Càng mất mát càng nuôi hy vọng
Trí Châu, 35 tuổi, quê ở Hưng Yên nhưng đã bôn ba khắp Hà Nội, Sài Gòn và sang tận Nhật Bản làm việc. Cho tới giờ cậu vẫn tay trắng và lông bông khắp nơi hết nghề này tới ngề khác. Khi thì buôn rau, khi thì giặt là quần áo thuê cho các tiệm. Khi hỏi vì sao nên nỗi này, cậu lẳng lặng trả lời: “E vẫn mong đổi đời nhanh bằng tiền ảo”. Giấc mơ xây lâu đài cát này của cậu có từ nhiều năm trước vẫn giữ nguyên tới giờ.
Có lẽ, những gì là ảo sẽ nhanh khiến người ta mê hoặc, chạy theo, dù biết rằng, đó là phi pháp, không thực tế, dù thất bại và trắng tay chỉ trong vài cú lick chuột, vài lần giao dịch trên app, nhưng nhiều người vẫn không nản và nuôi hy vọng. Càng mất mát càng nuôi hy vọng là vậy. Tính tới nay, người Việt tham gia thị trường tiền mã hóa (Crypto) mới khoảng 15 năm, chỉ bằng hơn một nửa thời gian thị trường chứng khoán (25 năm). Nhưng tới hết năm 2025, Việt Nam có khoảng 17-21 triệu người tham gia đầu tư tài sản mã hóa, tương đương 17-20% dân số cả nước. Khảo sát của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) đưa ra một con số giật mình: 17 triệu người Việt sở hữu tiền mã hóa, gần gấp đôi số lượng tài khoản chứng khoán hiện có.
Nghịch lý là, trong khi thị trường chứng khoán năm 2025 có những phiên giao dịch “tỷ đô” đã được coi là bùng nổ, thì trung bình mỗi ngày có hơn 600 triệu USD (khoảng 16.300 tỷ đồng) tài sản số lại được người Việt giao dịch âm thầm trên sàn tập trung (CEX) và phi tập trung (DeFi).
Hải Anh 36 tuổi, là nhân viên ngân hàng nhiều năm, cậu là trai tỉnh lẻ lên Hà Nội học trường danh giá và lập nghiệp trong ngành ngân hàng. Cậu cũng mua được nhà ở Hà Nội và lập gia đình. Dù có học thức và kinh nghiệm về tài chính, cậu cũng bị tiền ảo mê hoặc và không ít lần mất mát tài sản, ít thì vài chục triệu, nhiều thì vài trăm triệu đồng. Hải Anh không tham gia đầu tư tiền ảo trong nước mà thường tham gia các sàn giao dịch quốc tế, có lần tài khoản bị cháy vài chục triệu đồng do môi giới tư vấn sai thậm chí gian dối. Có lần mất hết tài sản vì không rút được tiền do các sàn forex quốc tế phi pháp tại Việt Nam bị cơ quan chức năng truy quét và đánh sập. Biết không dễ kiếm ở lĩnh vực này, Hải Anh cho biết, giờ tập trung làm ngân hàng, có thời gian đầu tư thêm chứng khoán, với thị trường vàng cậu tham gia nhưng không giao dịch online vì sợ lừa đảo. Có lần cậu khoe vừa tới các tiệm vàng nổi tiếng Hà Nội mua vài lượng cất giữ chờ giá lên.
Các sàn giao dịch tài sản số quốc tế thường chiêu mộ nam thanh nữ tú làm môi giới để vẽ ra những viễn cảnh tươi đẹp thu hút nhà đầu tư. Nhiều người trong đó là các chuyên gia công nghệ giỏi trong lĩnh vực công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI). Trong số này có Huy Nguyễn, một chuyên gia công nghệ thông tin. Thay vì làm cho các công ty Việt Nam, cậu làm kỹ thuật kiêm môi giới cho các sàn tiền ảo quốc tế hoạt động bất hợp pháp ở Việt Nam.
Huy Nguyễn cho hay, cậu tham gia đào tiền ảo (coin) quốc tế từ khi là sinh viên, quê cậu ở vùng núi phía bắc, để có “trâu” (máy tính) đào coin cậu không ngại ròng điện 3 pha lên đồi giấu máy tính đắt tiền cấu hình mạnh ngốn nhiều điện ở vườn cây ngụy trang cùng bạn bè đào coin ngày đêm. Được cũng nhiều, mất cũng nhiều, cuối cùng vẫn trắng tay và bệnh tật: béo phì, tiểu đường, tim mạch do canh trực bên “trâu cày” 24/24 và ăn đồ ăn nhanh. Tới 33 tuổi, cậu không còn gì, chỉ còn mỗi kinh nghiệm, giờ cậu đi làm thuê cho các sàn forex ở Việt Nam. Lúc thì ở Hà Nội, khi thì ở Sài Gòn phụ thuộc vào thị trường của công ty. Cậu mong muốn ngày nào đó các sàn forex được Việt Nam hợp pháp hóa để về quê mở quán cà phê kiêm làm nhân viên môi giới cho sàn forex.
