Các giá trị truyền thống có sức thu hút công chúng mạnh mẽ
Ra mắt ngày 28/5, MV “Come My Way” của ca sĩ Sơn Tùng M- TP nhanh chóng gây sốt trên các trang nghe nhạc trực tuyến cũng như mạng xã hội. Tuy nhiên, chi tiết ca sĩ “cưỡi” mô hình chim Lạc khổng lồ ở trung tâm thành phố Los Angeles (Mỹ) trong MV khiến dư luận tranh cãi. Một số ý kiến cho rằng, chi tiết này bộc lộ sự thiếu tôn trọng với một biểu tượng mang giá trị thiêng liêng.
Nhưng cũng có quan điểm bày tỏ hãy nhìn việc này bằng một tâm thế cởi mở và tích cực. Lâu nay, chim Lạc là một biểu tượng rất đẹp trong văn hóa Việt Nam, gắn với trống đồng Đông Sơn, chiều sâu văn minh Việt cổ và khát vọng bay lên của dân tộc. Đến nay, chưa có tài liệu nào chứng minh việc người xưa thờ phụng chim Lạc như một linh vật hay vật tổ theo nghĩa tôn giáo. Nhưng, rõ ràng để những yếu tố ấy tạo nên tranh cãi hay những phản ứng trái chiều thì người làm nghệ thuật đã chưa tìm được cách biểu đạt tinh tế và thuyết phục nhất.
Công chúng cảnh giác, thậm chí “khắt khe” với các sản phẩm nghệ thuật có yếu tố truyền thống có lẽ cũng không sai. Bởi trước MV của ca sĩ Sơn Tùng M - TP chưa lâu thì sự việc nhân vật vua trong một chương trình truyền hình gặp lỗi sai về trang phục cũng đã khiến dư luận bức xúc. Cụ thể, tại chương trình truyền hình trực tiếp “Lễ hội Hoa Lư” diễn viên đóng vai vua trong một hoạt cảnh đã đội mũ bình thiên trong tư thế xoay ngang thay vì quay dọc như quy chuẩn. Sự thiếu chính xác về mặt lịch sử này cho thấy sự qua loa, tùy tiện, khâu cố vấn lịch sử hoặc kiểm duyệt đạo cụ còn lỏng trong quá trình thực hiện những chương trình nghệ thuật có yếu tố truyền thống.
Trào lưu sáng tác về văn hóa dân tộc đang được nhiều nghệ sĩ hưởng ứng. Nhưng chỉ cần sử dụng sai ngữ cảnh, không đúng về mặt ý nghĩa có thể mang tới hậu quả đáng tiếc. Câu hát “Lúa chín cao chẳng hề cúi đầu” trong ca khúc “Người Việt mình thương nhau” của tác giả Châu Đăng Khoa cũng đã tạo ra một làn sóng phản ứng trên mạng xã hội. Dù sau này, tác giả đã gửi lời xin lỗi và sửa lại lời bài hát nhưng đây là bài học về việc mải chạy theo trào lưu nhưng lại chưa tìm hiểu thấu đáo, sâu sắc khi vận dụng dẫn đến lạc quẻ và phản cảm.
Từ sân khấu tới phim ảnh, ca nhạc, yếu tố gây nhiều tranh cãi nhất hiện nay là phục trang lịch sử. Việc chọn trang phục đúng với lịch sử nhưng không mất đi tư duy sáng tạo độc đáo là việc không hề dễ dàng. Một bài học lớn trong việc sử dụng phục trang không chính xác đó là phim “Lý Công Uẩn: Đường tới thành Thăng Long”. Đây là một dự án phim tầm cỡ được đầu tư lớn với kinh phí hơn 100 tỷ đồng (thời điểm năm 2009) để chào mừng Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Tuy nhiên, bộ phim đã không thể ra mắt đúng kế hoạch vì phục trang bị cho là quá giống với phim cổ trang Trung Quốc. Trong đó, hình ảnh vua Lý Công Uẩn (diễn viên Tiến Lộc thủ vai) đội mũ bình thiên bị khán giả phản ứng cho là giống nhân vật Tần Thủy Hoàng trong các bộ phim Trung Quốc.
Ở một cảnh phim khác, nhân vật hoàng đế đội mũ miện chỉ có 9 lưu (chuỗi ngọc châu) trong khi theo nghiên cứu của nhà văn hóa Phạm Đình Hổ, mũ miện dành cho đế vương phải có 12 lưu. Áo cổn của vua Việt cũng thêu 12 chương (là các dạng hoa văn thêu trên lễ phục tượng trưng cho trời đất và vạn vật). Êkíp phụ trách trang phục của phim phân trần: vì tư liệu lịch sử ít, khó hình dung cụ thể về trang phục các chức tước trong triều đình thời Đinh - Tiền Lê - Lý, việc đặt may ở nước ngoài… dẫn tới những sai sót như trên. Nhưng rõ ràng, yếu tố lịch sử, vai trò cố vấn của các chuyên gia đã bị xem nhẹ dẫn đến kết cục “sai một li đi một dặm”. Cuốn sách “Ngàn năm áo mũ” của nhà nghiên cứu Trần Quang Đức chỉ ra rằng, với 1.000 năm Bắc thuộc, trang phục cung đình Việt cơ bản mô phỏng trang phục Trung Quốc nhưng vẫn có sự cải biên, sáng tạo cho thấy sự đồng đẳng, ngang hàng và nét độc đáo trong tư duy sáng tạo của người Việt.
