Dẹp nạn ăn cắp bản quyền trên không gian số: Ma trận “đen” web lậu (bài 2)

Với sự vào cuộc tích cực của nhiều bộ, ngành và địa phương trong xử lý các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số, thời gian gần đây nhiều cá nhân, nhóm điều hành các cộng đồng chia sẻ nội dung trên mạng xã hội đã thông báo tạm ngưng hoạt động. Không ít quản trị viên và thành viên trong các hội nhóm này bày tỏ sự tiếc nuối khi các nền tảng phát tán nội dung lậu bị siết chặt kiểm soát.

Trong một số thời điểm, nhiều website chuyên phát tán phim lậu có lượng truy cập lớn như Phim4k.xyz, Rổ Phim… cũng xuất hiện thông báo tạm dừng hoạt động. Tuy nhiên, đến ngày 10/5, khi thử truy cập vào một số web lậu, chúng tôi phát hiện, giao diện và nội dung trên nhiều nền tảng gần như vẫn được giữ nguyên so với một số web lậu từng phát đi thông báo tạm dừng trước đó, như Rổ Phim (RoPhim, rophim) hay Xôi Lạc TV — nền tảng phát sóng trực tuyến từng bị xác định là những mạng lưới vi phạm bản quyền quy mô lớn từ trước đến nay.

Trên nhiều hội nhóm mạng xã hội, mỗi khi xuất hiện thông tin một nền tảng phát lậu bị đóng hoặc chặn truy cập, đặc biệt là các nền tảng có lượng người dùng lớn, nhiều thành viên lập tức chia sẻ địa chỉ truy cập mới hoặc hướng dẫn cách tiếp cận các “bản sao” thay thế. Không ít tài khoản còn thể hiện sự cảnh giác với những câu hỏi bị nghi ngờ là nhằm phát hiện website lậu.

Trao đổi với chúng tôi, một chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ thông tin cho biết việc “đóng địa chỉ này nhưng lại xuất hiện địa chỉ khác” đã trở thành thủ đoạn phổ biến của các nhóm vận hành nội dung lậu. Theo vị này, sau khi một tên miền bị chặn hoặc xử lý, hệ thống có thể nhanh chóng chuyển sang máy chủ khác, thay đổi tên miền, địa chỉ IP hoặc tạo thêm hàng loạt bản sao để tiếp tục hoạt động và né tránh kiểm soát.

Các đối tượng thường xây dựng một hệ thống lõi chứa cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh, được vận hành trên hạ tầng máy chủ đặt ở nước ngoài. Điểm đáng chú ý là chiến thuật “nhân bản tên miền”: Khi một tên miền bị chặn, hệ thống gần như ngay lập tức xuất hiện thêm các tên miền có cấu trúc tương tự để thay thế. Cách thức vận hành này khiến nhiều website phim lậu hoạt động như mô hình “rắn nhiều đầu”, một tên miền bị chặn thì nhiều địa chỉ khác lại tiếp tục xuất hiện.

Báo cáo điều tra về hệ thống vi phạm bản quyền quy mô lớn do Phan Law Vietnam và Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số công bố cho thấy, chỉ trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8/2025, khoảng 103,3 triệu lượt truy cập Rophim, trung bình hơn 34,36 triệu lượt truy cập Rophim mỗi tháng. Báo cáo xác định có 18.077 tựa phim bị nền tảng này khai thác trái phép, bao gồm 3.483 phim truyền hình và 14.594 phim lẻ, chủ yếu là các tác phẩm đến từ Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Anh và Nhật Bản.

Đáng chú ý, nhiều bộ phim bom tấn được đăng tải gần như đồng thời với thời điểm phát hành trên các nền tảng trả phí; các bản cam hoặc HD của phim chiếu rạp cũng bị phát tán chỉ ít ngày sau công chiếu. Ngoài ra, nền tảng này còn bị cho là chiếm đoạt và phát lại luồng tín hiệu (livestream) của nhiều chương trình có bản quyền; phát tán các tác phẩm bị cấm lưu hành, trong đó có những bộ phim chứa hình ảnh “đường lưỡi bò” phi pháp. Theo báo cáo, nguồn thu chính của các nền tảng dạng này chủ yếu đến từ quảng cáo cá độ, game bài đổi thưởng vi phạm pháp luật và một phần từ dịch vụ thành viên VIP nhằm loại bỏ quảng cáo.

RoPhim vận hành theo mô hình phân tán nhiều lớp dữ liệu nhằm né tránh kiểm duyệt. Trong đó, lớp tiếp cận người dùng sử dụng nhiều tên miền khác nhau như rophim.me, rophim.ex; lớp dữ liệu ẩn vận hành thông qua hệ thống API trung tâm; còn lớp lưu trữ hình ảnh và quảng cáo được đặt trên các máy chủ riêng biệt phục vụ việc phân phối nội dung và quảng cáo trực tuyến.

