Mokomokai, tập tục bảo quản đầu xác ướp của thổ dân Maori ở New Zealand

Mokomokai là tập tục lâu đời của thổ dân Maori ở New Zealand nhưng chỉ đối với những phần đầu người mang hình xăm gọi là moko. Trong quá khứ, moko là nghệ thuật truyền thống xăm những dấu hiệu lên mặt và trên thân người của thổ dân Maori dành cho những người tầng lớp cao quý trong xã hội.

Hình xăm Ta Moko được xăm lên mặt bằng công cụ mà tiếng thổ dân gọi là uhi (giống như cây đục) và sau đó những đường rãnh được lắp đầy bằng mực. Nguồn gốc moko có thể tìm thấy trong câu chuyện cổ của người Maori kể về Niwareka và chồng là Mataora. Vào một ngày, Niwareka bị chồng ngược đãi nên đã chạy đến người cha ở Rarohenga (thế giới ngầm). Mataora liền đuổi theo cố thuyết phục vợ quay trở về.

Bộ sưu tập mokomokai của tướng Robley.
Bộ sưu tập mokomokai của tướng Robley.

Khi đến được Rarohenga, những đường nét sơn trên mặt Mataora bị nhòe đi do mồ hôi khiến người thân của Niwareka bật cười. Từ đó người dân ở Rarohenga bắt đầu sử dụng nghệ thuật hình xăm Ta moko. Mataora cầu xin vợ tha thứ đồng thời bày tỏ mong muốn cha vợ truyền dạy nghệ thuật Ta moko cho mình. Sau đó, Mataora cùng với vợ quay về nhà và mang theo cả kiến thức về Ta moko.

Theo truyền thống, hình xăm moko trên gương mặt nam giới Maori được coi là dấu hiệu của tuổi trưởng thành, và mỗi đường rãnh liên quan đến một hành vi can đảm của người đàn ông. Tiến trình thực hiện những đường rãnh moko gây đau đớn cực kỳ. Trong văn hóa Maori, đầu người được coi là bộ phận thiêng liêng nhất của cơ thể và do đó mà moko được sử dụng để làm nổi bật sự thiêng liêng này. Thậm chí, giá trị của moko vẫn tiếp tục được duy trì sau cái chết cho nên trong quá khứ những chiếc đầu tô điểm hình xăm moko đều được bảo quản hết sức cẩn thận và được gọi là mokomokai.

Câu chuyện về Mataora và Niwareka.
Câu chuyện về Mataora và Niwareka.

Tiến trình thực hiện mokomokai bắt đầu bằng hành động cắt đầu người chết và sau đó lấy đi phần não bộ và hai mắt. Hai lỗ tai được bịt kín bằng sợi cây lanh và nhựa cây, tiếp tục qua nhiều khâu xử lý. Tùy thuộc cái đầu là của ai mà nó được xử lý theo cách khác nhau. 

Một mokomokai được trưng bày trong nhà bảo tàng.
Một mokomokai được trưng bày trong nhà bảo tàng.

Đầu tiên là các thành viên gia đình và sau đó đến các cá nhân quan trọng được tôn sùng trong xã hội Maori. Sau khi những người này qua đời, đầu của họ được xử lý mokomokai. Sau khi phần đầu được mokomokai, người chết tiếp tục được gia đình và cộng đồng tôn sùng. Ngoài ra, đây cũng là cách để cho người quá cố - đặc biệt là những thủ lĩnh – duy trì mối quan hệ với cộng đồng sau khi chết.

Một chiếc đầu mokomokai của người Maori được bảo quản.
Một chiếc đầu mokomokai của người Maori được bảo quản.

Những chiếc đầu mokomokai được bảo quản trong những chiếc hộp được chạm trổ cầu kỳ. Mặt khác, mokomokai cũng được tạo ra như là chiến lợi phẩm trong chiến tranh. Trong suốt cuộc chiến, chiến binh cố gắng chặt đầu kẻ thù. Sau khi chiến tranh kết thúc, đầu kẻ thù được xử lý thành mokomokai để chế nhạo và lăng mạ trong câu chuyện chiến đấu được kể lại cho con cháu đời sau.

