Khi làng văn hóa chuyển mình

• “Giai điệu núi rừng” tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam
• Làng văn hóa Lô Lô Chải - Điểm đến trên Cao nguyên đá Đồng Văn

An yên cùng làng nhỏ

Rất lạ nhưng lại chẳng xa. Làng truyền thống Cơ tu mang tên Toom Sara nằm nép mình giữa núi rừng xã Hòa Phú (huyện Hòa Vang, Đà Nẵng), khi chỉ cách trung tâm thành phố chừng 30km. Toom Sara là tên vùng đất lâu đời của người dân tộc Cơ tu ở Hòa Phú. Nơi đây quanh năm có hoa nở, mỗi loài hoa là một vẻ đẹp riêng. Toom Sara là cái tên mà già làng Alăng Đợi đặt cho ngôi làng mới này. Sara là tên gọi nguyên thủy của con suối chảy qua Suối Hoa ngày nay. Trong tiếng Cơ tu, “toom” có nghĩa là suối còn “sara” là tên một loại hoa rừng - loài hoa biểu tượng của Suối Hoa: hoa Rì Rừng.

Những ngày đầu hè này, dịch bệnh COVID-19 lan tràn nhiều nơi nhưng ngôi làng vẫn khoác lên mình màu xanh mơn mởn tràn đầy sức sống. Sáng sớm trong lành, chiều hạ nắng, còn đêm xuống mát mẻ, càng về đêm càng se lạnh, dễ chịu cho một giấc ngủ sâu. Một điều duy nhất mà ngôi làng vẫn giữ riêng cho mình, đó là vẻ trầm ngâm, nét an yên, khác xa với phố thị phồn hoa, đông đúc.

Một góc làng truyền thống Toom Sara.

Không gian bên trong nhà Gươl và các nhà Moong đều được xây dựng nguyên bản như nhiều nhà truyền thống khác của người Cơ tu. Xung quanh làng đặt những bức tượng gỗ được điêu khắc tỉ mỉ, mô tả hình ảnh đời sống người Cơ tu như: Điệu múa tung tung-da dá, con ma rừng, con trâu...

Khoảng sân trước nhà Gươl có dựng cây nêu (x’nur), đây là vật linh thiêng của người Cơ tu, mang ý nghĩa kết nối với tổ tiên, thần linh, cầu cuộc sống bình an, mưa gió thuận hòa. Những mái nhà Moong nằm quây quần, được đặt theo tên của nghệ nhân đã làm ra chúng. Theo truyền thống của người Cơ tu, mỗi ngôi nhà được làm hoàn toàn từ mây, tranh, tre... này có nhiều vai trò: nơi nấu ăn, cất trữ lương thực, nghỉ ngơi...

Nhà Gươl là trung tâm sinh hoạt của cả buôn làng, là linh hồn và biểu tượng văn hóa của người Cơ tu. Theo ông A Lăng Đợi - già làng ở Toom Sara, các nghệ nhân và thanh niên đã bỏ công sức phục dựng lại nhà Gươl tại đây từ ngôi nhà Gươl lâu đời ở thôn Arơh (xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam). Toom Sara được các nghệ nhân người Cơ tu ở địa phương phục dựng đúng theo mô hình một ngôi làng Cơ tu truyền thống, với nhà Gươl và nhiều nhà Moong xung quanh. Ông A Lăng Đợi - già làng ở Toom Sara cho biết: “Đồng bào Cơ tu sống quây quần thành từng làng nhỏ, nhà này cách nhà kia 5-7m, được xếp thành hình tròn, hình bầu dục,... tạo thành một vòng khép kín san sát. Mỗi làng của người Cơ tu có một ranh giới nhất định, tách biệt với các làng khác. Ranh giới giữa các làng thường là một khu rừng, cây cổ thụ, hay con suối lớn. Và, giữa làng, trước nhà hay trước cổng làng, sẽ có những tượng gỗ được chạm trổ, điêu khắc thủ công đẹp mắt bố trí quanh khu vực trong làng với những ý nghĩa thiêng liêng bao đời lưu giữ”.

