1. Theo chỉ dẫn của một người trong nghề, chúng tôi cập nhật trang “Giao lưu, trao đổi, mua bán đồ xưa” và ngay lập tức có hàng ngàn tài khoản xuất hiện khiến chúng tôi hoa hết cả mắt. Trên những tài khoản này, họ giới thiệu đủ loại thông tin, hình ảnh từ trao đổi đến mua bán đủ các loại từ sách quý, tranh quý thời Tần Thủy Hoàng, nhà Thanh, sách của thần y Hoa Đà… bên Trung Quốc cho đến các món đồ trong nước như bát đĩa cùng các loại vật dụng bằng sành sứ, vòng đeo tay, hoa tai, khay trầu, tẩu thuốc, trống đồng được giới thiệu là cổ vật… Thậm chí nhiều trang còn giới thiệu các món từ long bào, mãng bào, chiếu chỉ của các vị vua sắc phong cho triều thần cho đến trang sức bằng ngọc, kỳ lân, rồng… được chế tác từ đồng. Khi đặt vấn đề được xem tận mắt một món đồ để thêm vào bộ sưu tập thì ngay lập tức bị tài khoản “Giao lưu mua bán đồ bao cấp” từ chối với lý do quá bận không có thời gian tiếp khách trực tiếp; xin số điện thoại để liên lạc cũng không được vì họ bảo làm ngoài luồng dễ bị cơ quan chức năng để ý nên chỉ có thể liên lạc qua messenger, xem ảnh sản phẩm trên mạng, nếu ưng giá thì đặt cọc và họ sẽ giao hàng tận nơi… Lấy lý do cần suy nghĩ thêm, chúng tôi dừng trao đổi thông tin và hẹn sáng ngày hôm sau sẽ liên lạc lại, nhưng khi cập nhật vào trang này thì không thấy tồn tại. Đem chuyện này hỏi một người chuyên sưu tập đồ cổ thì được biết các món đồ được rao bán trên mạng hầu hết là đồ giả cổ, còn các tài khoản mạng xã hội này đều là ảo do một số đối tượng lập ra để lừa đảo, trục lợi tiền của người mua.
Theo lời kể của anh Diệp Xuân Vỹ ở phường Bình Tiên, TP Hồ Chí Minh, một người từng có kinh nghiệm hơn 10 năm sưu tầm sách, tranh, đồ sành sứ xưa, cuối tháng 12/2025, anh vào trang “Chợ giao lưu mua bán đồ xưa” và thấy trên trang cá nhân Trần Vân đồ xưa rao bán bộ sách Y thư, được giới thiệu là nguyên bản, kèm theo bức tranh của Thần y Hoa Đà với giá 1,2 triệu đồng. Ngưỡng mộ tài năng của vị thần y này từ lâu, đặc biệt là phương pháp châm cứu "Giáp Tích Hoa Đà" và bài tập dưỡng sinh "Ngũ Cầm Hí", anh Vỹ tìm cách liên hệ với chủ tài khoản này và khi gọi Messenger đến lần thứ 3 thì cô gái ở đầu dây bên kia mới bắt máy và câu đầu tiên của cô ta là: “Cáo lỗi nhé, vì đang bận chốt đơn 10 bộ tranh, sách cho vị doanh nhân người Hồng Kông nên bây giờ mới trả lời bạn được…”. Khi anh Vỹ tỏ ý muốn cô gái mở trang trong của bộ sách và bức tranh để quyết định mua bộ sách, tranh Y thư của Thần y Hoa Đà thì nhận được hồi đáp rằng, nếu mua sách không thì giá 850k không bao tiền ship, còn mua trọn bộ giá 1,2 triệu đồng, bao luôn ship và miễn trả giá; tuy nhiên nếu muốn mua thì đặt cọc 500k trước sẽ mở vì mỗi lần như vậy không khí tràn vào dễ làm hỏng tranh, sách…
Nghĩ 1,2 triệu đồng cũng không phải là số tiền lớn và nếu có bị lừa thì xem đấy là bài học, anh Vỹ lập tức chuyển tiền 500 ngàn đồng đặt cọc mua trọn bộ tranh và sách rồi bảo khi nào giao hàng đến tận tay thì trả nốt số còn lại. Hai ngày sau, khi shipper đến giao hàng, nhìn bộ tranh, sách, được bọc bằng túi nylon có hút chân không để lộ bìa đóng ấn tín giống như khi xem trên mạng, Anh Vỹ lập tức trả 700 ngàn đồng là số tiền còn lại cho người giao hàng. Trân trọng món hàng quý, anh Vỹ không mở ra xem mà dọn một chỗ trang trọng trên kệ trong phòng để trưng bày. Hai ngày sau, một người bạn cùng ngành đến thăm, liếc mắt một vòng xung quanh căn phòng trưng bày bộ sưu tập đồ xưa, người này lập tức dừng lại chỗ bộ sách “Y thư” và bức tranh giây lát rồi khẳng định đây là sách giả, tranh giả. Để khẳng định lời nói của mình là chính xác, người bạn này còn đưa ra bằng chứng rằng ít hôm trước cũng mua một bộ tranh được giới thiệu là nguyên bản của Tần Thủy Hoàng. Tuy nhiên khi nhờ người giám định khẳng định là tranh giả, ngoài ra người giám định còn nói, dựa trên các tài liệu lịch sử như Hậu Hán thư và Tam quốc chí, không có thông tin cụ thể ghi chép về một ấn tín (con dấu) riêng biệt được đặt tên của Thần y Hoa Đà, ngoài ra nếu sách của vị này còn tồn tại thì đó là tài sản vô giá không thể bán ra ngoài mà chỉ nằm trong viện bảo tàng quốc gia nên có thể khẳng định đây chắc chắn là giả.