Tuy nhiên, những chiếc đầu mokomokai như thế cũng được sử dụng trong những cuộc thương lượng hòa bình hay để trao đổi thứ gì đó. Khi người châu Âu đến New Zealand, mokomokai trở thành món đồ được bán cho họ. Trong những cuộc chiến tranh bằng súng hỏa mai (Musket Wars) giữa những bộ tộc Maori trong lịch sử New Zealand, với hơn 600 trận chiến từ năm 1801 đến 1840, những chiếc đầu mokomokai được bán với số lượng lớn.

Hình xăm moko của người Maori hiện nay
Hình xăm moko của người Maori hiện nay

Có nguồn cho biết, mokomokai được sử dụng để đổi lấy súng hỏa mai và đạn dược của người châu Âu. Năm 1831, hoạt động buôn bán mokomokai bị cấm đoán bởi chính quyền Sydney của Canada – đây là con đường chính vận chuyển bán mokomokai đến châu Âu. Tuy vậy, một số lượng lớn mokomokai vẫn được tuồn ra khỏi New Zealand và hàng trăm trong số đó hiện vẫn được gìn giữ trong các nhà bảo tàng, bệnh viện và bộ sưu tập tư nhân ở châu Âu và Mỹ.

Tướng Horatio Gordon Robley là sĩ quan và nghệ sĩ Anh phục vụ trong những cuộc chiến tranh đất đai ở New Zealand trong những năm 1860. Ông nghiên cứu dân tộc học và say mê nghệ thuật xăm của người Maori. Robley là tác giả một cuốn sách về đề tài moko, tựa đề “Moko hay Nghệ thuật xăm của người Naori”, xuất bản năm 1896. Sau khi quay về nước Anh, Robley mang theo bộ sưu tập gồm 35 đến 40 mokomokai mà về sau ông đề nghị bán lại cho chính quyền New Zealand.

Sau khi đề nghị bị khước từ, phần lớn bộ sưu tập của Robley được bán cho Nhà Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Mỹ. Ngày nay, nhiều người Maori mong muốn những chiếc đầu mokomokai được trao trả về cho cộng đồng của họ ở New Zealand. Từ năm 1987 và 2009, khoảng 68 mokomokai được trả về cho người Maori hay Nhà Bảo tàng New Zealand.

Duy Ân (tổng hợp)

Các tin khác

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Thách thức lớn của thể thao Việt Nam trước thềm SEA Games 34

Quyết định từ Ban Tổ chức SEA Games 34 tại Malaysia về việc chốt 43 môn với 473 nội dung tranh huy chương đang tạo ra xáo trộn lớn với thể thao khu vực. Việc hàng loạt môn chủ lực như vật, đua thuyền, kickboxing, jujitsu và futsal nữ bị gạch tên khiến Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đứng trước nguy cơ mất hơn 20 HCV từ trước giờ xuất phát. Động thái này không chỉ đặt ra bài toán tái cơ cấu lực lượng khốc liệt mà còn buộc các nhà quản lý thể thao nước nhà phải tính toán lại chiến lược đầu tư cho chu kỳ mới.

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Trung Quốc thiếu hụt hóa dầu, tăng áp lực giá

Lượng hóa dầu dư thừa từng giúp Trung Quốc giảm tác động từ cú sốc nguồn cung nay đang gần cạn, kéo theo sức ép tăng giá đối với nhựa, cao su, sơn và nhiều sản phẩm khác. Tuy nhiên, tình trạng dư thừa công suất khiến giới phân tích cho rằng áp lực này chỉ mang tính tạm thời.

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Phim tầm trung - “miền đất hứa” của điện ảnh Việt

Giữa những bom tấn phòng vé và phim nghệ thuật là “vùng trung gian” còn khá mờ nhạt nhưng có thể là “miền đất hứa” nhiều kỳ vọng của điện ảnh Việt. Không chỉ mang đến những bộ phim gần gũi, phù hợp với nhiều đối tượng khán giả, “vùng trung gian” còn ít được chú ý này đóng vai trò quan trọng đối với việc thúc đẩy tính đa dạng và sáng tạo của điện ảnh Việt Nam.