Niềm tin của đồng bào vùng cao cầu mong sự an lành, sự bảo hộ của thiên nhiên được thể hiện rõ nét qua truyền thống điêu khắc gỗ, đặt tượng giữ làng. Bên cạnh đó, tượng điêu khắc của đồng bào Cơ tu còn được quan niệm có khả năng nhìn được cái tâm sáng, tâm thiện lương của cư dân trong làng. Giữ nguyên nét kiến trúc độc đáo với nhiều cột phụ xung quanh (không có cột cái), Nhà Moong tại Toom Sara được làm từ nhiều loại vật liệu như mây, gỗ, tre nứa, lồ ô, lá nón, lá mây...; có 1 hoặc 2 cửa nhỏ, vách bằng tấm phên lồ ô. Cũng vì thế, nhà Moong truyền thống của đồng bào Cơ tu mang lại cảm giác mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông rất đặc biệt.

Người làng Toom Sara đã bắt nhịp với cuộc sống mới.

Với tâm huyết mang lại một ngôi làng truyền thống chân thật nhất, Toom Sara đã gìn giữ và truyền tải nét của hoang sơ, mộc mạc lối kiến trúc xây nhà, lợp mái truyền thống, cách trang trí nội thất với các loại nhạc cụ đồng bào, các tác phẩm điêu khắc gỗ Cơ tu và những tấm vải dệt thổ cẩm tinh tế được người phụ nữ vùng cao đan dệt, tất cả tạo nên trải nghiệm lưu trú độc nhất, đáng nhớ tại Toom Sara.

Một trong những bản sắc văn hóa giàu có của đồng bào Cơ tu phải kể đến là trang phục, là nét dệt thêu tỉ mỉ của đôi bàn tay phụ nữ Cơ tu. “Nội thất” của nhà Moong, nhà Gươl là những tấm vải dệt thổ cẩm thủ công được tạo ra bằng đôi bàn tay tỉ mỉ, cần cù của người phụ nữ Cơ tu vùng vao. Dệt được một miếng vải lớn để mừng vụ lúa, mừng lễ lớn cho gia đình luôn là một hành trình dài, tốn nhiều thời gian, cần sự tập trung và chăm chỉ. Ngay từ khi còn nhỏ, phụ nữ Cơ tu đã được học dệt thổ cẩm. Lên 14-15 tuổi là các cô gái dân tộc Cơ tu đã tự may trang phục của mình.

Chị Alăng Thị Phương kể về truyền thống giàu đẹp này, chị bảo, nghề này bà con làng chị, đồng bào chị, không ai là không biết. Tay phải khéo lắm, kinh nghiệm lắm thì dệt nước chỉ, mũi kim mới tinh, mới kịp cho mùa mới, cho chồng con được mặc nếp vải thơm tho. Một mớ vải chị giăng ở nếp nhà, chị bảo chị dệt phải hơn 6 tháng rồi đấy nhưng chưa xong đâu. Rồi mớ bông, chỉ, thanh tre nhỏ nằm ngoan ngoãn cùng chị đi từng nước thêu, mới hiểu đôi bàn tay phụ nữ Cơ tu vì sao mà chai sần nhiều đến vậy. Chị kéo căng khung cửi bằng chân, tỉ mỉ dệt hoàn toàn bằng tay những họa tiết hoa văn tinh tế, tạo thành dãy hoa văn đặc sắc bằng chì hoặc cườm trắng trên nền vải chàm đen, mới biết chị tự hào về cái nghề, vẻ đẹp văn hóa của đồng bào mình nhiều nhường nào. Dệt thổ cẩm Cơ tu không chỉ thể hiện tính thẩm mỹ mà còn phô diễn tài năng sáng tạo của người phụ nữ Cơ tu. Điều đó tạo nên sự khác biệt rõ nét trên trang phục của đồng bào dân tộc Cơ tu được gìn giữ qua bao đời.

Từ truyền thống tới du lịch cộng đồng

Vùng này bên cạnh đất đai màu mỡ được bồi đắp bởi sông Lỗ Đông, còn có con suối hiền hòa chảy qua cung cấp nguồn nước sạch đầu nguồn tự nhiên của khu bảo tồn Bà Nà núi Chúa. Thêm vào đó, cộng đồng dân cư Cơ tu có thể phát triển kinh tế du lịch dựa vào khu du lịch Suối Hoa thì đúng là vùng đất lành để định cư. Với tất cả các yếu tố đó, đầu năm 2020 khu làng Toom Sara được già làng Alăng Đợi phối hợp với chính quyền địa phương và ngành du lịch triển khai xây dựng như một ngôi làng cổ thu nhỏ hội tụ đầy đủ các yếu tố văn hóa truyền thống với 8 ngôi nhà có nhà Gươl, nhà Moong, nhà dài, nhà củi...