Với chút hy vọng mong manh, anh Vỹ vẫn mở sách xem nội dung bên trong, nhưng mới chỉ lột bỏ phần nylon bọc ngoài ra đã thấy mùi giấy, mực mới xộc thẳng vào mũi. Lật thêm vài trang bên trong cho thấy, có trang đã chuyển sang màu nâu đất, nhưng cũng có trang lem nhem vẫn còn một nửa là màu giấy trắng. Lục lại kinh nghiệm nhiều năm làm nghề, anh Vỹ mới ớ ra rằng giấy cũ để lâu năm chắc chắn sẽ giòn hoặc mục, nhưng giấy này vẫn có độ dai nhất định nên lời người bạn khẳng định hoàn toàn không sai. Bực tức, anh Vỹ gọi điện lại cho chủ tài khoản để đòi tiền lại nhưng không kết nối được; vào trang mạng cá nhân cũng không được vì tài khoản này đã bị xóa trước đó không lâu. Biết mình bị lừa, anh Vỹ đành cắn răng xem đó là bài học, nhưng để những người khác tránh khỏi cái bẫy lừa này, anh quyết định tìm đến nhà báo thuật lại toàn bộ câu chuyện để đăng bài viết cảnh báo…
2.Một trường hợp khác là anh Ngô Văn Thiệu ở phường Sài Gòn, TP Hồ Chí Minh. Với gần 20 năm làm nghề mua bán đồ xưa cũ trên góc đường Nguyễn Thái Bình, gần phố đồ cổ Lê Công Kiều, trải qua nhiều lần mua phải đồ giả nên anh Thiệu có rất nhiều kinh nghiệm trong việc giám định và luôn tự hào rằng hiện tại không ai có thể lừa được mình hoặc có thì cũng rất hiếm khi xảy ra. Đầu tháng 1/2026, trong lúc lướt mạng xã hội, anh bắt gặp một tài khoản mạng xã hội đăng ảnh chiếu thư của Vua Gia Long Sắc phong tước vị cho một vị quan đương triều của vua. Mặc dù nghĩ rằng đây nhiều khả năng là hàng giả, nhưng vì sở thích sưu tập nên anh Thiệu tìm hiểu thử và liên lạc với người rao bán qua tài khoản mạng xã hội. Lúc đầu, anh Thiệu chỉ hỏi những thông tin cơ bản xung quanh món chiếu thư, nhưng càng giao lưu, anh càng bị cuốn hút bởi sự hiểu biết về các món đồ dân gian cũng như trong cung đình khiến bản thân như bị “say nắng” lúc nào không biết. Ngoài ra, người bán cũng kể rằng gia đình đang rơi vào hoàn cảnh éo le, hơn nữa tấm chiếu chỉ này bị rách mất một phần đóng “Bửu tỷ” (phần đóng ấn của vua) nên mới bán rẻ, nếu còn nguyên vẹn thì nhiều tiền chưa chắc đã mua được.
Đang trò chuyện thì chuông một chiếc điện thoại khác của người bán réo vang. Người bán lập tức bật loa ngoài và anh Thiệu nghe được tiếng một người đàn ông hỏi mua tấm chiếu thư, chỉ cần cho xem phần đóng Bửu tỷ là có thể đặt cọc ngay và giao hàng trong ngày để nhận nốt số tiền còn lại. Không để cho món đồ mình đang xem rơi vào tay người khác, anh Thiệu lập tức xin số tài khoản của người bán rồi chuyển vào 100 triệu đồng để đặt cọc và 4 ngày sau thì shipper giao đến.
