Lỗ hổng từ quản lý cấp phép mỹ phẩm

Vụ thu hồi 162 sản phẩm mỹ phẩm của thẩm mỹ viện Mailisa cho thấy nguy cơ mất an toàn với người tiêu dùng, đồng thời bộc lộ rõ lỗ hổng trong công tác hậu kiểm.

Hệ lụy từ cơ chế “tiền công bố - hậu kiểm”

Tính đến ngày 25/11, toàn bộ 162 sản phẩm mỹ phẩm của Công ty TNHH Sản xuất thương mại dịch vụ xuất nhập khẩu MK Skincare (MK Skincare) đã bị thu hồi số tiếp nhận hoặc số tiếp nhận đã hết hiệu lực. Danh mục thu hồi bao gồm nhiều dòng mỹ phẩm mang nhãn Doctor Magic, Maika Beauty, MK vốn được quảng cáo, phân phối rộng rãi qua hệ thống Mailisa.

Không chỉ dừng ở việc thu hồi phiếu công bố, Cục Quản lý dược đồng thời đình chỉ lưu hành và thu hồi toàn quốc tất cả các lô còn hạn sử dụng của 162 sản phẩm mỹ phẩm trên.

Trước đó Cục Quản lý Dược đã ban hành loạt quyết định đình chỉ lưu hành và thu hồi trên phạm vi toàn quốc đối với nhiều sản phẩm mỹ phẩm vi phạm quy định về hồ sơ chất lượng và an toàn.

3 doanh nghiệp bị nêu tên gồm Công ty TNHH Quốc tế Đại Cát Á, Công ty TNHH Phát Anh Minh và Công ty CP Nam dược Hải Long. Ngoài ra, một sản phẩm kem chống nắng do Công ty TNHH Thương mại xuất nhập khẩu quốc tế C&B chịu trách nhiệm đưa ra thị trường bị xác định là hàng giả.

Đầu tháng 11/2025, Cục Quản lý dược đã xử phạt 75 triệu đồng Công ty HSD, địa chỉ tại xã Tiên Tiến, tỉnh Hưng Yên và buộc tiêu hủy 15 sản phẩm mỹ phẩm nổi tiếng như EIHAKU, ARAU BABY, KUMANO, MACHÉRIE, HADABISEI, TSUBAKI, SALON LINK, LION... do không đủ hồ sơ theo quy định.

Những vụ việc trên khiến nhiều người đặt câu hỏi về cơ chế cấp phép, quản lý mỹ phẩm. Việc công bố mỹ phẩm trước, hậu kiểm sau tạo kẽ hở lớn trong quản lý, khiến mỹ phẩm kém chất lượng dễ dàng lưu hành. Chỉ khi có sự phản ánh của người tiêu dùng, sự vào cuộc của truyền thông, báo chí, cơ quan chức năng mới vào cuộc kiểm tra, thu hồi. Khi đó một lượng lớn mỹ phẩm “rởm” đã được tiêu thụ trên thị trường mang lại nguồn lợi lớn cho các doanh nghiệp, còn người tiêu dùng phải chịu mọi rủi ro.

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (thuộc Đoàn Luật sư TP Hà Nội): Thực trạng mỹ phẩm kém chất lượng, không rõ nguồn gốc nhưng được “gắn mác” hàng cao cấp đang trở thành vấn đề nhức nhối, tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng. Vụ việc Mailisa bị thu hồi kỷ lục 162 sản phẩm là minh chứng điển hình cho tình trạng buông lỏng quản lý, trong khi hành vi gian dối trong kinh doanh mỹ phẩm ngày càng tinh vi. Theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin trung thực, đầy đủ và có quyền yêu cầu bồi thường khi sản phẩm gây thiệt hại. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều sản phẩm chỉ bị phát hiện khi đã có phản ánh, khi hậu quả đối với người dùng đã xảy ra.