Thực tế, có nhiều con bạc sau cú trắng tay vụ PaynetCoin, họ cũng như nhiều người thân lại vẫn tiếp tục “chơi” tiền ảo trên ONUS, bởi hy vọng “gỡ gạc”. Đây chính là tâm lý “con bạc” hay cái bẫy “không cam lòng” nguy hiểm trong đầu tư tài chính. Sau khi bị khoản lỗ lớn hoặc bị lừa đảo lần đầu, thay vì cắn răng chấp nhận rút lui, dân đầu tư lại cay cú muốn gỡ gạc.
Vẫn còn nhiều người chơi
Nếu đầu tư chứng khoán đòi hỏi phải có kiến thức và đầu óc thống kê, phân tích tài chính, quan sát tỷ mỉ, người đầu tư phải kiên trì, kiên nhẫn chờ ngày đơm hoa kết trái từ doanh nghiệp, thị trường thì người đầu tư tiền ảo ngược lại, phần lớn chạy theo đám đông cảm tính. Dân đầu tư crypto chỉ cần một chiếc điện thoại và vài trăm ngàn đồng. Bất kỳ ai, kể cả nhóm thu nhập thấp hoặc sinh viên, cũng có thể bắt đầu chơi.
Tại một báo cáo mới đây của Chainalysis (công ty phân tích blockchain hàng đầu thế giới, trụ sở ở Mỹ), năm 2025, giá trị giao dịch tiền số của nhà đầu tư Việt Nam ước tính đạt 220-230 tỷ USD (tương đương 5.820-6.080 ngàn tỷ đồng), tăng trưởng 55% so với cùng kỳ năm trước. Dòng tiền giao dịch của Việt Nam hiện xếp thứ ba trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương (APAC) và chiếm gần 10% tổng giá trị giao dịch tiền số on-chain khu vực này. Và họ bỏ tiền thật mua tiền ảo giao dịch trên cả sàn CEX (được kiểm soát chặt chẽ hơn nên tài sản an toàn hơn) và sàn DEX, dù sàn này kiểm soát lỏng lẻo, là “thiên đường” của coin (tiền ảo) rác, nơi hacker (tin tặc) có thể hút cạn tiền trong bể thanh khoản hoặc dễ dàng thực hiện cú “rút thảm”.
Thực tế trong thế giới ngầm crypto cho thấy, người Việt không chỉ đầu cơ, mà đã dùng crypto như hạ tầng hàng ngày. Tâm lý mạo hiểm kết hợp với sự nhạy bén công nghệ đã biến Việt Nam thành “cường quốc ngầm” về tài sản số. Mặt trái của nó cũng là mảnh đất màu mỡ cho các mô hình đa cấp tiền số, cho những đồng coin rác sinh ra chỉ để lừa đảo, những cú “Pump & Dump” (bẫy bơm xả) có tổ chức quét sạch tài sản của hàng vạn gia đình.
Không ít nạn nhân tâm sự, họ đầu tư tiền ảo cũng bởi suy nghĩ, đầu tư tài chính thì phải chấp nhận rủi ro. Rủi ro càng cao thì lợi nhuận càng nhiều. Đó chính là “máu” mạo hiểm, đúng như nhận định của Coin68 (trang thông tin tiền mã hóa và blockchain tại Việt Nam, được thành lập từ năm 2017), tại báo cáo Thị trường crypto Việt Nam 2025. Đáng lưu ý, theo Coin68, năm 2025, trong gần 400 người tham gia khảo sát, cứ 10 người được hỏi thì có đến 9 người là nhà đầu tư trẻ dưới 35 tuổi. Tỷ lệ này cao hơn năm 2024, cho thấy xu hướng người trẻ tiếp tục tham gia vào thị trường ngày một rõ rệt. Tỷ lệ nam giới tham gia Crypto cao hơn nữ giới.
Lao vào cả tiền “rác”
Đồng coin “rác” được giới đầu tư mỉa mai rằng, sinh ra chỉ để lừa đảo hoặc đầu cơ. Loại tiền này được dễ dàng tạo trên các mạng lưới, không có giá trị thực tế, thiếu minh bạch, thường do một bên vừa phát hành coin, mở sàn, giữ tiền/tài sản và hứa lãi cao, trả thưởng theo mô hình kim tự tháp để lôi kéo người tham gia. Đây là cơ chế “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, là dấu hiệu điển hình của mô hình lừa đảo đa cấp (Ponzi) rủi ro mất trắng cực cao khi dự án sập hoặc chủ sàn ôm tiền bỏ trốn.
