Người Chơro và tục thờ con culi

Chủ nhân của vùng đất Mã Đà là tộc người Chơro. Trong thế giới muôn màu trong đời sống của người Chơro, có muôn vàn điều lạ liên quan đến những dấu xưa về tục cưới hỏi, tục treo đầu lâu, treo tổ ong trước nhà hay tục an táng xương hàm thú với người chết… Nổi bật nhất là “tục” tôn kính con cù lần (có nơi gọi là con culi hay con vật lười). Vì sao người Chơro lại tồn ẩn những phong tục kỳ lạ đến như vậy?

Vùng rừng Mã Đà, thuộc địa phận xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai. Ấn tượng của chúng tôi khi ghé thăm nhà của già làng Tơ Tơ cùng nhiều gia đình Chơro khác ở chiến khu Mã Đà ngày nào là thấy nhiều nhà treo phía trước cửa nếu không là tổ ong thì là chiếc đầu lâu rất giống sọ người.

Già làng Tơ Tơ với tổ ong vò vẽ lừa quỷ cùng chiếc sọ voọc treo trước nhà.
Già làng Tơ Tơ với tổ ong vò vẽ lừa quỷ cùng chiếc sọ voọc treo trước nhà.

Thoạt đầu khi nhìn thấy những chiếc sọ trắng hếu treo trước nhà như thế, hình ảnh về bộ tộc chuyên săn thủ cấp của các bộ tộc thù địch, cắt lấy đầu rồi thu nhỏ sọ làm chiến lợi phẩm ở vùng rừng rậm Amazon tại Brazil được chiếu trên truyền hình ở mục khám phá, bất chợt ập đến trong chúng tôi.

“Tục treo tổ ong được duy trì qua nhiều đời rồi, bắt nguồn từ câu chuyện xa xưa mà người già kể cho con cháu nghe, cứ thế đời này kể cho đời khác, kể đến hôm nay” – già Tơ Tơ, hào hứng trò chuyện. Rồi ông bật mí treo tổ ong để đánh lừa ma quỷ, tránh chuyện ma quỷ bắt người, hại người.

Khi chúng tôi lái câu chuyện sang những chiếc sọ được treo trước nhà, các già làng khẳng định đó không phải là sọ người, đó là sọ thú, thường là sọ voọc. Tục lệ treo sọ thú trước nhà là cách mà gia chủ bật mí cho khách đến thăm họ là chiến binh dũng cảm, là thợ săn tài ba, là người can đảm! Vì chỉ có người can đảm, tài giỏi mới săn được nhiều con thịt (thú-cách nói của người Chơro-PV)…

Cá thể culi được phát hiện từ chiến lợi phẩm của cánh phường săn.
Cá thể culi được phát hiện từ chiến lợi phẩm của cánh phường săn.

Quanh chuyện săn thú của các trai làng Chơro ngày trước, mới biết người ta có thể săn trăn, rắn khổng lồ, săn bò rừng, trâu mộng, nai, cheo, mễnh… Nhưng có một con thịt mà mất kỳ ai khi gặp dẫu có đói mấy cũng không bao giờ phóng lao bắn tên, đó là loài nhĩ hầu. Già làng Tơ Tơ như nhiều chủ nhân ngàn đời của vùng sơn cước Mã Đà, khẳng định loài nhĩ hầu chính là “ông tổ” của tộc người mình nên không ai dám mạo phạm!

Nhĩ hầu được các già làng giải thích là con culi hay cù lần. Sách đỏ Việt Nam ghi nhận loài culi còn có tên gọi khác là khỉ gió, là loài thú cỡ nhỏ, chỉ bằng con mèo, thân dài từ 26-31cm, đuôi dài 2-4cm. Đầu tròn, mắt trố to giúp nhìn thấy mọi vật trong đêm tối, lông mềm mại có màu nâu vàng đỏ lẫn xám tro trổ dọc sống lưng…, culi là loài có móng vuốt ở tứ chi. Chính những móng vuốt này giúp chúng cầm nắm, víu các cành cây để di chuyển.

Kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Tiên.
Kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Tiên.

Hỏi bất kỳ già làng Chơro nào ở Mã Đà, ai nấy đều rành rẽ tập tính của loài culi được họ xem là loài thú tổ của tộc người mình. Như nhiều người khác, nghệ nhân Hồng Thị Lịch, 74 tuổi, vợ già làng Tơ Tơ, người rành rẽ nhiều loại nhạc cụ cổ truyền của tộc người, trong đó có tuyệt chiêu thổi kèn lá, kèn vỏ trấu, lời rằng: như tộc người Mạ và Stiêng (cư trú đông ở tỉnh Bình Phước), bao đời cha ông người Chơro lưu truyền truyền thuyết loài nhĩ hầu chính là “ông tổ” của... con người? Chính loài thú chậm chạp hiền lành đến không tưởng này trong buổi sơ khai đã dạy người biết làm rẫy, trồng cây thu họach lúa bắp làm lương thực duy trì cuộc sống?! 

Các già làng không giải thích được vì sao tổ tiên của mình lại xem loài thú nổi tiếng bé nhỏ,  chậm chạp và hiền lành này là loài thú tổ? Các già chỉ biết vì xem loài nhĩ hầu là nguồn cội của tộc người mình nên từ nhiều đời qua, người Chơro có những kiêng cữ rất lạ đời liên quan đến loài này.

Khi đi rẫy, nếu gặp các loài trăn, trút, rắn, rùa chết trong rẫy thì người ta sẽ bỏ rẫy đó không dám làm vì sợ trỉa lúa sẽ thất (mất mùa) và gia đình sẽ ốm đau. Nếu gặp con mang (con mễnh, một loại chó rừng) thì phải quay về vì đấy là con vật báo điềm xui xẻo: “Gặp nhĩ hầu cũng vậy, phải bỏ rẫy trở về thôi, hôm sau lại ra, không thấy thì làm, thấy thì lại về. Phải về vì nhĩ hầu là ông tổ, mình không đựơc phép làm kinh động” – già làng Năm Nổi giải thích.  

Chiều tà, trước khi khép lại câu chuyện loài culi là thú tổ của tộc người mình, vợ chồng già làng Tơ Tơ, hướng ánh mắt về phía rừng, thở dài. Ông bà cho biết ngày trước, trong rừng nhiều culi lắm, người bản xứ chẳng ai bắt bao giờ. Nhưng về sau, vì hám lợi, những kẻ xấu từ nơi khác đến đã ra sức bẫy bắt đem bán.

Thế nên giờ đây, như nhiều địa phương từng được ghi nhận có sự hiện diện của nhiều bầy đàn culi (phạm vi phân bố được ghi nhận từ rừng Bắc Cạn đổ dài đến các tỉnh Tây Nguyên và một số tỉnh Đông Nam Bộ), rừng Mã Đà nay vơi vắng bóng hình loài thú này ít nhiều!

Cách đây không lâu, khi trò chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Minh (Hạt kiểm lâm Cát Tiên) trĩu nặng ưu tư cho biết, cuộc chiến bảo vệ loài culi và nhiều loài thú khác ở Mã Đà hơn lúc nào hết, rất đỗi chông gai khi cánh thợ săn ngày càng manh động. Họ săn thú trộm bất kể ngày đêm, khi bị bắt quả tang không ít đối tượng ngang nhiên dùng súng sẵn sàng chống trả...

N.T.D.

Các tin khác

“Đường cờ Tổ quốc” đỏ thắm biên cương

“Đường cờ Tổ quốc” đỏ thắm biên cương

Xuất phát từ ý tưởng qua trò chuyện với bạn bè, đồng nghiệp, bằng tình yêu, bằng sự đồng cảm của các anh, các chị, các em từ nhiều tỉnh, thành mà từ đây hơn 2.000 hộ gia đình và nhà văn hóa xóm trên địa bàn xã Cần Yên, Cao Bằng đã có những lá cờ Tổ quốc tươi mới, đỏ thắm để treo mỗi dịp lễ Tết.

