Thủ đoạn “Xào nấu” số liệu tinh vi

Thống kê đến tháng 3/2026, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã chứng kiến bước phát triển thần tốc với việc chạm mốc 12,6 triệu tài khoản giao dịch. Dù vậy, sự bùng nổ về mặt quy mô và dòng tiền cũng vô tình trở thành mảnh đất màu mỡ cho các hành vi trục lợi thông qua việc thao túng số liệu kế toán. Theo phân tích từ cơ quan an ninh, các mánh khóe “xào nấu” số liệu hiện nay được thực hiện vô cùng tinh vi dưới nhiều hình thức: Ghi nhận doanh thu khống: Tạo ra các hợp đồng kinh tế giả tạo để ghi nhận doanh thu ảo. Trì hoãn chi phí: Chuyển dịch các khoản chi phí phát sinh sang các kỳ kế toán sau nhằm tạm thời tối ưu hóa lợi nhuận trước mắt. Giao dịch nội bộ “vòng tròn”: Sử dụng hệ sinh thái công ty con, công ty liên kết để mua bán chéo, tạo dòng tiền giả nhằm che giấu các khoản nợ xấu và thua lỗ lũy kế. Mục tiêu tối thượng của các chuỗi hành vi này là tạo ra một vỏ bọc tài chính lành mạnh, đẩy thị giá cổ phiếu lên cao bất chấp nội lực rỗng tuếch của doanh nghiệp, từ đó giăng bẫy các nhà đầu tư nhẹ dạ.

Bài học đắt giá từ FLC và Tân Hoàng Minh là minh chứng rõ rệt nhất cho hậu quả khôn lường của vấn nạn này. Tại FLC, các sai phạm nghiêm trọng trong công bố thông tin và thực hiện các giao dịch ngầm, thiếu minh bạch đã dẫn đến hệ lụy cổ phiếu bị đình chỉ giao dịch hoàn toàn. Cho đến nay, nhiều cổ đông FLC vẫn ôm trái đắng vì cổ phiếu FLC đã bị hủy niêm yết trên sàn chứng khoán HoSE (tháng 2/2023) lẫn sàn UPCoM (tháng 12/2025), đồng thời không còn tư cách công ty đại chúng. Do đó, việc giao dịch trở lại chỉ được thực hiện thông qua công ty chứng khoán do doanh nghiệp này chỉ định. Hình thức này được gọi là giao dịch cổ phiếu chưa niêm yết (OTC).

Tại Tân Hoàng Minh: Doanh nghiệp đã cố tình ngụy tạo, che giấu năng lực tài chính thực tế để thực hiện các đợt phát hành trái phiếu sai quy định pháp luật. Hậu quả chung của những hành vi gian lận này là đẩy dòng vốn của người dân vào trạng thái “đóng băng”, mất khả năng thanh khoản, giá trị tài sản bốc hơi nhanh chóng và đẩy nhiều người vào cảnh kiệt quệ tài chính.

Trong vụ án “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Đưa hối lộ, Nhận hối lộ” xảy ra tại Công ty CP tập đoàn giáo dục Egroup (Công ty Egroup) và các đơn vị liên quan, bị can Nguyễn Ngọc Thủy (tức “Shark” Thủy, Chủ tịch HĐQT kiêm TGĐ Công ty Egroup, Egame) cũng đã dùng mọi thủ đoạn phù phép “làm đẹp” BCTC để tạo hình ảnh công ty có doanh thu lớn, nhằm thu hút nhà đầu tư.

Tài liệu điều tra cho thấy, năm 2016, để tạo hình ảnh Egroup là công ty có doanh thu lớn, lợi nhuận cao nhằm thu hút nhà đầu tư, ông Thủy đã cùng với Nguyễn Mạnh Phú, Giám đốc tài chính Công ty Egroup đặt vấn đề với bà Tống Thị Kim Liên. Bà Liên là giám đốc điều hành Công ty Nhất Trần là (đơn vị kinh doanh thẻ điện thoại có doanh thu rất lớn tại TP. Hồ Chí Minh) để “chạy” doanh thu “khống” cho Egroup.

Thời điểm đó, “Shark Thủy” biết doanh thu của Nhất Trần khoảng 2.000 tỷ đồng/năm. Bị can đã chỉ đạo Phú thỏa thuận, và được bà Liên đồng ý “chạy” doanh thu “khống” cho Egroup. Đổi lại, ông Thủy phải trả phí dịch vụ cho bà Liên để đảm bảo việc kinh doanh trên sổ sách Egroup (là) có lãi, đồng thời trả các phí vận hành khác kèm theo.

