Nhận định về công tác quản lý rác thải nhựa hiện nay tại Việt Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hồ Kiên Trung cho biết, thời gian qua, nhiều Chương trình về phân loại chất thải đã được đẩy mạnh. Trước khi sáp nhập, đã có 35 tỉnh đã thí điểm phân loại chất thải. Đến năm 2024, Đoàn giám sát của Quốc hội ghi nhận tỷ lệ chôn lấp chỉ còn 62,89%, giảm gần 20% và năm 2025 chỉ còn 53%. Những con số này cho thấy chất thải chôn lấp trong đó có chất thải nhựa đã giảm đi đáng kể.
Theo ông Trung, chính sách mở rộng của nhà sản xuất, bắt buộc các nhà sản xuất, nhà nhập khẩu trong đó có nhập khẩu và sản xuất nhựa phải có trách nhiệm thu hồi tái chế và xử lý đã được thực hiện bắt đầu từ năm 2022. Hiện nay đối với rác thải nhựa đã có 184 doanh nghiệp lớn tự tổ chức tái chế khoảng 64.000 tấn từ năm 2022 đến nay. Về đóng góp tài chính, có 315 doanh nghiệp đóng góp tài chính cho việc tái chế xử lý nhựa.
“Thời gian qua, Chính phủ, Quốc hội cũng đã đẩy mạnh nhiều chương trình để giảm thiểu chất thải nhựa. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng như Bộ Tài nguyên - Môi trường trước đây đã có nhiều phong trào, đặc biệt là liên minh chấm dứt rác thải nhựa với hơn 30 doanh nghiệp lớn ở Việt Nam tham gia. Trong 5 năm qua, đã có 164 dự án giảm thiểu chất thải nhựa và 570 giải pháp đổi mới sáng tạo để giảm thiểu chất thải nhựa thực hiện trong cả nước”, Phó Cục trưởng Cục Môi trường nhấn mạnh.
Những con số trên cho thấy chính sách và việc thực thi chính sách về giảm thiểu chất thải nhựa, giảm thiểu chất thải, tái chế chất thải của Việt Nam đã phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, ô nhiễm nhựa không chỉ là thách thức của Việt Nam mà còn là thách thức trên toàn thế giới, vẫn cần tiếp tục triển khai nhiều chương trình tiếp theo trong thời gian tới.
So sánh với các nước phát triển, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng, hạ tầng thu gom của Hà Nội, TP Hồ Chí Minh cũng như tại nhiều đô thị lớn hiện vẫn đang rất khó khăn. Các nước châu Âu như Đức từ lâu đã bố trí các thùng rác lớn dọc các con phố để gom rác được phân loại, người dân sẽ đến đó để bỏ rác vào từng thùng mà vẫn đảm bảo vệ sinh; đây là điều mà Việt Nam vẫn cần phải học hỏi.
Ngoài ra, PGS.TS Thọ nêu thực trạng, còn có tình trạng các thùng rác phân loại do người dân tự chuẩn bị bị lấy mất hoặc các thùng rác phân loại công cộng vì nhiều lý do đã bịt nắp lại để không ai thả được rác vào. Đây là một ví dụ đơn giản để thấy rằng có nhiều giải pháp đang được thực hiện ở tính hình thức. “Các giải pháp đơn giản nhưng không mang tính bền vững lại đang được ưu tiên áp dụng, như tại Hà Nội hay TP Hồ Chí Minh lựa chọn thực hiện nâng giá, “thu đúng thu đủ”, thay vì phát đủ số lượng túi rác có thể phân huỷ được cho người dân”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ chia sẻ.
Để quản lý và giảm thiểu rác thải nhựa, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh việc mở rộng trách nhiệm của nhà sản xuất. Theo ông Thọ, các nước đã bắt đầu quy định dùng một kích thước chai ở tất cả các hãng, các công ty nước giải khát. Thậm chí cửa sổ cũng có quy định về thiết kế, kích thước để đảm bảo có thể tháo lắp từ nơi này sang nơi khác, giúp giảm rác thải xây dựng.
Mô hình kinh tế tuần hoàn cũng cần được triển khai trong tất cả các lĩnh vực như tại các khách sạn không sử dụng bàn chải đánh răng, tăm bông dùng một lần nữa. Hay trong lĩnh vực nông nghiệp (việc sử dụng túi đựng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, lưới đánh cá, nhà màng, nhà lưới,…) nếu không quản lý tốt thì có thể tạo ra lượng rác thải rất lớn.
Bên cạnh đó, ông Thọ nhấn mạnh, cần được giải quyết đó là thay đổi thói quen sử dụng túi ni lông của người dân. Hiện nay các sản phẩm túi ni lông rẻ hơn nhiều so với các loại túi thân thiện môi trường, điều này khiến các đơn vị sản xuất túi thân thiện môi trường phải chịu cạnh tranh quá lớn, không thể tồn tại được.
Do đó nếu không có giải pháp nâng giá túi ni lông một lần bằng cách áp thuế, tăng phí thì chắc chắn rất khó để hạn chế việc sử dụng sản phẩm này. Đây cũng là lý do trong Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 đã nhấn mạnh khâu thiết kế, bởi thiết kế quyết định 90% kết quả có thể thực hiện được trong giảm thiểu rác thải.
“Nếu như ngay từ khâu thiết kế chúng ta làm tốt, từ hộp thực phẩm, đồ uống chỉ sử dụng bao bì thân thiện môi trường thì ngay lập tức chúng ta sẽ giải quyết được vấn đề”, PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ khẳng định.
Ông Thọ cũng nhấn mạnh cần đi vào các giải pháp thực chất để cộng đồng người dân cùng tham gia. Nhiều nghiên cứu vẫn cho rằng, ý thức người dân chưa cao là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên thực tế đang chứng minh điều ngược lại, người dân đang có ý thức rất tốt, tất cả mọi người đều tìm cách nỗ lực để bảo vệ môi trường sống của mình. “Nếu trong thời gian tới Hà Nội thực hiện được các giải pháp như bán túi nhựa có thể tái sử dụng trong các siêu thị, hoặc mỗi khu chung cư có một hộp thu gom pin thải thì người dân sẽ thực hiện rất tốt”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ tin tưởng.
Hiện nay, theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường đã triển khai một số chương trình như “Túi xanh đi chợ”, “Chợ thông minh”, khuyến khích không sử dụng túi nhựa một lần tại các siêu thị. Ngoài ra Viện đã thuyết phục các đô thị lớn trong đó có Hà Nội cam kết từ ngày 1/1/2028 trong các siêu thị không sử dụng túi ni lông một lần.
Đặc biệt, trong đề xuất và kế hoạch của Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường như “Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2030” Viện đã yêu cầu đưa hạch toán kinh tế môi trường vào trong định hướng, nhất là hạch toán vốn tự nhiên.
“Đây là một trong những giải pháp rất quan trọng. Bởi muốn kiểm soát được quản lý ô nhiễm nhựa thì việc đầu tiên là chúng ta phải hạch toán được nguyên vật liệu, xác định được lượng nhựa nhập khẩu vào Việt Nam, lượng nhựa trong các vật liệu, và tỉ lệ thu gom - tái chế…”, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường chia sẻ.
