Dẹp nạn ăn cắp bản quyền trên không gian số: Vi phạm bản quyền - nỗi ám ảnh dai dẳng (bài 1)

Một trong những lĩnh vực ghi nhận tình trạng vi phạm bản quyền “nóng” nhất hiện nay là thể thao, đặc biệt là bóng đá. Đây không còn là câu chuyện mới, mà đã trở thành vấn đề nhức nhối kéo dài nhiều năm tại Việt Nam. Các giải đấu lớn như Ngoại hạng Anh, Champions League, Europa League, Euro, World Cup hay các giải vô địch quốc gia hàng đầu châu Âu thường xuyên bị phát sóng trái phép trên website, ứng dụng, mạng xã hội và các nền tảng livestream lậu.

Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử từng công bố, trong giai đoạn từ tháng 8/2022 - 8/2023, gần 1.000 website bóng đá lậu đã bị ngăn chặn truy cập. Cũng trong giai đoạn 2022–2023, số liệu SimilarWeb được cơ quan chức năng dẫn lại cho thấy Việt Nam có khoảng 70 website bóng đá lậu, thu hút hơn 1,5 tỷ lượt xem. Đây là những con số cho thấy hoạt động phát lậu bóng đá không còn là hiện tượng nhỏ lẻ, mà có quy mô lớn, có khả năng thu hút lượng truy cập khổng lồ.

Các hình thức vi phạm ngày càng tinh vi, từ tiếp sóng trái phép tín hiệu truyền hình, livestream trận đấu trên mạng xã hội, cắt ghép và đăng tải lại nội dung, đến phát sóng trên các website và ứng dụng lậu. Không ít trang web liên tục thay đổi tên miền để né tránh cơ quan chức năng; sử dụng máy chủ đặt ở nước ngoài, dịch vụ ẩn thông tin tên miền, CDN hoặc các công cụ trung gian để gây khó khăn cho việc truy vết và xử lý.

Thiệt hại kinh tế do vi phạm bản quyền gây ra là rất lớn. K+ từng cho biết đơn vị này thất thoát khoảng 300 tỷ đồng mỗi năm vì tình trạng phát lậu bóng đá. Chỉ trong một tháng, K+ đã phát hiện khoảng 4.000 đường link vi phạm liên quan đến các giải đấu như Ngoại hạng Anh, Champions League và Europa League. Trong khi đó, VTVcab từng xử lý hơn 30.000 video vi phạm trên Facebook và hơn 8.000 video lậu trên YouTube chỉ riêng trong năm 2020.

Không chỉ gây thất thu cho các đơn vị sở hữu bản quyền, tình trạng này còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của thị trường truyền hình Việt Nam trong quá trình đàm phán với các đối tác quốc tế. VTVcab từng bị ngừng quyền phát sóng Champions League và Europa League do tình trạng vi phạm bản quyền nghiêm trọng trên môi trường Internet. Khi các đối tác quốc tế đánh giá một thị trường có rủi ro cao về vi phạm bản quyền, chi phí mua bản quyền có thể tăng lên, điều kiện khai thác bị siết chặt hơn, thậm chí có nguy cơ các đơn vị trong nước không còn được tiếp cận một số giải đấu lớn.

Trong lĩnh vực điện ảnh, vi phạm bản quyền đã trở thành nỗi ám ảnh của nhà sản xuất phim trong rất nhiều năm qua khi phim vừa phát hành đã bị ghi lại và đăng tải công khai lên mạng xã hội hoặc các website lậu. Việc tiết lộ những tình tiết quan trọng dưới danh nghĩa review phim trong các hội nhóm, có số lượng thành viên lớn, tiếp tay phát tán phim lậu gây thiệt hại cho nhà sản xuất.

Mới đây nhất phải kể đến “Mưa đỏ” và “Thỏ ơi” - 2 bộ phim ăn khách top đầu của Điện ảnh Việt Nam. Ngay ở thời điểm mới ra mắt phim, ê kíp đã phải kêu gọi khán giả tôn trọng lao động nghệ thuật của đoàn phim, không ghi hình bộ phim trong rạp và phát tán các clip này. Điện ảnh Quân đội nhân dân – đơn vị sản xuất “Mưa đỏ” phải ra văn bản đề nghị khán giả và cộng đồng yêu điện ảnh không xem, không chia sẻ, không lan truyền các bản phim “Mưa đỏ” được đăng tải trái phép. Tuy nhiên, chỉ kêu gọi và trông chờ vào ý thức của khán giả, của cộng đồng yêu điện ảnh thì không đủ hiệu quả.

