Hạng nhì chông chênh
Năm 2022, đội tuyển bơi Việt Nam bước vào kỳ SEA Games trên sân nhà với sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Giải đấu tiền SEA Games không diễn ra như dự kiến, nhưng điều đó không ảnh hưởng nhiều đến phong độ của các vận động viên (VĐV) Việt Nam. Sự thực là bơi Việt Nam đã thi đấu vượt kỳ vọng, khi giành tới 11 HCV, bao gồm HCV ở nhiều hạng mục ít ai nghĩ đến.
Đến SEA Games 2023 tại Campuchia, một số nội dung thế mạnh của bơi Việt Nam bị đưa ra khỏi chương trình thi đấu. Với bộ khung là những VĐV từng thi đấu tốt trên sân nhà, Việt Nam vẫn giành 7 HCV. Nhưng mọi thứ đã dần thay đổi. Tại Campuchia, đội tuyển bơi của một số quốc gia Đông Nam Á đã dần tiến bộ, cho thấy họ chờ thời điểm vượt lên.
Cơ hội bảo vệ vị trí nhì toàn đoàn tại SEA Games 2025 của đội tuyển bơi Việt Nam đứng trước rất nhiều thử thách. Bên cạnh Singapore tỏ ra vượt trội so với phần còn lại, Thái Lan có lợi thế thi đấu trên sân nhà. Indonesia và Philippines cũng tiến bộ trông thấy thời gian gần đây. Đó chính là những đối trọng lớn nhất của bơi Việt Nam.
Tại 3 kỳ SEA Games gần nhất, số HCB môn bơi của Thái Lan lần lượt là 8, 9 và 11. Trong khi đó, HCB môn bơi của Việt Nam từ 11 ở SEA Games 2021, đã tụt xuống chỉ còn 3 tại Campuchia. Ở một góc độ nào đó, thông tin này cho thấy VĐV "tuyến 2" của Việt Nam không nhiều, chưa thể tiếp bước những người đang gánh chỉ tiêu thành tích cho đội tuyển.
Nếu như Singapore và Thái Lan xây dựng đội tuyển bơi mạnh dựa trên hệ thống đào tạo bài bản, chuyên sâu, Philippines chọn đi theo con đường ngắn hơn. Theo thời gian, số lượng VĐV nước ngoài gốc Philippines nhập tịch, hồi hương để thi đấu cho đội tuyển quốc gia ngày càng nhiều. Môn bơi cũng không nằm ngoài chu trình nhập tịch của họ.
Teia Salvino, Jarod Hatch và Chloe Isleta có một điểm chung. Họ đều sinh ra và lớn lên tại Mỹ, nhưng chọn thi đấu cho Philippines. Bộ ba này là những nhân vật chính mang về thành tích cho bơi Philippines ở các giải đấu quốc tế. Họ sẽ còn thành công hơn nữa, khi Philippines tăng cường lực lượng bằng việc nhập tịch VĐV đẳng cấp Olympic.
Tháng 7/2023, Á quân Olympic Tokyo Kayla Sanchez quyết định từ bỏ quốc tịch Canada để thi đấu cho đội tuyển Philippines. Trên thực tế, Philippines kỳ vọng Sanchez có thể nhập tịch sớm hơn để tranh tài tại SEA Games 2 năm trước. Nhưng hiện tại, Sanchez vẫn duy trì phong độ tốt và chờ đợi tỏa sáng trên đất Thái Lan.
Tìm lực lượng kế cận
Những dữ liệu nói trên cho thấy, Singapore và Thái Lan, Philippines đều có dàn VĐV hùng hậu để hướng đến những mục tiêu lớn trong tương lai. Trong khi đó, thành phần nòng cốt đội tuyển bơi Việt Nam vẫn là những gương mặt cũ. Sau thế hệ Ánh Viên, Quý Phước, không nhiều người có thể vượt lên để gánh chỉ tiêu thành tích cho bơi Việt Nam.