Mùa “ăn của rừng”, coi chừng ngộ độc

Mùa “ăn của rừng”, coi chừng ngộ độc

Mùa mưa về, cũng là lúc những thảm thực vật dưới các tán rừng sinh trưởng mạnh mẽ và đó cũng là mùa săn lộc rừng đầy háo hức của bà con vùng núi. Các loại sản vật thiên nhiên ban tặng, luôn được xem là đặc sản “hiếm có khó tìm” khiến mặt hàng này lên ngôi, rao bán khắp chợ mạng mà không có bất cứ một đảm bảo nào về sự an toàn trước nguy cơ độc tố cực mạnh từ các loại côn trùng, nấm rừng...

Vì sao lừa đảo "xem điểm thi trước", "bao đỗ đại học" có đất sống?

Vì sao lừa đảo "xem điểm thi trước", "bao đỗ đại học" có đất sống?

Sau khi kỳ thi tuyển sinh lớp 10 và kỳ thi tốt nghiệp THPT kết thúc, các bài quảng cáo về dịch vụ "xem điểm thi trước", "tra cứu điểm sớm" hay cung cấp thông tin tuyển sinh "nội bộ" bắt đầu xuất hiện dày đặc. Đằng sau những lời mời gọi hấp dẫn này là nguy cơ lừa đảo, đánh cắp thông tin cá nhân và chiếm đoạt tài sản của phụ huynh, học sinh đang nóng lòng chờ kết quả thi.

Shipper trở thành bác sĩ như thế nào?

Shipper trở thành bác sĩ như thế nào?

Từ những quảng cáo giá rẻ trên mạng xã hội đến các "bác sĩ" không bằng cấp, vụ án "lừa dối khách hàng" liên quan đến công nghệ làm đẹp vừa bị khởi tố tại Bắc Ninh cho thấy, một số cơ sở thẩm mỹ, chăm sóc sức khỏe hiện đang xây dựng kịch bản tiếp cận, tư vấn và "vẽ bệnh" để “lùa gà” là các bệnh nhân. Người bệnh thì tiền mất tật mang, ngành y tế cũng bị ảnh hưởng...

Người già bị bỏ lại trên Internet

Người già bị bỏ lại trên Internet

Không ít người cao tuổi hôm nay sống trong những ngôi nhà đông đủ con cháu nhưng lại dành phần lớn thời gian bên chiếc điện thoại. Khi những cuộc trò chuyện ngày một ít đi, Internet trở thành nơi họ tìm kiếm niềm vui, sự kết nối và cảm giác được lắng nghe. Đằng sau những giờ lặng lẽ trước màn hình là câu chuyện về nỗi cô đơn của tuổi già, khoảng cách giữa các thế hệ và những rủi ro mà nhiều người cao tuổi đang phải đối mặt.

Thị trường ngầm mua bán thiết bị gian lận cước taxi công nghệ

Phanh phui thị trường ngầm gian lận cước taxi

Hành khách vẫn lên xe, chuyến đi vẫn diễn ra, tiền cước vẫn được thanh toán đầy đủ, nhưng trên hệ thống quản lý của doanh nghiệp, những cuốc xe ấy chưa từng tồn tại. Những vụ án gần đây đã hé lộ một phương thức gian lận mới trong ngành vận tải công nghệ, nơi các thiết bị điện tử được chế tạo riêng để vô hiệu hóa hệ thống giám sát, giúp tài xế chiếm đoạt doanh thu và hình thành cả một thị trường ngầm trên phạm vi nhiều tỉnh, thành phố.