Thông qua hệ sinh thái phân phối đa nền tảng, các website này tối đa hóa khả năng tiếp cận người dùng. Ngoài trình duyệt web với khả năng thay đổi tên miền linh hoạt, nhiều ứng dụng di động còn được phát hành trực tiếp qua các đường dẫn riêng, giúp hình thành thói quen sử dụng khép kín và giảm phụ thuộc vào công cụ tìm kiếm. Các nền tảng này cũng tận dụng mạnh mạng xã hội như Facebook, Threads, Discord, Telegram, TikTok và YouTube để duy trì tương tác, điều hướng truy cập và mở rộng cộng đồng người dùng.

Nguy hiểm hơn, theo Trung tâm Pháp luật và Tác quyền (LECOCE), nhiều website phim lậu còn chèn quảng cáo độc hại (malvertising), popup lừa đảo, mã chuyển hướng tự động tới các website cá cược hoặc lừa đảo tài chính; đồng thời phát tán các file cài đặt chứa mã độc. Báo cáo của Digital Citizens Alliance (Mỹ) cho biết khoảng 1/3 website vi phạm bản quyền có chứa phần mềm độc hại hoặc công cụ đánh cắp dữ liệu người dùng.

Trên thực tế, không ít người dùng khi truy cập các website xem phim miễn phí đã gặp tình trạng bị chiếm đoạt tài khoản Facebook, mất tài khoản ngân hàng, điện thoại tự cài ứng dụng lạ hoặc bị điều hướng sang các website cờ bạc và lừa đảo tài chính. Một số website còn giả dạng nút “Play”, “Download phụ đề” hoặc thông báo “Cập nhật codec video” để dụ người dùng tải file chứa malware. Theo hãng bảo mật Kaspersky, môi trường website phim lậu thường là nơi phát tán trojan đánh cắp mật khẩu hoặc phần mềm đào tiền ảo trái phép.

Trong lĩnh vực thể thao, tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng được nhiều quốc gia xem là thách thức đối với an ninh kinh tế số và thị trường nội dung hợp pháp. Europol từng phối hợp triệt phá một mạng lưới IPTV (truyền hình qua giao thức Internet) phát tán nội dung vi phạm bản quyền với hơn 22 triệu người dùng trên toàn cầu. Hệ thống này bị xác định đã phát trái phép hơn 2.500 kênh truyền hình và được cho là gây thiệt hại hàng tỷ euro cho các đơn vị nắm giữ quyền phát sóng.

Tại Việt Nam, tình trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng cũng diễn biến phức tạp. Theo đánh giá của Liên minh chống vi phạm bản quyền châu Á (CAP), Việt Nam từng nằm trong nhóm quốc gia có lượng truy cập website vi phạm bản quyền cao tại khu vực Đông Nam Á, với khoảng 15,5 triệu người dùng thường xuyên.

Báo cáo của Phan Law Vietnam và Viện Công nghệ Bản quyền và Tài sản số cũng cho thấy, sau nhiều năm hoạt động, Xôi Lạc TV từ một website livestream nhỏ lẻ chuyên phát lậu các trận bóng đá cuối tuần đã phát triển thành hệ sinh thái đa nền tảng, phân tán hạ tầng trên web, ứng dụng di động và smart TV nhằm hạn chế nguy cơ bị đánh sập hoàn toàn. Bất chấp nhiều biện pháp ngăn chặn - trong đó từ tháng 4/2024 đến tháng 5/2025 đã có 462 tên miền bị chặn truy cập - mạng lưới này vẫn tiếp tục mở rộng thông qua chiến thuật đăng ký tên miền quốc tế ẩn danh và điều hướng người dùng qua mạng xã hội.

Theo phân tích của Phan Law Vietnam, hệ thống tên miền của các nền tảng như Xôi Lạc TV được vận hành theo mô hình “mạng lưới phân tán”, liên tục nhân bản tên miền để né tránh xử lý. Khi một tên miền bị các nhà mạng chặn truy cập, hệ thống có thể nhanh chóng xuất hiện thêm nhiều tên miền dự phòng với cấu trúc tương tự nhằm duy trì hoạt động phát sóng.

Trao đổi với chúng tôi, đại diện LECOCE cho rằng một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay trong xử lý vi phạm bản quyền trên không gian mạng là các hệ thống vi phạm liên tục thay đổi tên miền và hạ tầng vận hành nhằm né tránh kiểm soát. Vì vậy, việc chặn hoặc “đánh sập” một website cụ thể nhiều khi chỉ mang tính tạm thời, bởi các nền tảng này có thể nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới địa chỉ khác hoặc chuyển hướng người dùng sang hệ thống mới chỉ trong thời gian ngắn.