Nếu nhìn vào 2 kỳ SEA Games vừa qua, ta có thể thấy, phần lớn HCV của bơi Việt Nam dựa vào phong độ từ tổ bơi nam. Nguyễn Huy Hoàng (bơi tự do cự ly trung bình và dài), Phạm Thanh Bảo (bơi ếch), Trần Hưng Nguyên (bơi ngửa và bơi hỗn hợp) là những người gánh chỉ tiêu cho đội tuyển.
Tại kỳ SEA Games diễn ra ở Việt Nam, Huy Hoàng thậm chí còn giành HCV 200m bơi bướm. Nhưng mọi thứ đã thay đổi rất nhanh sau 3 năm. Trên thực tế, những thông số cá nhân của Huy Hoàng không còn ấn tượng như trước. Anh có thể tiếp tục giành 1-2 HCV SEA Games, nhưng sẽ phải cạnh tranh quyết liệt với những đối thủ bám đuổi phía sau.
Một nhân tố khác ảnh hưởng đến phong độ của Huy Hoàng là thể trạng. VĐV này vừa phẫu thuật điều trị dứt điểm chấn thương. Điều đó có thể khiến phong độ của Huy Hoàng tiếp tục khó lường. Khi đó, trọng trách cạnh tranh HCV sẽ dồn lên những VĐV còn lại ở tổ bơi nam như Thanh Bảo, Hưng Nguyên, Quang Thuấn.
Trong trường hợp bơi Việt Nam hướng đến việc bảo toàn vị trí thứ nhì, trọng trách nhiều khả năng vẫn sẽ hướng đến tổ bơi nam. Trong khi đó, tổ bơi nữ vẫn khó có cơ hội cạnh tranh HCV. Những VĐV nữ của Việt Nam vẫn có thông số thua kém khá xa so với những đối thủ cùng khu vực.
Tại kỳ SEA Games diễn ra ở Việt Nam, tổ bơi nữ từng trình làng 2 gương mặt đáng chú ý là Võ Thị Mỹ Tiên và Lê Thị Mỹ Thảo. Mỹ Tiên giành 2 HCB, 1 HCĐ ở các nội dung bơi cự ly trung bình và dài. Mỹ Thảo có 1 HCB bơi bướm. Nhưng sau 1 năm, thành tích của họ sớm bị nhiều VĐV khác trong cùng khu vực vượt qua.
Ở các cự ly bơi trung bình và dài, Singapore có một gương mặt mới là Ashley Lim Yi Xuan. Cô gái sinh năm 2005 được tạo điều kiện thi đấu quốc tế từ sớm, và có thông số cải thiện rõ rệt trong thời gian ngắn. Tại SEA Games 2023, Ashley Lim Yi Xuan đã theo sát đàn chị Gan Ching Hwee, đồng thời đẩy Mỹ Tiên xuống vị trí thứ 3.
Trên thực tế, một trong những vấn đề của bơi Việt Nam xuất phát từ việc thiếu hụt lực lượng kế cận. Bơi Việt Nam không thực sự mạnh ở một vài nội dung cố định. Thay vào đó, việc các cá nhân mang năng lực thể chất tốt tỏa sáng mới là nhân tố chính mang đến thành tích cho bơi Việt Nam.
Vượt khó bằng nội lực
Những điểm khó bơi Việt Nam gặp phải cũng là vấn đề chung với nhiều đội tuyển quốc tế. Để xây dựng một đội tuyển mạnh với lớp lớp VĐV tiếp bước nhau, Việt Nam có thể tham khảo mô hình đào tạo của Singapore. Ở đó, các VĐV tiềm năng sớm được quy tụ vào trường năng khiếu. Họ vừa được học văn hóa, vừa rèn luyện thể thao ở cấp độ tinh hoa.
Mô hình trường học năng khiếu thể thao đã giúp Singapore gặt hái thành quả lớn. Không ít VĐV đẳng cấp thế giới của Singapore trưởng thành từ những lớp đào tạo như vậy. Một điểm mạnh khác của mô hình trường học năng khiếu là thiên về các môn thể thao trong nhà như bơi, cầu lông, vốn "thân thiện" hơn trong mắt các phụ huynh châu Á.