Mặc dù hệ thống văn bản pháp luật đã khá đầy đủ, với các quy định nghiêm ngặt về điều kiện kinh doanh, công bố sản phẩm, ghi nhãn mác trong Luật Dược 2016 và các văn bản hướng dẫn (như Nghị định 93/2016/NĐ-CP quy định chi tiết về điều kiện sản xuất mỹ phẩm), nhưng việc các cơ quan chức năng chủ yếu phát hiện và xử lý sai phạm sau khi có phản ánh từ người dân cho thấy công tác thanh tra, kiểm tra định kỳ, đột xuất và hậu kiểm chưa thực sự hiệu quả. Việc để mỹ phẩm nhập lậu, gắn mác sai nguồn gốc (như mỹ phẩm nguồn gốc Trung Quốc gắn mác cao cấp) lưu hành trên thị trường trong thời gian dài là biểu hiện của sự buông lỏng quản lý, hoặc thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý thị trường, y tế và hải quan.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho hay, lỗ hổng lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế quản lý mỹ phẩm theo hướng “hậu kiểm” thay vì “tiền kiểm”. Theo Nghị định 93/2016/NĐ-CP và các quy định về quản lý mỹ phẩm, doanh nghiệp chỉ cần tự công bố sản phẩm và hoàn toàn chịu trách nhiệm về chất lượng. Cơ quan quản lý chỉ tiến hành kiểm tra sau khi sản phẩm đã lưu thông trên thị trường hoặc khi có phản ánh. Điều này dẫn đến thực trạng nhiều sản phẩm không đạt tiêu chuẩn, thậm chí là hàng giả, hàng nhập lậu từ nước ngoài, dễ dàng được hợp thức hóa và bày bán công khai.

Theo quy định tại Thông tư 06/2011/TT-BYT (được sửa đổi, bổ sung) và các văn bản hướng dẫn, doanh nghiệp chỉ cần nộp phiếu công bố sản phẩm mỹ phẩm lên cơ quan quản lý (Cục Quản lý dược, Bộ Y tế hoặc Sở Y tế địa phương) và tự chịu trách nhiệm về tính an toàn, hiệu quả và chất lượng của sản phẩm. Cơ quan quản lý không tiến hành thẩm định chất lượng sản phẩm trước khi cho phép lưu hành. Việc kiểm tra chất lượng chỉ được thực hiện sau đó, thông qua công tác hậu kiểm (thanh tra, kiểm tra định kỳ hoặc đột xuất) hoặc khi có phản ánh, tố cáo từ người tiêu dùng.

Chính cơ chế này đã tạo điều kiện cho một số doanh nghiệp lợi dụng để đưa sản phẩm không đảm bảo chất lượng, không rõ nguồn gốc hoặc thậm chí là hàng giả, hàng nhập lậu (như trường hợp mỹ phẩm Trung Quốc gắn mác cao cấp) ra thị trường một cách nhanh chóng. Công tác hậu kiểm hiện nay còn hạn chế về tần suất và phạm vi so với số lượng khổng lồ các sản phẩm được công bố hằng năm, khiến việc phát hiện sai phạm thường chậm trễ, chỉ diễn ra khi hậu quả đã xảy ra.

Cần giải pháp tổng thể

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, về trách nhiệm quản lý nhà nước, Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm cao nhất và có thẩm quyền quản lý toàn diện đối với lĩnh vực mỹ phẩm. Cục Quản lý dược là đơn vị đầu mối, chịu trách nhiệm chính trong việc cấp số tiếp nhận phiếu công bố cho các sản phẩm mỹ phẩm nhập khẩu và các sản phẩm sản xuất trong nước do cục cấp. Cục có nhiệm vụ xây dựng các quy định, tiêu chuẩn kỹ thuật và chủ trì công tác thanh tra, kiểm tra chất lượng mỹ phẩm trên toàn quốc.

Sở Y tế các tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm tiếp nhận phiếu công bố đối với mỹ phẩm sản xuất trong nước (trừ trường hợp do Cục Quản lý dược cấp) và quản lý, thanh tra, kiểm tra chất lượng mỹ phẩm lưu hành trên địa bàn.