Cùng với đó là việc khôi phục và phát huy các nghề đã dần mai một: nghề điêu khắc gỗ, nghề đan lát, dệt thổ cẩm... Các dịch vụ đi kèm dành cho du khách cũng được quan tâm sao cho vừa mang vẻ giản dị, tiện nghi cho du khách, vừa giữ được nét đặc sắc của dân tộc địa phương, như dịch vụ homestay Cơ tu, khu nhà xông hơi, ngâm chân nước lá truyền thống, dịch vụ cho thuê trang phục truyền thống chụp ảnh, các trò chơi bắn nỏ, nhảy sạp, biểu diễn nghệ thuật âm nhạc Cơ tu.

Mô hình du lịch cộng đồng, du lịch xanh tại Toom Sara vừa kết hợp tham quan, cùng với đó là hình thức nghỉ dưỡng homestay, trải nghiệm các loại hình truyền thống như dệt thổ cẩm; xem múa cồng chiêng, múa tung tung-da dá; thưởng thức đặc sản Cơ tu như rượu cần Phú Túc, thịt nướng, cơm lam, bánh sừng trâu... Thử ché rượu cần khi bốn bề là núi, mới rõ nhất cái hương rượu cần nồng thơm mùi nếp mới tỏa lên giữa núi đồi xanh ngát, giữa cái nắng hanh hanh của Hòa Phú về hè. Khi màn đêm buông xuống, trong ánh lửa bập bùng, vít cong cần rượu, vang lên giai điệu cồng chiêng hào sảng, nhấp một miếng trong một vòng tròn cùng đồng bào, hỏi đôi ba câu chuyện nghề, hiểu hơn về ẩm thực nơi mình đặt chân đến, vậy mới quý một chuyến hành trình đúng nghĩa.

Làng truyền thống Toom Sara sẽ không chỉ là nơi bảo tồn văn hóa, mà còn góp phần phát triển kinh tế của người Cơ Tu.

Trước nguy cơ ngày càng mai một văn hóa của đồng bào Cơ tu, sự hiện đại hóa của một bộ phận lớn những bạn trẻ Cơ tu thì những ngôi làng truyền thống như Toom Sara vừa nhằm bảo tồn văn hóa Cơ tu, vừa hướng tới phát triển du lịch cộng đồng đã và đang góp phần giữ gìn, phát huy truyền thống văn hóa đồng bào Cơ tu, bên cạnh đó còn góp phần nâng cao đời sống của người Cơ tu đang sinh sống trên địa bàn. Thiên nhiên có thể khắc nghiệt với vùng cao nhưng đồng bào vùng cao vẫn luôn thuần hậu và ý thức gìn giữ bản sắc đồng bào, sống chan hòa cùng mẹ thiên nhiên. Ý thức về vai trò văn hóa truyền thống, các già làng, trưởng bản, nghệ nhân dân gian Cơ tu thường xuyên tổ chức truyền dạy lại cho thế hệ sau.

Ông Nguyễn Ngọc Hải, Bí thư Đảng ủy xã Hòa Phú cho biết: “Du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái là một trong những chiến lược thu hút du khách trong năm 2021 của TP. Đà Nẵng. Chúng tôi muốn du lịch văn hóa cộng đồng của đồng bào Cơ tu sẽ là điểm chính để phát triển du lịch tại đây. Vừa gìn giữ bản sắc dân tộc, vừa tạo ra công việc, thu nhập cho đồng bào. Những mô hình phát triển du lịch như thế này không những góp phần tạo nên những chương trình du lịch đặc sắc, thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm mà còn góp phần gìn giữ những nét văn hóa truyền thống của các dân tộc. Bên cạnh đó cũng tạo ra nguồn sinh kế bền vững cho đồng bào miền núi phía Tây, phù hợp với chính sách phát triển kinh tế, an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước.

Với những nỗ lực miệt mài của hiện tại, hy vọng rằng làng truyền thống Cơ tu Toom Sara sẽ không chỉ góp phần giúp phát triển kinh tế người Cơ tu mà còn là điểm đến hấp dẫn dành cho du khách gần xa. Do ảnh hưởng của dịch bệnh, nên những ngày này Toom Sara vắng người đến nhưng nắng vẫn vàng ươm, hoa vẫn nở rộ, làng vẫn đẹp an yên, nhẹ nhàng.