Bạo lực học đường trên môi trường số: Vết thương sâu từ những cú nhấp chuột

Mâu thuẫn nhỏ, hậu quả lớn

Liên tiếp hai vụ việc chấn động tại Hà Nội và Hưng Yên đang dấy lên những lo ngại về một thực trạng bạo lực học đường đang nhức nhối trên môi trường mạng thời gian gần đây.

Tại Hà Nội, sự việc bắt đầu vào tối 10/3, khi hai nữ sinh lớp 11 trường THPT Ngô Gia Tự (Phúc La, Hà Đông) đăng tải video quay cận mặt một bạn cùng lớp đang làm bài tập. Đến ngày 12/3, hai em này tiếp tục sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để cắt ghép hình ảnh, tạo video chế giễu ngoại hình bạn và đăng lên mạng xã hội.

Video nhanh chóng lan truyền trên nền tảng Threads, thu hút hơn 1,5 triệu lượt xem và 51.600 lượt tương tác. Nhiều người thể hiện sự bất bình gay gắt, coi đây là hành vi bắt nạt nghiêm trọng.

Ban giám hiệu nhà trường đã làm việc với phụ huynh và các học sinh có hành vi nói trên. Hai học sinh đã tường trình lại sự việc và nhận thức được lỗi sai đối với các hành vi mà mình gây ra.

Nhà trường nhận định hành vi của hai nữ sinh là vi phạm nội quy trường lớp, làm ảnh hưởng đến cá nhân và tập thể trong nhà trường. Do đó, nhà trường thống nhất áp dụng hình thức kỷ luật cao nhất theo Thông tư 19 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT): Yêu cầu hai học sinh công khai xin lỗi bạn học, viết bản tự kiểm điểm và phê bình trước lớp.

Phụ huynh của hai em này cũng xin nhà trường cho con dừng học một thời gian để quản lý, giáo dục tại nhà và được đồng ý. Nhà trường cũng đình chỉ công tác đối với giáo viên chủ nhiệm, phân công giáo viên khác tiếp quản.

Tại Hưng Yên, một học sinh lớp 7 phải nhập viện cấp cứu nghi uống thuốc sâu tự tử. Gia đình cho biết, trước đó em bị bạn bè cô lập, trêu trọc. Sự việc bắt nguồn từ một mâu thuẫn nhỏ trên mạng xã hội từ kỳ nghỉ hè lớp 6. Sau đó, em P.T.T.H (học sinh Trường Trung học Cơ sở Quang Hưng) bị nhiều bạn bè quay lưng, đặt biệt danh mang tính chế giễu, thậm chí chụp ảnh, chỉnh sửa theo hướng tiêu cực rồi chia sẻ trong phạm vi rộng hơn trong trường. Tình trạng này kéo dài khiến em chịu áp lực tâm lý nặng nề.

Trưa 16/3, em H sau khi đi học về nhà đã xuất hiện tình trạng đau bụng dữ dội, nôn ói liên tục. Nghi ngờ có điều bất thường, người thân kiểm tra và phát hiện em đã uống thuốc trừ sâu liền lập tức đưa em đến Bệnh viện Đa khoa tỉnh Hưng Yên cấp cứu. Hoàn cảnh gia đình em khá đặc biệt, bố mẹ đều mất vì ung thư khi em mới 4 tuổi, là con một, hiện sống cùng ông bà nội đã ngoài 80 tuổi.

Ngày 18/3, Sở GD&ĐT tỉnh Hưng Yên đã có văn bản gửi UBND xã Quang Hưng và Trường THCS Quang Hưng đề nghị hai đơn vị khẩn trương rà soát, xác minh và báo cáo đầy đủ các nội dung liên quan đến sự việc học sinh uống thuốc sâu nhập viện.

Sở cũng yêu cầu khẩn trương làm rõ công tác xử lý của nhà trường, gồm các biện pháp đã triển khai, việc phối hợp với gia đình và cơ quan liên quan, cùng các giải pháp tiếp tục thực hiện nhằm ổn định tình hình.

Sở GD&ĐT tỉnh Hưng Yên yêu cầu việc báo cáo phải bảo đảm trung thực, khách quan, kịp thời, không để chậm trễ thông tin, đồng thời nhà trường phải chú trọng ổn định tâm lý học sinh, không để lan truyền thông tin gây ảnh hưởng đến môi trường giáo dục.

Cần có biện pháp ngăn chặn từ gốc rễ

Những sự việc trên cho thấy bạo lực học đường đã biến tướng sang những hình thái tinh vi, âm thầm nhưng để lại những hệ quả nghiêm trọng và lâu dài. Việc nhận diện đúng bản chất của các xung đột này là bước đầu tiên để bảo vệ học sinh một cách hiệu quả.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (ĐHQG Hà Nội), đây là một biểu hiện của bắt nạt và bạo lực trực tuyến, một xu hướng bạo lực phổ biến và thường nguy hiểm hơn bạo lực truyền thống vì có tính lan truyền nhanh trong phạm vi rộng dẫn đến có thể mất kiểm soát nguồn tin trong vài giờ đồng hồ. Những kẻ bắt nạt lợi dụng tính ẩn danh nên mức độ hành vi có xu hướng nghiêm trọng.

Tính dai dẳng tồn tại của nội dung số trên không gian mạng khiến nạn nhân dường như không thể quên đi như bạo lực trực tiếp. Vì vậy hậu quả ảnh hưởng đến nạn nhân mạnh hơn, gây lo âu trầm cảm cũng như nguy cơ tự hại, tử tử cao hơn gấp 2-3 lần so với các dạng bạo lực truyền thống.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, hiện nay học sinh có xu hướng hướng giải quyết xử lý mâu thuẫn trên môi trường mạng vì những người trẻ ngày càng dành nhiều thời gian hơn trên không gian mạng. Bắt nạt trực tuyến có thể thực hiện 24/7 (không giới hạn về không gian và thời gian), nạn nhân cảm thấy không còn nơi an toàn có thể trốn thoát. Kẻ bắt nạt ẩn danh, khó truy tìm, khó bị xử lý. Bản thân kẻ bắt nạt khó đồng cảm với nạn nhân do không nhìn thấy hệ quả biểu cảm.