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Khi người trẻ muốn kể đúng câu chuyện lịch sử

Từ phim ảnh, bảo tàng đến các hoạt động trải nghiệm lịch sử, quân tư trang góp phần tạo nên hình hài cụ thể của một giai đoạn lịch sử. Tuy nhiên, theo một số nhóm sưu tầm, từ những năm 1980-2000, nhiều kỷ vật chiến tranh của Việt Nam được người nước ngoài mua lại, khiến việc tìm kiếm hiện vật gốc không hề dễ dàng. Với mong muốn tái hiện lịch sử, cộng đồng phục dựng quân phục đang dần hình thành, đặt ra vấn đề về sự kết nối với các thiết chế văn hóa chính thống để phát triển bền vững.

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Trào lưu độ xe điện, hiểm họa khôn lường

Xe điện vốn thông dụng và thuận lợi trong tầng lớp học sinh, sinh viên thời gian gần đây trở thành trào lưu chế, độ cho những cuộc tranh hùng từ mạng xã hội ra xa lộ. Những quái xế tuổi teen với các vụ “bão đêm” trở thành “quả bom nổ chậm” hãi hùng ngoài đường phố…

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Lập hàng trăm công ty “ma” mua bán trái phép hóa đơn

Nắm được phí phải trả khá cao khi mua hóa đơn giá trị gia tăng (VAT) để phù phép cho hoạt động kinh doanh vật tư trôi nổi nên Lê Văn Hiền, sinh năm 1984, ngụ phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh đã biến mình thành kẻ đi bán hóa đơn để thu lợi. Với mối quan hệ từ nhiều năm lăn lộn ngoài thương trường, Hiền nhanh chóng móc nối với nhiều đối tượng nhờ đứng tên thành lập, thuê và mua nhiều công ty để xuất bán khống hàng trăm ngàn hóa đơn với tổng lượng tiền được ghi lên đến gần 20 ngàn tỷ đồng, thu lợi bất chính số tiền lớn. Mặc dù che đậy rất kỹ, nhưng tất cả hoạt động phạm tội của đối tượng đã bị cơ quan Công an phát hiện và xử lý trước pháp luật.

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Bước ngoặt từ những cái lắc đầu

Phải đến sát thời điểm trái bóng lăn trong trận mở màn của đội tuyển Việt Nam vào ngày 26/9/2026, câu chuyện bản quyền truyền hình FIFA ASEAN Cup 2026 mới chính thức ngã ngũ sau những cuộc đấu trí nghẹt thở. Mức giá chào bán ban đầu lên tới 3 triệu USD đã vấp phải cái lắc đầu kiên quyết từ các nhà đài trong nước, buộc đối tác phân phối phải nhượng bộ hạ giá. Không còn cảnh mua bằng mọi giá hay nhờ cậy dòng tiền giải cứu, thị trường truyền hình Việt Nam đang xác lập một bước ngoặt tư duy: liên minh chia sẻ chi phí để hướng tới sự bền vững.

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Phim ngắn AI bủa vây, cuốn người xem vào vòng xoáy không hồi kết

Một tập phim ngắn AI chỉ dài vài phút, nhưng tình tiết liên tục bị bỏ lửng có thể giữ người xem từ tối đến gần sáng. Từ đoạn xem miễn phí trên mạng xã hội, họ được dẫn sang ứng dụng và trả tiền để biết kết cục. Khi phim được sản xuất hàng loạt và xuất hiện dày đặc trên dòng đề xuất, trách nhiệm bảo vệ khán giả phải được đặt ra với cả người làm phim, đơn vị phát hành và nền tảng phân phối.

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Bên trong du thuyền 5 sao thành… làng vận động viên

Tại cảng Nagoya những ngày trung tuần tháng 9/2026, Asiad 20 phô diễn diện mạo chưa từng có: không xây làng VĐV triệu đô, không để lại những khối bê tông bỏ hoang. Bằng tư duy tối ưu chi phí và tính toán thực dụng điển hình, người Nhật biến siêu du thuyền cùng tổ hợp nhà gỗ lắp ghép ven biển thành nơi lưu trú cho hàng ngàn VĐV châu Á.

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Người trẻ muốn đánh thức mùa trăng

Từ những chiếc đèn lồng, con giống ngựa, voi từng hiện diện trong ký ức nhiều thế hệ, những người trẻ hôm nay đang tìm cách phục dựng, làm mới và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống trở lại đời sống. Họ không chỉ giữ lại một món đồ chơi, mà đang tìm cách nối lại một mạch văn hóa giữa quá khứ và hiện tại.