Lan tỏa giá trị truyền thống bằng ngôn ngữ hiện đại
Việc đưa vẻ đẹp văn hóa truyền thống lên sân khấu, phim ảnh hay các chương trình nghệ thuật là điều cần thiết và đáng quý. Gần đây một số sản phẩm âm nhạc của các ca sĩ như Hòa Minzy, Hoàng Thùy Linh, Phương Mỹ Chi, Đức Phúc… đã tạo được hiệu ứng công chúng nhờ vào việc khai thác thành công chất liệu văn hóa. Ngay cả những phản ứng của khán giả đối với MV của Sơn Tùng M - TP cũng chỉ ra rằng, các biểu tượng truyền thống luôn có vị trí quan trọng trong tâm thức cũng như luôn nhận được sự quan tâm lớn của cộng đồng. Vì thế, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, người làm nghệ thuật cần nghiên cứu kỹ nguồn gốc, ý nghĩa, bối cảnh sử dụng và mức độ nhạy cảm của biểu tượng, di sản hay các giá trị văn hóa khi sử dụng trong tác phẩm của mình. Bên cạnh đó, các nghệ sĩ cùng cần tham khảo ý kiến của các nhà sử học, nghiên cứu văn hóa, mỹ thuật, dân tộc học… để có được kiến thức nền tảng tốt nhất, từ đó chắp cánh cho sáng tạo bay lên.
Đạo diễn Vạn Nguyễn - người vinh dự được UNESCO Nhật Bản vinh danh “Đạo diễn vì sứ mệnh bảo tồn giá trị văn hóa UNESCO” - đưa ra kinh nghiệm: Khi sử dụng di sản hay các giá trị văn hóa truyền thống vào trong tác phẩm, cần phải hiểu rất rõ giá trị truyền thống ấy. Nếu không tìm hiểu kỹ, chỉ cần một vài chi tiết không được tái hiện chính xác thì không những không tôn vinh được tinh thần đó mà thậm chí có thể gây phản cảm. Anh cũng chỉ ra rằng, văn hóa truyền thống chính là tấm căn cước để chúng ta bước ra thế giới. Vì thế, tấm căn cước ấy phải được thể hiện một cách đúng đắn và độc đáo, tinh tế nhất. “Ở mỗi dự án như show thực cảnh “Tinh hoa Việt Nam”, “Tứ trấn Thăng Long” tôi cùng êkíp luôn cố gắng có một hướng đi mới, một ngôn ngữ mới dựa trên hạt nhân truyền thống. Trong đó, sử dụng công nghệ hiện đại là yếu tố vô vùng quan trọng. Từ đó gửi gắm thông điệp về giá trị và sự thiêng liêng của di sản đến khán giả Việt Nam và du khách quốc tế. Trước mỗi một chương trình, tôi thường nghiên cứu, tham vấn các chuyên gia, các nhà nghiên cứu để có thể xác định rõ nhất đâu là yếu tố phải giữ nguyên, đâu là không gian cho phép tự do sáng tạo” - đạo diễn Vạn Nguyễn chia sẻ.
Cùng chung quan điểm đó, nhà viết kịch Chu Thơm khẳng định những nghệ sĩ trẻ làm mới truyền thống đó là điều đáng quý, cần được động viên, khích lệ. Những gì chưa hay, chưa chính xác cần được góp ý một cách chân thành để nghệ sĩ ngày một tinh tế, sâu sắc hơn trong những thử nghiệm sau. Văn hóa chỉ thực sự sống khi tiếp tục được sáng tạo, được tái hiện và mang tinh thần mới phù hợp với thời đại mới. Trân trọng truyền thống không đồng nhất với việc đóng khung truyền thống trong một cách diễn giải duy nhất.
Với người làm nghệ thuật, ranh giới sáng tạo và làm sai lệch biểu tượng văn hóa được quyết định bởi những yếu tố tri thức, thái độ, ngữ cảnh và hiệu ứng văn hóa. Không thể nhân danh sự sáng tạo để làm cho sai lệch hay viện dẫn những lý do khách quan quấy quá những yếu tố văn hóa dân tộc trong mỗi sản phẩm nghệ thuật. Bởi khi đó, vượt qua ý nghĩa thông thường, mỗi hình ảnh, biểu tượng còn là thông điệp về văn hóa, giá trị cốt lõi của dân tộc.
Có thể nói, văn hóa dân tộc bao hàm những giá trị tinh thần, vật chất cốt lõi bền vững hun đúc qua hàng nghìn năm để tạo nên bản sắc phân biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác. Văn hóa là sức mạnh nội sinh giúp dân tộc tồn tại và phát triển bền vững. Hiện nay, chúng ta đang đẩy mạnh công nghiệp văn hóa. Trong đó, sức mạnh văn hóa dân tộc, vẻ đẹp truyền thống được lấy làm nền tảng. Điều đó có nghĩa giá trị văn hóa truyền thống cần phải được nghiên cứu sâu kỹ, tìm tòi trước khi tái hiện mới có thể tôn vinh cũng như lan tỏa vẻ đẹp mà cha ông bao đời vun đắp, giữ gìn. Bởi như quan điểm của nhiều chuyên gia, làm văn hóa mà không đúng với lịch sử là có lỗi với tiền nhân, dân tộc.