Với niềm đam mê sưu tập, khi nhận được món đồ, anh Thiệu ép cẩn thận vào khung làm bằng gỗ trắc treo trong phòng trưng bày của riêng mình mà không giám định cẩn thận như những món đồ gỗ, sành sứ xưa mà anh thường mua đi bán lại. Chỉ đến khi cán bộ liên ngành văn hóa đến kiểm tra theo định kỳ phát hiện bức chiếu thư là hàng giả thì anh Thiệu mới ngớ người vì mình bị lừa không phải từ món đồ, mà bởi sự hiểu biết cùng cách ăn nói lưu loát như rót mật vào tai của người bán. Biết mua rồi không thể trả lại hàng và đòi lại tiền, nhưng cũng phải nói lại, anh Thiệu vào tài khoản mạng xã hội của người này, nhưng tìm mãi không thấy tồn tại.
Trao đổi với chúng tôi, người sưu tập và cũng là chuyên viên giám định đồ cổ, đồ xưa Trần Văn Chiến khẳng định, đã là đồ cổ thì không bao giờ có giao dịch trên mạng xã hội, mà là giao dịch công khai thông qua hình thức đấu giá khi nguồn gốc rõ ràng, đã đăng ký, và kinh doanh có giấy phép/ chứng chỉ nghề. Một loại hình giao dịch khác đó là đồ cấm, đồ trộm cắp được giới kinh doanh bất hợp pháp thực hiện giao dịch ngầm với nhau, nhưng tất cả đều được giám định cẩn thận.
Hiện nay, trên một số trang mạng xã hội hay còn gọi là “chợ đồ cổ, đồ xưa trên mạng” rao bán đủ loại đồ cổ, đồ xưa từ bát ăn cơm, chiếc điện thoại cục gạch cho đến những món đồ mà vua chúa sử dụng, thậm chí còn có cả những món được cho là cổ vật từ nước ngoài mang về được bán với giá vừa túi tiền của nhiều người sưu tầm. Từ phân tích ở trên có thể khẳng định đây hoàn toàn là những món đồ được làm giả.
Đối với bộ Y thư và tranh của thần y Hoa Đà, có thể khẳng định ngay rằng đây chắc chắn 100% là sách, tranh giả bởi nếu nghiên cứu lịch sử, chúng ta đều có thể biết, Hoa Đà tuy có để lại sách y thư, trong đó nổi bật nhất là cuốn Thanh Nang Thư ghi chép về kỹ thuật ngoại khoa và dưỡng sinh. Tuy nhiên, trước khi qua đời, do không ai nhận truyền thừa, ông đã đốt sách, khiến phần lớn tinh hoa y học của ông bị thất truyền. Giả sử như có cuốn nào không bị đốt thì cũng không thể giữ được bởi ngày xưa các cụ thường dùng giấy dó để viết sách, loại giấy này rất mỏng và dễ bị phân hóa theo thời gian, chỉ cần chưa đến trăm năm đã mục nát hết chứ chưa nói là trải qua 1818 năm tính từ lúc cụ mất cho đến nay thì làm sao còn tồn tại.
Riêng về chiếu thư và sắc phong của Vua Gia Long cho quần thần hoặc phong thần vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Tuy nhiên những chiếu thư sắc phong này là di sản văn hóa quan trọng, vô giá nên được được lưu giữ cẩn mật tại các đình, miếu, bảo tàng và trong các sưu tập tư nhân chứ không tồn tại rộng rãi ngoài công chúng nên không thể có chuyện đưa lên chợ mạng rao bán với giá rẻ mạt được. Hơn nữa, theo thông tin từ người mua, chiếu thư đề là sắc phong Tể tướng là hoàn toàn sai bởi thời Vua Gia Long không có chức danh này, mà chỉ có Thượng thư, Tổng trấn… nên có thể khẳng định đây hoàn toàn là đồ giả.
“Qua đây cũng xin gửi lời cảnh báo đến những người có đam mê sưu tập hoặc có ý định mua bán đồ xưa, đồ cổ thì phải dành thời gian nghiên cứu, tìm hiều thật kỹ càng. Nếu phát hiện một món đồ vật nào đó trong cộng đồng mà muốn mua thì cần gửi đến cơ quan chức năng giám định để biết là thật hay giả, nhưng tốt nhất là đến các buổi đấu giá công khai để thấy món nào phù hợp với khả năng tài chính của mình thì mua về trưng bày. Tuyệt đối không được mua đồ trên chợ mạng vì cách này vừa khiến bản thân mất tiền oan, hơn nữa cũng là gián tiếp tiếp tay cho bọn lừa đảo có cơ hội hoạt động…” - ông Chiến chia sẻ.
Tại sao học sinh, sinh viên vẫn dính bẫy “bắt cóc online”? 