Ngăn chặn nạn thiếu niên gây rối trật tự công cộng

Ngăn chặn nạn thiếu niên gây rối trật tự công cộng

Vào kỳ nghỉ hè, hàng trăm thanh thiếu niên đã từ thế giới ảo trên mạng xã hội, hẹn nhau mang theo vũ khí ngoài đời thực để giải quyết mâu thuẫn, gây ảnh hưởng đến ANTT. Để ngăn chặn, lực lượng Công an các cấp đã đồng loạt ra quân, triển khai có hiệu quả nhiều phương án nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những hậu quả do các “báo con” mang lại.

Gạch vỡ cố đô

Gạch vỡ cố đô

Chậm rãi thôi, những công trình di sản kiến trúc văn hóa lịch sử được trùng tu thật sự có chất lượng, sẽ bền vững tồn tại trong tương lai. Rồi, cát bụi thời gian sẽ tự đem đến nét cổ kính rêu phong cho di sản như cách mà thị hiếu muốn và cần.

Khi quảng cáo khoác áo trải nghiệm

Khi quảng cáo khoác áo trải nghiệm

Chỉ với vài phút xem video trên mạng xã hội, không ít người sẵn sàng chi hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu đồng để mua một sản phẩm được các KOL (người có ảnh hưởng) hay KOC (người tiêu dùng có sức ảnh hưởng) giới thiệu là “đã dùng và thấy hiệu quả”. Tuy nhiên, phía sau những lời nhận xét tưởng như khách quan ấy nhiều khi lại là một hoạt động quảng cáo được dàn dựng bài bản.

Quảng cáo cờ bạc trá hình tiếp tay cho tội phạm

Quảng cáo cờ bạc trá hình tiếp tay cho tội phạm

World Cup 2026 đang đến gần, các đối tượng tội phạm sử dụng công nghệ cao và các đường dây tổ chức đánh bạc trực tuyến đang gia tăng hoạt động với nhiều phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, lôi kéo người dân tham gia cá độ bóng đá và cờ bạc trực tuyến trái phép, quảng cáo cờ bạc trá hình dưới nhiều hình thức mới.

Khoe kết quả test ma túy: Tấm giấy chứng nhận hay liều thuốc trấn an dư luận?

Tấm giấy chứng nhận hay liều thuốc trấn an dư luận?

Sau hàng loạt nghệ sĩ vướng vòng lao lý vì ma túy, hình ảnh giới giải trí Việt đang đối mặt với cuộc khủng hoảng niềm tin chưa từng có. Trong bối cảnh đó, nhiều ca sĩ, diễn viên đã chủ động công khai kết quả xét nghiệm ma túy âm tính để chứng minh bản thân “sạch”. Thế nhưng, liệu một tờ giấy xét nghiệm có đủ để bảo chứng cho sự trong sạch của một người nghệ sĩ hay không khi mà theo các chuyên gia, dấu vết ma túy trong cơ thể chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian nhất định?

Lặng nghe trong lời gỗ tự tình

Lặng nghe trong lời gỗ tự tình

Hơn 40 năm cầm đục cầm dùi, ông đã nghe từng thớ gỗ thủ thỉ tự tình để giữ nghề cho làng cổ hơn 500 năm được tiếp nối, để xứng danh “nhất thân vinh” với sự kế nghiệp của 13 đời tổ tiên mấy trăm năm truyền lại.

Chiêu trò “tô son” lợi nhuận, nhà đầu tư lãnh đủ

Chiêu trò “tô son” lợi nhuận, nhà đầu tư lãnh đủ

Thị trường chứng khoán luôn hấp dẫn bởi cơ hội sinh lời cao. Tuy nhiên, đằng sau những bản báo cáo tài chính (BCTC) với những con số tăng trưởng đẹp mắt, không ít doanh nghiệp đã sử dụng các thủ thuật kế toán nhằm "làm đẹp" kết quả kinh doanh, tạo dựng hình ảnh doanh nghiệp phát triển mạnh để thu hút dòng tiền của nhà đầu tư. Khi sự thật bị phơi bày, người chịu thiệt hại nặng nề nhất chính là các cổ đông nhỏ lẻ.