 

Thực tế, ngay cả khi “Mưa đỏ” được TV360 phát miễn phí, phim cũng vẫn bị nhiều website lậu đăng tải chỉ sau vài giờ phát hành. Với phim “Thỏ ơi!!”, đại diện cho nhà phát hành - Galaxy Studio phải lên tiếng “kêu cứu” khi bộ phim bị quay trái phép và đăng tải lên các nền tảng mạng xã hội, website chia sẻ nội dung số chỉ sau 4 ngày chính thức khởi chiếu.

Việc quay lén và phát tán clip lên mạng làm lộ nội dung phim, trực tiếp ảnh hưởng đến nguồn thu phòng vé, quyền lợi của nhà sản xuất, nhà phát hành, hệ thống rạp và toàn bộ ê-kíp sáng tạo. Trong khi đó, nhà sản xuất đã phải đầu tư lớn cho kịch bản, diễn viên, bối cảnh, hậu kỳ, quảng bá và phát hành. Tình trạng phán tán phim lậu làm suy giảm động lực đầu tư vào các dự án điện ảnh chất lượng cao. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn nhà sản xuất khi bị xâm phạm bản quyền vẫn chủ yếu dừng ở việc lên tiếng trên truyền thông hoặc mạng xã hội.

Không khó thể nhận thấy vi phạm bản quyền hiện nay không còn là những hành vi đơn lẻ, tự phát mà đã trở thành vấn đề nhức nhối của thị trường nội dung số. Rất nhiều chuyên gia từng cảnh báo, vi phạm bản quyền kéo dài dẫn đến nhiều hệ luỵ như: Nhà sản xuất, người sáng tạo mất động lực đầu tư; chi phí mua bản quyền quốc tế ngày càng tăng cao; người dùng bị dẫn dắt đến các nền tảng tiềm ẩn rủi ro về mã độc, lừa đảo và cờ bạc trực tuyến.

Trao đổi với chúng tôi quanh vấn đề này, bà Lê Thị Minh Hằng, Giám đốc Trung tâm Pháp luật và Tác quyền (LECOCE – Legal & Copyright Center) cho rằng, hiện nay, tình trạng vi phạm bản quyền phim ảnh và các chương trình thể thao trên không gian mạng tại Việt Nam đang diễn biến phức tạp, có xu hướng chuyên nghiệp hóa, xuyên biên giới và gắn với lợi ích thương mại rất lớn. Ghi nhận thực tiễn từ hoạt động hỗ trợ thực thi quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số cho thấy, các hành vi vi phạm không còn dừng ở việc chia sẻ nhỏ lẻ mà đã hình thành các hệ thống khai thác nội dung trái phép có tổ chức, sử dụng hạ tầng công nghệ để thu hút lượng truy cập lớn, bán quảng cáo, thu phí thành viên hoặc dẫn dụ người dùng sang các nền tảng cá cược, cờ bạc, game và dịch vụ vi phạm khác.

Các bộ phim điện ảnh, phim truyền hình, chương trình giải trí thường bị phát tán trái phép trên website lậu; cắt ghép, reup trên mạng xã hội; livestream trái phép; lưu trữ trên server nước ngoài nhằm né tránh xử lý. Nhiều website vi phạm có giao diện chuyên nghiệp, cập nhật phim gần như đồng thời với nền tảng chính thức. Một số đối tượng sử dụng AI, công cụ tự động để sao chép, gắn phụ đề, đổi tên miền liên tục nhằm kéo dài thời gian tồn tại.

Các giải bóng đá quốc tế, võ thuật, tennis, e-sports… thường bị livestream lậu trên Facebook, YouTube, Telegram; phát lại tín hiệu trái phép; chia sẻ đường link xem lậu hàng loạt. Đặc biệt, các trận đấu có bản quyền giá trị cao thường xuất hiện hàng trăm nguồn phát lậu chỉ trong vài phút sau khi trận đấu bắt đầu. Nhiều đường dây khai thác trái phép tín hiệu thể thao có yếu tố xuyên biên giới, sử dụng CDN, hosting quốc tế và hệ thống tài khoản ảo để né truy vết.