Khác với nhiều nước Âu Mỹ, nơi phụ huynh ưu tiên các hoạt động thể chất ngoài trời cho con trẻ, các bậc cha mẹ châu Á muốn con rèn luyện thể chất trong nhà. Nguyên nhân khách quan có thể xuất phát từ việc thời tiết, khí hậu châu Á vốn khắc nghiệt hơn. Đó là điểm mạnh có thể khai thác để phát triển môn bơi tại Việt Nam.
Để đáp ứng những mục tiêu trong tương lai gần, đội tuyển bơi Việt Nam đã có một chuyên gia nước ngoài người Brazil đến làm việc. Chuyên gia này không chỉ hỗ trợ các VĐV hướng đến thành tích cao tại SEA Games 2025, mà còn đưa ra tầm nhìn cho những giải đấu xa hơn.
ASIAD 2026 tại Doha, Qatar có thể là giải đấu bơi Việt Nam kiểm chứng mục tiêu thực sự. Lúc này, Huy Hoàng có thể không còn ở thời kỳ đỉnh cao và cạnh tranh huy chương châu Á như trước. Vậy ai là người có thể thay thế Huy Hoàng gánh vác nhiệm vụ lớn này?
Một bài toán khác của bơi Việt Nam là tính đến khả năng cạnh tranh giành vé tham dự Olympic Los Angele 2028. Giải đấu tại Mỹ được dự đoán có thông số đạt chuẩn dự Thế vận hội rất cao. Thay vì trao cơ hội đại trà cho VĐV nhiều quốc gia tham dự, bơi và điền kinh tại Olympic hiện đã nâng tiêu chuẩn lên mức khó tiếp cận với nhiều nước nhỏ.
Để giải đáp những câu hỏi khó tại SEA Games, xa hơn là ASIAD và Olympic, bơi Việt Nam cần một chiến lược lâu dài. Điều may mắn là Hiệp hội Thể thao Dưới nước Việt Nam hiện đang làm việc hiệu quả bên cạnh bộ môn Bơi trực thuộc Cục Thể dục Thể thao. Những hoạt động cộng đồng, phổ thông hóa hoạt động bơi có thể giúp tìm ra những VĐV tiềm năng cho tương lai.
Từ trường học đến đường đua xanh
Toàn bộ VĐV bơi hàng đầu Việt Nam đều được phát hiện qua hệ thống các giải học đường. Đây là minh chứng không nhỏ cho thấy tầm quan trọng của thể thao phong trào, học đường trong phát triển thể thao thành tích cao. Điều này càng quan trọng hơn với môn bơi, vốn là môn thể thao phụ thuộc nhiều vào thể chất vốn có của vận động viên.
Một số VĐV Việt Nam từng chia sẻ, họ không phải nhà vô địch tại các giải phong trào mình tham dự hồi nhỏ. Nhưng kỹ thuật bơi là thứ có thể lĩnh hội theo thời gian. Chính những điểm mạnh, khác biệt về thể chất vốn có mới làm nên vận động viên. Vì thế, họ được tuyển chọn và bồi dưỡng để trở thành tuyển thủ quốc gia theo thời gian.
VĐV đỉnh cao có thể do "trời sinh", nhưng điều đó không có nghĩa việc tập luyện bị xem nhẹ. Bơi là môn chứng kiến các VĐV có thể thi đấu đỉnh cao rất sớm, như Michael Phelps lần đầu dự Olympic khi mới 15 tuổi. Nhưng ở thời điểm đó, Phelps đang trong độ tuổi phát triển. Anh cần cải thiện theo thời gian, và các VĐV khác cũng không phải ngoại lệ.
"Trong quá trình tập luyện của VĐV trẻ, có lúc thành tích và thông số sẽ đi ngang, thậm chí xuống ở một vài thời điểm. Đó là lúc nhiều VĐV cảm thấy nản chí, muốn buông bỏ. Nhưng nếu các bạn biết vượt qua thời khắc khó khăn đó, thành tích có thể tiến bộ theo hướng rất khác. Đôi khi VĐV chỉ hơn nhau ở việc ai kiên trì hơn", một tuyển thủ nói.
Câu chuyện bước ra thế giới của Bơi Việt Nam 
Không Ánh Viên, bơi Việt Nam có gì? 