Cuộc đời nữ yakuza duy nhất của Nhật Bản

Cuộc đời nữ yakuza duy nhất của Nhật Bản

Trong gần 40 năm, Mako Nishimura chưa từng thua một trận đấu nào. Chỉ cao chưa đến 1,50m và dáng người nhỏ nhắn, bà có lẽ là người phụ nữ duy nhất từng là một yakuza chính thức, một thành viên của thế giới ngầm tội phạm khét tiếng và tuân thủ luật lệ nghiêm ngặt của Nhật Bản.

Những chiếc “vòi bạch tuộc” len lỏi quán bar, vũ trường

Những chiếc “vòi bạch tuộc” len lỏi quán bar, vũ trường

Hướng đến mục tiêu xây dựng thành phố không ma túy, với sự vào cuộc quyết liệt, chỉ trong thời gian ngắn, Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy Công an TP Hồ Chí Minh đã triệt phá thành công 3 đường dây vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép chất ma túy chuyên cung cấp cho các quán bar, vũ trường. Ngoài hàng chục cân ma túy tang vật, các trinh sát còn bắt giữ nhiều đối tượng cầm đầu các đường dây và đặc biệt truy vết bắt gần 200 đối tượng là môi giới, tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy; giao cho địa phương lập hồ sơ đưa đi cai nghiện bắt buộc đối với nhiều đối tượng khác.

Những cuộc truy bắt trên không gian mạng

Những cuộc truy bắt trên không gian mạng

Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống lực lượng An ninh nhân dân (12/7/1946 - 12/7/2026), cán bộ, chiến sĩ Công an tỉnh Thanh Hóa đang thi đua, lập nhiều thành tích chào mừng. Trong không khí thi đua sôi nổi đó, Phòng An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao công an tỉnh đang cùng toàn lực lượng nỗ lực hiệp đồng để lập nên những thành tích, chiến công trên mặt trận mới - không gian mạng.

Đồ đồng giá và vòng xoáy tiêu dùng cảm xúc của giới trẻ

Đồ đồng giá và vòng xoáy tiêu dùng cảm xúc của giới trẻ

Những cửa hàng đồng giá đang phủ kín các đô thị lớn, hút giới trẻ bằng cảm giác mua sắm rẻ và vui tức thời. Phía sau những món đồ “có mấy chục nghìn thôi” là một guồng quay tiêu dùng cảm xúc, nơi người trẻ mua không hẳn vì nhu cầu, mà để giải tỏa áp lực và tự thưởng cho bản thân giữa nhịp sống ngày càng căng thẳng.

Khi Công an xã vào trường dạy kỹ năng sống

Khi Công an xã vào trường dạy kỹ năng sống

Bằng cách tiếp cận gần gũi từ những câu chuyện thực tế, Công an tỉnh Cao Bằng đang mang đến một làn gió mới cho phổ biến pháp luật học đường. Những lớp học ngoại khóa đặc biệt nơi biên cương không chỉ trang bị tri thức, mà còn gieo vào lòng các em học sinh bản lĩnh tự bảo vệ chính mình.

Câu “view” bất chấp và cái giá phải trả

Câu “view” bất chấp và cái giá phải trả

Chỉ vài chục giây video với tiếng pô nổ chát chúa, những màn lạng lách đánh võng trên phố đông người, cầm hung khí thị uy giữa đêm hay cảnh hỗn chiến được dàn dựng rồi tung lên mạng xã hội… nhiều tài khoản thu hút hàng trăm nghìn lượt xem.

Miên man chiều Tà Cơn

Miên man chiều Tà Cơn

Cứ điểm ấy từng được coi là “pháo đài bất khả xâm phạm” ở vùng địa đầu của chiến trường miền Nam, nhưng đã phải nhận những đòn chí tử của quân Giải phóng. Chiến tranh đã lùi xa, cứ điểm nổi danh trong kháng chiến chống Mỹ đã trở thành bảo tàng ngoài trời về một thời lửa đạn.