Điều lạ là, nhà đầu tư Việt lao vào loại tiền ảo này lại rất nhiều. Minh chứng là đồng tiền số AntEx, bị xem là hội đủ các đặc điểm nổi bật của coin “rác” như Pump và Dump scam trong crypto, tức thủ phạm tạo một đồng altcoin, quảng bá, dùng hình ảnh người nổi tiếng và dự án ảo bơm giá… để dẫn dụ nhà đầu tư. Ba tháng sau khi huy động được lên đến 4,5 triệu USD của hơn 30.000 nhà đầu tư, Shark Bình (Nguyễn Hòa Bình, Chủ tịch Tập đoàn NextTech) chỉ đạo rút thanh khoản khiến token ANTEX mất 99% giá trị, website và các kênh mạng xã hội của dự án cũng không còn hoạt động. Nguyễn Hòa Bình đã ngừng đề cập đến dự án từ cuối năm 2021. Điều này cũng đồng nghĩa với nhà đầu tư gần như trắng tay.
Mới nhất là hàng loạt đồng tiền ảo trên sàn ONUS như VNDC, LABUBU, HNG, BDS do Vương Lê Vĩnh Nhân và đồng bọn lập trình tạo ra. Những đồng này không có giá trị thực, được tạo ra để huy động vốn trái phép và băng nhóm tạo lệnh mua bán ảo nhằm thao túng, điều chỉnh giá các đồng tiền ảo này theo ý chúng. Thế nhưng, như chính quảng bá của ONUS, thì trên sàn này năm 2025 đã hút tới hơn 4,5 triệu người dùng, chủ yếu là nhà đầu tư Việt. Khảo sát mới nhất của Coin68 cho thấy: “Tâm lý mạo hiểm của nhà đầu tư Việt tăng lên trong năm 2025”. Đồng tiền ảo nữa được thế giới ngầm crypto ưa chuộng trong những giao dịch nhạy cảm là Privacy coin (tiền điện tử ẩn danh), như Monero hay Zcash. Loại tiền mã hóa này được thiết kế để bảo mật danh tính người dùng và chi tiết giao dịch, trái ngược với tính công khai trên các blockchain như Bitcoin, nên chuyển tiền xuyên biên giới mà không để lại dấu vết.
Người Việt còn đầu tư cả nhóm Memecoin - một loại coin “rác” lấy cảm hứng từ những hình ảnh vui nhộn, các nhân vật nổi tiếng hoặc hiện tượng lan truyền trên mạng xã hội. Giá trị của chúng chủ yếu dựa vào tính cộng đồng và sự phấn khích của đám đông. Giá loại tiền này có thể tăng hàng ngàn lần chỉ trong vài ngày nhờ hiệu ứng đám đông, với tâm lý sợ bị bỏ lỡ (FOMO), nhưng cũng có thể mất trắng giá trị chỉ trong vài giờ. Thế nhưng, các đồng của nhóm Memecoin như PEPE, DOGE, SHIB “làm mưa làm gió” suốt các năm 2023, 2024 và chỉ “hạ nhiệt” năm 2025, theo khảo sát của Coin68. Trong thế giới ngầm crypto có rất nhiều cách kiếm lợi. Truyền thống và chiếm tỷ trọng lớn nhất là Trading (giao dịch mua bán). Dân đầu tư Việt muốn giảm thiểu rủi ro thì thường giao dịch spot (giao ngay), mua và nắm giữ các đồng coin nền tảng (BTC, ETH) hoặc Altcoin chờ tăng giá.
Liều hơn thì Futures/Margin (Hợp đồng tương lai), tức sử dụng đòn bẩy tài chính để kiếm lời ngay cả khi thị trường giảm điểm (Short). Đây là con dao hai lưỡi khiến nhiều nhà đầu tư “cháy” tài khoản nhanh nhất. Tiếp đến là “thợ săn” Gem/Meme, tức tìm kiếm các đồng coin mới trên sàn DEX với hy vọng chúng sẽ được niêm yết lên sàn lớn (CEX) để nhân 5, nhân 10 tài khoản.
Thế giới ngầm crypto phân tách các loại tiền ảo thành phân khúc rõ rệt. Đứng đầu bảng và được nhà đầu tư “nội” chơi nhiều trước năm 2025 là các đồng stablecoin như USDT (Tether), USDC (USD Coin), DAI và Ethena USDe. Đây là loại tiền điện tử được thiết kế để duy trì giá trị ổn định, thường neo theo tỷ lệ 1:1 với các tài sản có giá trị thực tế như USD, với mục tiêu kết hợp tính linh hoạt của tiền mã hóa với sự ổn định của tiền pháp định, giảm thiểu biến động giá.