Kết luận điều tra cho rằng, từ 14/12/2016 đến 15/9/2021, bà Liên đã lợi dụng chức vụ, giúp Công ty Egroup ghi nhận doanh thu “khống” với tổng số tiền hơn 2.347 tỷ đồng trên BCTC.

Trên thực tế, Egroup không kinh doanh sim thẻ điện thoại mà chỉ đóng vai trò trung gian. Shark Thủy hoặc Phú sẽ thông báo trước cho bà Liên nhu cầu doanh thu mỗi năm. Bà Liên sau đó cân đối, chỉ đạo nhân viên lập kế hoạch bán hàng chi tiết, xác định số lượng thẻ điện thoại mua/bán hàng tháng để phù hợp với yêu cầu doanh thu.

Căn cứ sổ sách, sao kê tài khoản, Egroup đã ký 12 hợp đồng mua bán thẻ điện thoại với 6 công ty. Tổng giá trị hàng hóa mua vào là hơn 2.347 tỷ đồng, tổng giá trị bán ra là hơn 2.327 tỷ đồng. Nội dung hợp đồng thể hiện Egroup được hưởng chiết khấu (0,053% - 0,354%), đảm bảo việc kinh doanh trên sổ sách luôn có lãi.

Tuy nhiên, Egroup phải chuyển trả lại số tiền chênh lệch này cho Nhất Trần thông qua các tài khoản cá nhân (không ghi nhận vào sổ sách). Egroup chỉ là đơn vị trung gian ký hợp đồng, chuyển khoản, xuất hóa đơn theo chỉ định của bà Liên, không tham gia giao nhận thẻ và không bỏ vốn kinh doanh.

Việc trao đổi, thống nhất ký hợp đồng giữa Công ty Egroup với 6 công ty được ông Thủy và ông Phú giao cho nhân viên liên hệ qua điện thoại, email với nhân viên Công ty Nhất Trần. Như vậy, từ 2016-2021, doanh thu bán lẻ điện thoại “khống” của Egroup là hơn 2.327 tỷ đồng, chiếm tới 70% tổng doanh thu trên BCTC các năm.

Theo thỏa thuận, sau khi tất toán hợp đồng khống, “Shark Thủy” phải trả cho bà Liên hơn 46 tỷ đồng. Tuy nhiên, do không đủ tiền, ông Thủy mới đưa được hơn 31 tỷ đồng.

Cảnh giác đầu tư chứng khoán theo hội nhóm

Sau khi BCTC 2025 được kiểm toán, nhiều doanh nghiệp ghi nhận lợi nhuận “bốc hơi”, trong khi số khác lại bất ngờ tăng trưởng. Sự khác biệt lớn giữa số liệu tự lập và sau kiểm toán tiếp tục gióng lên hồi chuông cảnh báo về chất lượng BCTC do doanh nghiệp tự công bố và thủ đoạn “làm đẹp” BCTC của các doanh nghiệp này.

Thực tế trên thị trường từng ghi nhận nhiều trường hợp doanh nghiệp công bố lợi nhuận hàng trăm tỷ đồng nhưng sau kiểm toán phải điều chỉnh giảm mạnh, thậm chí từ lãi chuyển thành lỗ. Khi thông tin tiêu cực xuất hiện, cổ phiếu lao dốc, thanh khoản cạn kiệt, nhà đầu tư mắc kẹt với khoản thua lỗ lớn. Không ít người đã mất phần lớn tài sản tích lũy chỉ vì tin vào những BCTC hào nhoáng mà không đánh giá đầy đủ chất lượng lợi nhuận và sức khỏe thực sự của doanh nghiệp.

Đơn cử Công ty CP Đầu tư IDJ Việt Nam vừa công bố BCTC kiểm toán năm 2025 sau khi bị Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) đưa vào diện cảnh báo vì chậm nộp báo cáo. Kết quả kiểm toán cho thấy sự sụt giảm đáng kể về lợi nhuận so với báo cáo tự lập. Cụ thể, khoản lỗ của Công ty tăng thêm hơn 55 tỷ đồng, nâng tổng mức lỗ cả năm 2025 lên 160 tỷ đồng, trái ngược với mức lợi nhuận 96 tỷ đồng đạt được năm 2024.

