đứng thật lâu trước một bức tranh, xúc động trước một bức ảnh chiến tranh hay lặng im trong một ngôi nhà lưu niệm, thưởng thức những giá trị văn hóa, mỹ thuật truyền thống thì đó đã là một cuộc gặp gỡ giữa hiện tại và quá khứ. Và chính những cuộc gặp gỡ ấy sẽ góp phần hình thành một thế hệ trẻ có chiều sâu văn hóa, biết trân trọng lịch sử. Thậm chí, người trẻ sẽ có trách nhiệm và ý thức gìn giữ những giá trị dân tộc” - ông khẳng định.