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Khí đốt đắt đỏ, nhu cầu than toàn cầu có thể lập kỷ lục mới

Gián đoạn vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz đã đẩy giá khí đốt lên cao, khiến nhiều nền kinh tế chuyển một phần sản lượng điện từ khí sang than. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo nhu cầu than toàn cầu có thể tiếp tục tăng nếu nguồn cung khí chưa sớm phục hồi.

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Từ “Hoàng hậu cuối cùng” đến bài toán quyền tài sản trí tuệ

Tranh cãi quanh những tác phẩm khai thác chất liệu lịch sử đặt ra câu hỏi về chủ thể quyền đối với tài sản trí tuệ. Khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần đầu gọi tên tài sản trí tuệ gốc, việc xác định rõ các lớp quyền và chủ thể sở hữu càng trở nên cấp thiết.

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Văn hóa truyền thống không chỉ là đạo cụ sân khấu

Trong những năm qua, xu hướng dùng chất liệu truyền thống trong những sáng tạo đương đại đang trở nên phổ biến. Những vở ballet “Dó”, “Đông Hồ”, xiếc “Làng tôi” hay mới đây là “Những lớp phù sa” đang cho thấy nỗ lực của các nghệ sĩ tìm về những chất liệu văn hóa truyền thống để kể những câu chuyện hôm nay. Nhưng giữa việc “đưa văn hóa lên sân khấu” và sự “sáng tạo từ văn hóa” vẫn là một khoảng cách. Bởi nếu truyền thống chỉ dừng lại ở những chiếc nón, cái nơm, tấm chiếu, câu hát dân gian hay bộ trang phục đẹp mắt, văn hóa rất dễ trở thành một thứ đạo cụ trang trí.

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Chuyển hóa địa bàn phức tạp về xuất, nhập cảnh trái phép ở Tây Ninh

Với mạng lưới giao thông thuận lợi di chuyển đến các trung tâm kinh tế lớn ở khu vực phía Nam, biên giới tỉnh Tây Ninh luôn là địa bàn mà các loại hình tội phạm thường nhắm đến để hoạt động, trong đó có vấn đề xuất, nhập cảnh trái phép. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự trên toàn tuyến, đồng thời phát hiện, ngăn chặn sớm các đối tượng vi phạm, Phòng Quản lý xuất nhập cảnh đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ, Công an các xã, Bộ đội Biên phòng, triển khai cao điểm phòng, chống tội phạm…

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Tái diễn chiêu lừa “buôn thần bán lộc”

Các thầy bà tự xưng là “người bề trên”, có khả năng biết trước kết quả xổ số, lô đề, đánh vào niềm tin tâm linh, ham trúng số, muốn làm giàu của nhiều người. Bằng chiêu thức gửi “lộc” chỉ vài chục ngàn đến vài trăm ngàn, khi tâm lý người tham gia không muốn đòi lại hoặc không dám đòi nên các nhóm đối tượng này mặc sức hưởng lợi từ hàng ngàn nạn nhân…

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Đoàn Thể thao Việt Nam dồn lực cho Asiad 20: Sẵn sàng xung trận

Bước vào những ngày đầu tháng 9/2026, chiến dịch chuẩn bị cho Asiad 20 tại Aichi - Nagoya (Nhật Bản) của Đoàn Thể thao Việt Nam (TTVN) đã chính thức bước sang giai đoạn hoàn tất các khâu then chốt cuối cùng. Với quyết định thành lập quy tụ 498 thành viên tranh tài ở 29 môn thi đấu, thể thao nước nhà đang thể hiện quyết tâm cao độ nhằm hiện thực hóa mục tiêu đoạt từ 4 đến 6 HCV. Từ các chuyến tập huấn nước ngoài của những đội tuyển mũi nhọn, các gói thưởng kỷ lục được kích hoạt, cho đến công tác hậu cần và y tế, tất cả đã sẵn sàng trước giờ xuất trận.

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Mất tiền oan với ứng dụng “dùng thử miễn phí”

Giữa hàng loạt ứng dụng mời trải nghiệm miễn phí, người dùng có thể kích hoạt một ứng dụng chỉ sau vài thao tác. Tuy nhiên, khi thời hạn dùng thử kết thúc, hệ thống tự động chuyển sang trả phí, thậm chí thu tiền cả năm nếu khách hàng không kịp hủy.