Giám đốc LECOCE cũng cho rằng, vi phạm bản quyền không chỉ là câu chuyện dân sự đơn thuần mà đang trở thành vấn đề liên quan tới an ninh văn hóa số; môi trường đầu tư sáng tạo; uy tín quốc gia trong thực thi sở hữu trí tuệ. Vi phạm bản quyền khiến các đơn vị sản xuất phim, phát hành và nắm giữ bản quyền thể thao mất doanh thu nghiêm trọng. Doanh nghiệp khó thu hồi vốn đầu tư. Thị trường bản quyền bị méo mó do cạnh tranh không lành mạnh giữa nền tảng hợp pháp và nền tảng lậu. Khi tác phẩm bị khai thác trái phép tràn lan, nhà sản xuất và tác giả sẽ giảm động lực đầu tư cho các sản phẩm chất lượng cao. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa và công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam.

Việt Nam đang hội nhập sâu về kinh tế số, thương mại số và sở hữu trí tuệ. Nếu tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài, Việt Nam có nguy cơ bị đánh giá thấp trong môi trường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ quốc tế. Điều này ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư, hợp tác phát hành nội dung và chuyển giao công nghệ quốc tế. Bên cạnh đó, nhiều website phim lậu chứa mã độc, quảng cáo cờ bạc, lừa đảo tài chính. Người dùng có nguy cơ bị đánh cắp dữ liệu cá nhân. Một số nền tảng vi phạm còn trở thành kênh trung gian cho hoạt động phi pháp khác.

 

Luật sư Quản Văn Minh, Uỷ viên thường trực Hội Luật gia Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Quyền tác phẩm Điện ảnh và Phim Truyền hình Việt Nam cũng cho rằng, tình trạng xâm phạm bản quyền, quyền tác giả trên môi trường số vẫn đang diễn ra khá phổ biến, gây thiệt hại lớn cho tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, tạo hình ảnh rất xấu về thị trường trong nước. Chủ thể quyền bị xâm phạm không chỉ là tổ chức, cá nhân trong nước mà bao gồm cả tổ chức, cá nhân nước ngoài. Ông Minh cho rằng, các công ty cung cấp dịch vụ trung gian cho phép người dùng truy cập và đăng tải nội dung nhưng việc kiểm soát bản quyền lỏng lẻo cũng là nguyên nhân gây ra tình trạng xâm phạm quyền tác giả.

Chủ thể vi phạm thường là những người có độ tuổi trẻ, có trình độ công nghệ, các kỹ năng tương tác mạng xã hội, có trình độ học vấn hay kiến thức lĩnh vực chuyên môn nhất định nhưng lại thiếu kiến thức hiểu biết pháp luật về sở hữu trí tuệ, không nhận thức được hành vi vi phạm của mình có thể gây ra những tiêu cực, ảnh hưởng đến sự phát triển của cộng đồng, xã hội xung quanh, chỉ nhìn thấy những lợi ích “cá nhân” trục lợi trước mắt…

Luật sư Quản Văn Minh cũng cho rằng, vi phạm bản quyền là vấn nạn chung trên toàn cầu, không chỉ riêng ở Việt Nam. Ở trong nước, hiện nay, chúng ta đã có hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ, đáp ứng được các cam kết của Việt Nam trong các hiệp định thương mại, các hiệp ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia ký kết. Với Luật Sở hữu trí tuệ, hệ thống nghị định, thông tư để thực hiện Luật Sở hữu trí tuệ, chúng ta đã có công cụ khá hoàn thiện để bảo hộ tốt các vấn đề liên quan đến quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ nói chung. Theo quy định hiện hành cũng như các công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia, hành vi xâm phạm bản quyền hoàn toàn có thể bị xử lý bằng các biện pháp dân sự, hành chính, thậm chí hình sự, tùy theo tính chất và mức độ vi phạm. Tuy nhiên, quá trình thực thi vẫn còn rất nhiều khó khăn.