Mokomokai, tập tục bảo quản đầu xác ướp của thổ dân Maori ở New Zealand

Mokomokai là tập tục lâu đời của thổ dân Maori ở New Zealand nhưng chỉ đối với những phần đầu người mang hình xăm gọi là moko. Trong quá khứ, moko là nghệ thuật truyền thống xăm những dấu hiệu lên mặt và trên thân người của thổ dân Maori dành cho những người tầng lớp cao quý trong xã hội.

Hình xăm Ta Moko được xăm lên mặt bằng công cụ mà tiếng thổ dân gọi là uhi (giống như cây đục) và sau đó những đường rãnh được lắp đầy bằng mực. Nguồn gốc moko có thể tìm thấy trong câu chuyện cổ của người Maori kể về Niwareka và chồng là Mataora. Vào một ngày, Niwareka bị chồng ngược đãi nên đã chạy đến người cha ở Rarohenga (thế giới ngầm). Mataora liền đuổi theo cố thuyết phục vợ quay trở về.

Bộ sưu tập mokomokai của tướng Robley.
Bộ sưu tập mokomokai của tướng Robley.

Khi đến được Rarohenga, những đường nét sơn trên mặt Mataora bị nhòe đi do mồ hôi khiến người thân của Niwareka bật cười. Từ đó người dân ở Rarohenga bắt đầu sử dụng nghệ thuật hình xăm Ta moko. Mataora cầu xin vợ tha thứ đồng thời bày tỏ mong muốn cha vợ truyền dạy nghệ thuật Ta moko cho mình. Sau đó, Mataora cùng với vợ quay về nhà và mang theo cả kiến thức về Ta moko.

Theo truyền thống, hình xăm moko trên gương mặt nam giới Maori được coi là dấu hiệu của tuổi trưởng thành, và mỗi đường rãnh liên quan đến một hành vi can đảm của người đàn ông. Tiến trình thực hiện những đường rãnh moko gây đau đớn cực kỳ. Trong văn hóa Maori, đầu người được coi là bộ phận thiêng liêng nhất của cơ thể và do đó mà moko được sử dụng để làm nổi bật sự thiêng liêng này. Thậm chí, giá trị của moko vẫn tiếp tục được duy trì sau cái chết cho nên trong quá khứ những chiếc đầu tô điểm hình xăm moko đều được bảo quản hết sức cẩn thận và được gọi là mokomokai.

Câu chuyện về Mataora và Niwareka.
Câu chuyện về Mataora và Niwareka.

Tiến trình thực hiện mokomokai bắt đầu bằng hành động cắt đầu người chết và sau đó lấy đi phần não bộ và hai mắt. Hai lỗ tai được bịt kín bằng sợi cây lanh và nhựa cây, tiếp tục qua nhiều khâu xử lý. Tùy thuộc cái đầu là của ai mà nó được xử lý theo cách khác nhau. 

Một mokomokai được trưng bày trong nhà bảo tàng.
Một mokomokai được trưng bày trong nhà bảo tàng.

Đầu tiên là các thành viên gia đình và sau đó đến các cá nhân quan trọng được tôn sùng trong xã hội Maori. Sau khi những người này qua đời, đầu của họ được xử lý mokomokai. Sau khi phần đầu được mokomokai, người chết tiếp tục được gia đình và cộng đồng tôn sùng. Ngoài ra, đây cũng là cách để cho người quá cố - đặc biệt là những thủ lĩnh – duy trì mối quan hệ với cộng đồng sau khi chết.

Một chiếc đầu mokomokai của người Maori được bảo quản.
Một chiếc đầu mokomokai của người Maori được bảo quản.

Những chiếc đầu mokomokai được bảo quản trong những chiếc hộp được chạm trổ cầu kỳ. Mặt khác, mokomokai cũng được tạo ra như là chiến lợi phẩm trong chiến tranh. Trong suốt cuộc chiến, chiến binh cố gắng chặt đầu kẻ thù. Sau khi chiến tranh kết thúc, đầu kẻ thù được xử lý thành mokomokai để chế nhạo và lăng mạ trong câu chuyện chiến đấu được kể lại cho con cháu đời sau.

Tuy nhiên, những chiếc đầu mokomokai như thế cũng được sử dụng trong những cuộc thương lượng hòa bình hay để trao đổi thứ gì đó. Khi người châu Âu đến New Zealand, mokomokai trở thành món đồ được bán cho họ. Trong những cuộc chiến tranh bằng súng hỏa mai (Musket Wars) giữa những bộ tộc Maori trong lịch sử New Zealand, với hơn 600 trận chiến từ năm 1801 đến 1840, những chiếc đầu mokomokai được bán với số lượng lớn.