Ngoài ra, việc kiểm soát hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, nhập lậu hoặc vi phạm nhãn mác còn có sự tham gia và trách nhiệm quan trọng của Bộ Công thương (cụ thể là Tổng cục Quản lý thị trường) và Bộ Tài chính (cụ thể là Tổng cục Hải quan) trong việc kiểm soát lưu thông và nhập khẩu. Tuy nhiên, căn cứ vào Luật Dược 2016, Bộ Y tế là cơ quan có thẩm quyền cao nhất trong việc ban hành quy chuẩn, kiểm soát chất lượng, an toàn của mỹ phẩm và quyết định đình chỉ lưu hành, thu hồi sản phẩm, là hạt nhân trong chuỗi quản lý này.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho rằng, ngoài trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp, sự thiếu đồng bộ trong phối hợp quản lý giữa Bộ Y tế, Bộ Công thương, quản lý thị trường và chính quyền địa phương chính là nguyên nhân khiến công tác giám sát bị buông lỏng. Thêm vào đó, việc bán mỹ phẩm qua mạng xã hội phát triển quá nhanh trong khi hành lang pháp lý và cơ chế giám sát còn chậm cập nhật, tạo ra vùng trống để hàng kém chất lượng len lỏi. Để khắc phục, cần siết chặt việc hậu kiểm, tăng cường thanh tra đột xuất, hoàn thiện cơ sở dữ liệu công bố mỹ phẩm, xử lý nghiêm các cá nhân quảng cáo sai sự thật và hình sự hóa những hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 192, 193 và 197 Bộ luật Hình sự 2015. Chỉ khi siết lại toàn bộ hệ thống quản lý, lỗ hổng này mới có thể được khắc phục.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn nhấn mạnh, để hạn chế tình trạng mỹ phẩm giả, mỹ phẩm kém chất lượng lưu hành tràn lan và chỉ bị thu hồi sau khi có phản ánh, cần có những giải pháp mang tính tổng thể từ phía cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Trước hết, cơ quan nhà nước cần chuyển mạnh từ phương thức “hậu kiểm bị động” sang “hậu kiểm chủ động”. Điều này đòi hỏi phải tăng cường kiểm tra định kỳ và đột xuất các cơ sở sản xuất, phân phối mỹ phẩm, đặc biệt là những đơn vị từng bị xử phạt hoặc có sản phẩm bị phản ánh. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cũng đặt ra yêu cầu rõ ràng về việc các cơ quan chức năng phải bảo đảm an toàn sản phẩm và kịp thời thu hồi hàng hóa không bảo đảm chất lượng, vì vậy việc chủ động giám sát là hoàn toàn cần thiết.

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn kiến nghị: cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về công bố mỹ phẩm và công khai toàn bộ danh sách sản phẩm đã được công bố, sản phẩm vi phạm, sản phẩm bị thu hồi để người tiêu dùng dễ dàng tra cứu. Khi thông tin minh bạch, doanh nghiệp sẽ khó gian dối về nguồn gốc, còn người tiêu dùng có thể tự bảo vệ mình trước khi quyết định mua hàng. Theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hành vi kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng sẽ bị xử phạt rất nặng, nhưng việc áp dụng cần quyết liệt hơn và đồng bộ trên phạm vi toàn quốc.

Bên cạnh đó, hoạt động kinh doanh và quảng cáo mỹ phẩm trên mạng xã hội phải được kiểm soát hiệu quả hơn. Những hình thức quảng cáo thổi phồng công dụng, gắn mác “hàng cao cấp”, “hàng spa”, “hàng độc quyền”, khi không có chứng cứ chứng minh, là hành vi quảng cáo gian dối bị cấm theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023. Do vậy, cần áp dụng chế tài mạnh đối với KOLs, người bán hàng livestream và các nền tảng cung cấp dịch vụ quảng cáo nếu để xảy ra vi phạm.

Về phía doanh nghiệp, phải nâng cao trách nhiệm giải trình, tuân thủ đúng quy trình công bố mỹ phẩm theo Nghị định 93/2016/NĐ-CP, kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng và chủ động thu hồi khi phát hiện sản phẩm không an toàn. Người tiêu dùng cũng cần trang bị kỹ năng kiểm tra nguồn gốc, quét mã, tra cứu số công bố và chỉ tin tưởng vào các thương hiệu minh bạch. Khi tất cả các bên cùng hành động và pháp luật được thực thi nghiêm túc, thị trường mỹ phẩm mới có thể được “làm sạch”, giảm thiểu tối đa nguy cơ mỹ phẩm giả, mỹ phẩm kém chất lượng gây hại cho cộng đồng.

Người tiêu dùng cũng cần trang bị kiến thức, lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, kiểm tra công bố mỹ phẩm và thông tin sản phẩm trên hệ thống của Bộ Y tế. Chỉ khi cả cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng cùng nâng cao trách nhiệm thì thị trường mỹ phẩm mới có thể được làm sạch, hạn chế những vụ việc gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng như thời gian qua.