Sự chênh lệch này chủ yếu xuất phát từ việc điều chỉnh các hạng mục chi phí và doanh thu sau kiểm toán. Trong đó, chi phí quản lý doanh nghiệp tăng hơn 43,5 tỷ đồng do Công ty phải trích lập dự phòng bổ sung cho các khoản phải thu quá hạn; chi phí tài chính tăng hơn 11,1 tỷ đồng do trích lập dự phòng các khoản đầu tư. Bên cạnh đó, doanh nghiệp thực hiện phân loại lại các khoản tiền lãi được miễn sau khi thu hồi công nợ, dẫn đến doanh thu tài chính tăng hơn 34,3 tỷ đồng, đồng thời chi phí khác cũng tăng tương ứng gần 33,7 tỷ đồng. Tổng hợp những tác động trên khiến lợi nhuận sau thuế của IDJ bị cắt giảm hơn 55,4 tỷ đồng so với số liệu doanh nghiệp tự lập.

Tương tự, sau kiểm toán, khoản lỗ năm 2025 của doanh nghiệp sản xuất thép là Công ty CP Đại Thiên Lộc tăng thêm hơn 40,3 tỷ đồng, từ mức 121,19 tỷ đồng lên hơn 161,51 tỷ đồng. Nguyên nhân là kiểm toán viên ghi nhận thêm khoản thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại và thực hiện một số bút toán điều chỉnh để đảm bảo phù hợp với quy định kế toán hiện hành, dẫn đến sự thay đổi của một số chỉ tiêu trên bảng cân đối kế toán.

Một số doanh nghiệp khác cũng ghi nhận giảm mạnh lợi nhuận ròng năm 2025 sau kiểm toán như: Công ty CP Regal Group giảm 52%, còn 70 tỷ đồng; Công ty CP Chương Dương giảm 36%, còn 15 tỷ đồng; Công ty CP Tập đoàn 911 giảm 57%, còn hơn 8 tỷ đồng; Tổng công ty Licogi giảm 69%, còn 25 tỷ đồng; Tổng công ty CP Xuất nhập khẩu và Xây dựng Việt Nam (Vinaconex) giảm 268 tỷ đồng (tương ứng 7%), còn 3.665 tỷ đồng; Công ty CP Đầu tư xây dựng và Phát triển đô thị Thăng Long giảm lãi ròng từ 18,9 tỷ đồng còn 14,1 tỷ đồng…

Cơ quan Công an khuyến cáo cộng đồng nhà đầu tư cần nâng cao tính phòng vệ thông qua các nguyên tắc cốt lõi: Không “thần thánh hóa” số liệu thô: Tuyệt đối không đưa ra quyết định “xuống tiền” chỉ dựa vào các con số lợi nhuận trên bề nổi của BCTC. Phải đặc biệt rà soát mục “Ý kiến ngoại trừ” hoặc “Lưu ý của kiểm toán” trong các văn bản kiểm toán độc lập. Nói không với “Room VIP” và đội nhóm: Tránh xa các hội nhóm phím hàng, hô hào đầu tư theo mô hình đa cấp biến tướng trên các nền tảng mạng xã hội. Lọc thông tin từ nguồn chính thống: Chỉ thực hiện giao dịch thông qua các định chế tài chính, công ty chứng khoán được cấp phép hoạt động uy tín. Thường xuyên cập nhật thông tin pháp lý từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các Sở Giao dịch chứng khoán (HOSE, HNX). Cuối cùng, cơ quan chức năng kêu gọi người dân cần chủ động lên tiếng, phối hợp và cung cấp thông tin ngay cho các cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện các dấu hiệu bất thường, mất cân đối tài chính hoặc có hành vi khuất tất trong báo cáo của các tổ chức niêm yết, quyết không tiếp tay cho các sai phạm làm lũng đoạn thị trường.

BCTC là “tấm gương” phản ánh tình hình doanh nghiệp, nhưng nếu tấm gương ấy bị làm mờ hoặc bóp méo, nhà đầu tư rất dễ đưa ra quyết định sai lầm. Trong môi trường đầu tư ngày càng phức tạp, sự tỉnh táo, kiến thức tài chính và khả năng kiểm chứng thông tin chính là “lá chắn” quan trọng giúp nhà đầu tư tránh rơi vào những chiếc bẫy được dựng lên bằng các con số đẹp nhưng thiếu giá trị thực chất. Bài học từ nhiều vụ việc trên thị trường cho thấy: lợi nhuận có thể được tô vẽ trong ngắn hạn, nhưng giá trị thật của doanh nghiệp cuối cùng vẫn sẽ được thị trường nhận diện.