Hình xăm moko của người Maori hiện nay
Hình xăm moko của người Maori hiện nay

Có nguồn cho biết, mokomokai được sử dụng để đổi lấy súng hỏa mai và đạn dược của người châu Âu. Năm 1831, hoạt động buôn bán mokomokai bị cấm đoán bởi chính quyền Sydney của Canada – đây là con đường chính vận chuyển bán mokomokai đến châu Âu. Tuy vậy, một số lượng lớn mokomokai vẫn được tuồn ra khỏi New Zealand và hàng trăm trong số đó hiện vẫn được gìn giữ trong các nhà bảo tàng, bệnh viện và bộ sưu tập tư nhân ở châu Âu và Mỹ.

Tướng Horatio Gordon Robley là sĩ quan và nghệ sĩ Anh phục vụ trong những cuộc chiến tranh đất đai ở New Zealand trong những năm 1860. Ông nghiên cứu dân tộc học và say mê nghệ thuật xăm của người Maori. Robley là tác giả một cuốn sách về đề tài moko, tựa đề “Moko hay Nghệ thuật xăm của người Naori”, xuất bản năm 1896. Sau khi quay về nước Anh, Robley mang theo bộ sưu tập gồm 35 đến 40 mokomokai mà về sau ông đề nghị bán lại cho chính quyền New Zealand.

Sau khi đề nghị bị khước từ, phần lớn bộ sưu tập của Robley được bán cho Nhà Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Mỹ. Ngày nay, nhiều người Maori mong muốn những chiếc đầu mokomokai được trao trả về cho cộng đồng của họ ở New Zealand. Từ năm 1987 và 2009, khoảng 68 mokomokai được trả về cho người Maori hay Nhà Bảo tàng New Zealand.

Duy Ân (tổng hợp)

Các tin khác

Khơi thông nguồn lực từ dữ liệu văn hóa

Khơi thông nguồn lực từ dữ liệu văn hóa

Việt Nam đã tạo lập ngày càng nhiều dữ liệu số về di sản, nhưng phần lớn vẫn phân tán, thiếu liên thông và chưa được khai thác như một nguồn lực. Chuyển từ những bản sao số rời rạc sang hạ tầng tri thức dùng chung vì thế là điều kiện để di sản tiếp tục tạo ra giá trị cho nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo và cộng đồng.

Vì sao Mỹ ra tay cứu đồng yen Nhật Bản?

Vì sao Mỹ ra tay cứu đồng yen Nhật Bản?

Trước đà lao dốc của đồng yen, Mỹ đã ra tay hỗ trợ Nhật Bản sau gần 3 thập kỷ, đánh dấu động thái phối hợp hiếm hoi giữa lúc những tác động từ tỷ giá ngày càng lan rộng.

Các nghệ sĩ trẻ với tư duy mới mẻ mang đến sức sống mới cho làng nghề.

Tái sinh di sản làng nghề

Hà Nội sở hữu hơn 1.300 làng nghề. Thế nhưng, nhiều làng nghề đang đứng trước nguy cơ mai một vì thiếu thị trường, thiếu người kế nghiệp và thiếu không gian để kể câu chuyện của mình. Trước thềm Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, những người trẻ đã chọn làng nghề làm chất liệu sáng tạo, mở ra một cách tiếp cận mới, tái sinh di sản làng nghề…

Khi cổ vật thành “mồi” của kẻ gian

Khi cổ vật thành “mồi” của kẻ gian

Những pho tượng, sắc phong trong đình chùa đến những cấu kiện nguyên gốc của các công trình cổ, nhiều di sản đang trở thành mục tiêu của nạn trộm cắp ngày càng tinh vi, táo tợn. Mỗi cổ vật bị thất lạc không chỉ là mất đi một tài sản quý giá, mà còn là sự đứt gãy một phần ký ức lịch sử, văn hóa của dân tộc.

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Từ nâng tầm quản trị đến khát vọng chuyên nghiệp hóa

Trước đòi hỏi của kỷ nguyên phát triển mới, thể thao Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt chiến lược: chuyển đổi mạnh mẽ từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại và thương mại hóa chuyên nghiệp. Nâng cao năng lực tổ chức sự kiện không chỉ là thước đo điều hành, mà còn là chìa khóa mở ra không gian kinh tế thể thao đầy tiềm năng.

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Tuân thủ nguyên tác hay dũng cảm bước qua?

Khi “The Odyssey” - bộ phim điện ảnh lấy cảm hứng từ sử thi kinh điển của Homer công bố dàn diễn viên, lựa chọn của đạo diễn Christopher Nolan tựa như “quả táo bất hòa”, tạo ra những luồng tranh luận sôi nổi, độc giả lan tỏa những bài viết phân tích, so sánh với nguyên tác sử thi. Cùng thời gian, điện ảnh Việt Nam dậy sóng khi công bố Tăng Thanh Hà vào vai Nam Phương Hoàng hậu. Tại sao đạo diễn lại thích đảo lộn những hình mẫu vốn đã quá đỗi quen thuộc và thành công từ nguyên tác? Liệu việc tuân thủ tuyệt đối tác phẩm gốc có phải “lá bùa hộ mệnh”, hay sự phóng tác dũng cảm mới giúp tác phẩm đến gần hơn với thế hệ khán giả mới?