Theo LECOCE, nếu chỉ xử lý theo hướng gỡ bỏ từng website hoặc xử phạt riêng lẻ từng vụ việc thì rất khó giải quyết triệt để tình trạng vi phạm bản quyền trên môi trường số. Xu hướng quốc tế hiện nay đang chuyển từ cách tiếp cận “xử lý từng điểm vi phạm” sang triệt phá toàn bộ hệ sinh thái vận hành phía sau các nền tảng nội dung lậu.

Nhiều quốc gia hiện đã áp dụng cơ chế chặn động (dynamic blocking), đặc biệt đối với các nội dung thể thao có giá trị bản quyền cao. Theo cơ chế này, trong thời gian diễn ra trận đấu hoặc sự kiện thể thao, cơ quan chức năng và đơn vị nắm giữ bản quyền có thể phối hợp với nhà mạng và các nền tảng công nghệ để cập nhật, nhận diện và chặn theo thời gian thực các đường link, tên miền hoặc luồng phát lậu mới phát sinh.

Tại Anh, trước tình trạng vi phạm bản quyền gia tăng, Ban tổ chức giải Ngoại hạng Anh (Premier League) đã phối hợp với các tập đoàn công nghệ như Google, Meta, Amazon cùng nhiều nhà cung cấp dịch vụ Internet triển khai các biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế tình trạng livestream trái phép trong mùa giải.

Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, nhiều chuyên gia cho rằng cần tập trung mạnh vào việc cắt dòng tiền nuôi sống các hệ thống vi phạm. Thực tế cho thấy phần lớn website phát sóng lậu hiện nay không còn hoạt động theo kiểu chia sẻ tự phát mà đã hình thành mô hình khai thác thương mại chuyên nghiệp, thu lợi từ quảng cáo, cá cược trực tuyến, affiliate betting hoặc các hệ thống quảng cáo thiếu kiểm soát. Nếu dòng tiền quảng cáo, trung gian thanh toán và hệ sinh thái cá cược bị siết chặt, khả năng duy trì hoạt động của các nền tảng vi phạm sẽ suy giảm đáng kể.

Ngoài ra, do các hệ thống vi phạm thường sử dụng máy chủ, tên miền và hạ tầng đặt tại nhiều quốc gia khác nhau, việc xử lý hiệu quả cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp quốc tế chặt chẽ hơn giữa cơ quan thực thi, lực lượng an ninh mạng, nhà cung cấp dịch vụ Internet và các nền tảng xuyên biên giới. Trong nhiều vụ việc quốc tế gần đây, cơ quan chức năng không chỉ xử lý website vi phạm mà còn phối hợp truy vết dòng tiền, hạ tầng quảng cáo, hệ thống CDN và các tài khoản quản trị ẩn danh phía sau.

Một giải pháp quan trọng khác nhưng thường bị bỏ quên là phát triển thị trường cấp phép bản quyền hợp pháp theo hướng minh bạch, thuận tiện và dễ tiếp cận hơn đối với các nền tảng nội dung số. Thực tế hiện nay, không ít fanpage, kênh nội dung hoặc đơn vị truyền thông nhỏ chưa hiểu rõ cơ chế xin phép bản quyền, không biết tiếp cận đầu mối nào hoặc cho rằng thủ tục cấp phép quá phức tạp, tốn kém. Điều này khiến một bộ phận lựa chọn sử dụng nội dung “trôi nổi” trên Internet mà chưa nhận thức đầy đủ rủi ro pháp lý.

Vì vậy, bên cạnh xử lý vi phạm, cần tăng cường tuyên truyền, hỗ trợ pháp lý và mở rộng cơ chế cấp phép hợp pháp thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan hoặc các đơn vị hỗ trợ pháp lý và triển khai cấp phép như LECOCE. Khi cơ chế sử dụng nội dung có bản quyền trở nên rõ ràng, chi phí hợp lý và dễ tiếp cận hơn, sẽ góp phần đưa nhiều nền tảng và người dùng ra khỏi “vùng xám vi phạm”, đồng thời thúc đẩy sự hình thành của một thị trường nội dung số minh bạch và bền vững hơn.

Để giảm thiểu tình trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng một cách lâu dài, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, bao gồm xử lý mạnh các hành vi vi phạm có tổ chức; cắt dòng tiền và hạ tầng vận hành của các nền tảng lậu; đồng thời mở rộng thị trường sử dụng nội dung có cấp phép hợp pháp. Chỉ khi nội dung hợp pháp trở nên dễ tiếp cận, thuận tiện và phù hợp với nhu cầu người dùng thì hệ sinh thái nội dung lậu mới khó có thể tồn tại bền vững trên không gian mạng.

Cùng với các giải pháp kỹ thuật và pháp lý, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền để người dùng nhận thức rõ việc sử dụng nội dung vi phạm bản quyền không chỉ là hành vi trái pháp luật mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an toàn thông tin, lừa đảo và mã độc trên không gian mạng; từ đó góp phần hạn chế lượng truy cập và thu hẹp tệp người dùng của các nền tảng phát tán nội dung lậu.