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Cần hệ sinh thái sáng tạo cho họa sĩ trẻ

Festival Mỹ thuật trẻ lần thứ 8 năm 2026 đang diễn ra tại Hà Nội, mở ra một không gian đối thoại đa chiều của nghệ thuật đương đại, phản ánh tiếng nói của những người trẻ trước cuộc sống và những thay đổi của thời cuộc. Tuy nhiên, hơn cả một kỳ liên hoan, mỹ thuật trẻ cần có một chiến lược phát triển dài hạn trong thời gian tới.

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Mỹ thâm hụt ngân sách do hoàn thuế nhập khẩu

Sau khi Tòa án Tối cao bác bỏ cơ sở pháp lý của nhiều mức thuế quan, Chính phủ Mỹ phải hoàn hàng chục tỷ USD cho doanh nghiệp nhập khẩu, gây ra hậu quả ngân sách tháng 6/2026 thâm hụt 120 tỷ USD.

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Hình tượng người chiến sĩ - từ nguyên mẫu đến màn ảnh

Thời gian gần đây, nhiều bộ phim có chất liệu từ những chuyên án và nguyên mẫu có thật trong lực lượng CAND đã được đưa vào sản xuất. Những tác phẩm điện ảnh ấy không chỉ mang đến những câu chuyện chân thực, giàu tính nhân văn, tái hiện sinh động cuộc đấu tranh bảo vệ an ninh Tổ quốc mà còn khắc họa bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh của các chiến sĩ Công an trong nhiều giai đoạn lịch sử.

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Đào tạo trẻ - nền móng bền vững của Thể thao CAND

Trong thể thao thành tích cao, mỗi tấm huy chương không chỉ được quyết định ở khoảnh khắc thi đấu, mà được vun đắp từ rất sớm: từ khâu phát hiện năng khiếu, lựa chọn môn phù hợp, xây dựng giáo án huấn luyện, tạo dựng môi trường rèn luyện cho đến bồi dưỡng bản lĩnh qua từng giải đấu. Với Thể thao Công an nhân dân (CAND), công tác đào tạo trẻ vì thế luôn mang ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nhiệm vụ chuẩn bị lực lượng kế cận cho thể thao CAND, mà còn là sự đóng góp thiết thực vào thành tích chung của thể thao Việt Nam.

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Chuỗi cung ứng và mặt trận an ninh mới

Đầu năm 2026, khi xung đột Mỹ - Iran đẩy eo biển Hormuz vào tình trạng gián đoạn nghiêm trọng, nỗi lo của thế giới không chỉ là giá dầu, mà còn là chip bán dẫn.

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Những tấm thân vùi sâu dưới đất, nằm yên lặng hơn nửa thế kỷ, có những tình yêu không được viết bằng đám cưới, mà được viết bằng cả một đời chờ đợi. Đó là những thước phim chân thực và sống động nhất đã và đang diễn ra trong “chiến dịch 500 ngày đêm” tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Tiệm cận thế giới để vươn xa

Trong những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam ghi nhận bước tiến rõ rệt cả về quy mô thị trường lẫn năng lực sản xuất. Chất lượng hình ảnh, thiết kế mỹ thuật, diễn xuất hay tổ chức sản xuất ngày càng tiệm cận những chuẩn mực mới. Tuy nhiên, để một bộ phim không chỉ thành công trong nước mà còn có thể bước ra các liên hoan phim, thị trường phát hành quốc tế, điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở kịch bản. Những câu chuyện giàu bản sắc Việt Nam cần được kể bằng một ngôn ngữ điện ảnh đủ sức tạo đồng cảm với khán giả toàn cầu.

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

"0% lãi suất" và góc khuất ứng lương qua app

Chỉ cần vài thao tác không quá 10 phút trên điện thoại, người lao động có thể nhận trước tiền lương nhờ những lời quảng cáo "0% lãi suất", "giải ngân trong 5 phút". Nhưng phía sau sự tiện lợi ấy là các khoản phí phát sinh mà người lao động chỉ biết khi đã nhận tiền và khả năng vi phạm pháp luật, nguy cơ phụ thuộc tài chính và nếu không tỉnh táo thì rất khó để phân biệt giữa dịch vụ ứng lương với hoạt động cấp tín dụng.

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Khi nắng nóng có thể làm “bốc hơi” GDP

Những đợt nắng nóng cực đoan đang hoành hành tại châu Âu không chỉ là vấn đề thời tiết hay môi trường, mà ngày càng hiện rõ như một thách thức kinh tế, đe dọa tới tốc độ tăng trưởng GDP và gây ra khó khăn cho mọi mặt đời sống.