“Tôi cũng cho rằng chính việc thiếu các kỹ năng cơ bản như kỹ năng giao tiếp, biểu cảm, thương lượng, hợp tác cùng thói quen giao tiếp trên mạng thiên về “tốc độ” hơn là “lễ độ” đã khiến rất nhiều tương tác thông thường bị hiểu lầm, bị diễn giải theo nghĩa khiêu khích đã châm ngòi cho những vụ việc bạo lực trên mạng. Chúng ta cũng thấy từ khóa của năm 2025 có rage bait (bả giận dữ). Một văn hóa trừng phạt công khai trên mạng, xu hướng bóc phốt, gây giận dữ cho cộng đồng mạng như một cách thu hút chú ý của giới trẻ cũng đang góp phần vào trào lưu này”, PGS.TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, một trong những nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc người trẻ chưa được trang bị đầy đủ các kỹ năng sống an toàn trên không gian mạng trước khi được trao vào tay các thiết bị điện tử kết nối mạng. Cha mẹ cũng chưa phải là tấm gương tốt để giáo dục cảm xúc cho con. Chưa giám sát chặt chẽ mà thường cấm đoán và trừng phạt bằng bạo lực. Chương trình giáo dục nhà trường chưa thực sự hình thành năng lực số và cảm xúc xã hội cho học sinh. Các nội dung lệch chuẩn, bạo lực, miệt thị, bắt nạt trên không gian mạng chưa được kiểm duyệt một cách chặt chẽ đang làm thay đổi thế giới quan của người trẻ.

Để giải quyết triệt để tình trạng bạo lực học đường trên môi trường mạng hiện nay, theo PGS.TS Trần Thành Nam là cần phải thực hiện các giải pháp đa tầng và kết hợp 3 trụ cột. Gồm giáo dục phòng ngừa, tích hợp giáo dục kỹ năng số và cảm xúc xã hội (SEL) vào chương trình học từ tiểu học. Học sinh cần hiểu về “dấu chân số”, trách nhiệm công dân mạng và cách phản ứng có trách nhiệm khi chứng kiến bạo lực mạng.

Thứ hai cần xây dựng quy trình báo cáo rõ ràng, bảo mật và hiệu quả tại trường học. Đào tạo giáo viên về phát hiện và xử lý bạo lực mạng. Hợp tác với nền tảng mạng xã hội để có cơ chế gỡ bỏ nội dung xấu nhanh chóng.

“Chúng ta cũng cần phải cân nhắc giải pháp xác thực danh tính trên không gian mạng, thiết lập đường dây tư vấn hỗ trợ nạn nhân 24/7. Xây dựng nhóm hỗ trợ đồng đẳng (peer support) được đào tạo bài bản. Chương trình phục hồi cho cả nạn nhân lẫn người thực hiện hành vi - vì cả hai đều cần can thiệp tâm lý”, PGS.TS Trần Thành Nam chia sẻ.

Cũng theo PGS.TS Trần Thành Nam, không thể cấm triệt để việc học sinh sử dụng điện thoại, mạng xã hội. “Nhiều quốc gia cũng nghiên cứu các bằng chứng khoa học về hậu quả của việc sử dụng mạng xã hội hay điện thoại, các nghiên cứu chung về digital mental health để khuyến nghị về chính sách. Về cơ bản, việc cấm triệt để là giải pháp phi thực tế và phản tác dụng. Vì công nghệ đã trở thành phần không thể tách rời của đời sống và giáo dục hiện đại. Cấm đoán chỉ khiến học sinh tìm cách lách luật, sử dụng “ngầm” mà không có sự hướng dẫn.

Ngoài ra, cấm đoán sẽ không dạy được kỹ năng tự chủ. Thay vào đó, cần “giáo dục sử dụng lành mạnh” - giúp học sinh phát triển khả năng tự điều tiết. Các biện pháp thực tế hơn được khuyến cáo bao gồm: thiết lập thời gian sử dụng hợp lý (không dùng trước khi ngủ), tạo không gian “nghỉ công nghệ” (tech-free zones), và quan trọng nhất là cha mẹ làm gương về hành vi số lành mạnh.

Tóm lại, giải pháp không phải là cấm, mà là “cùng nhau quản lý” - giữa cha mẹ, nhà trường và học sinh - trên tinh thần đối thoại, hiểu biết và tôn trọng. Bạo lực học đường trên môi trường mạng là vấn đề phức tạp đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Giải pháp cốt lõi không nằm ở việc cấm đoán công nghệ, mà là trang bị cho thế hệ trẻ kỹ năng số an toàn, trí tuệ cảm xúc và ý thức trách nhiệm công dân. Chỉ khi tiếp cận toàn diện, chúng ta mới có thể xây dựng môi trường số lành mạnh cho học sinh Việt Nam”, PGS.TS Trần Thành Nam cho hay.

Còn theo chuyên gia tâm lý Hồng Hương - Thường trực tại Thư viện lưu trú thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam: “Bạo lực học đường trên môi trường mạng rất nguy hiểm. Các em bị cắt ghép hình ảnh, bôi nhọ trên môi trường mạng tức là bị tấn công tập thể. Nhiều người vào comment, chia sẻ khiến người trưởng thành còn không chịu được áp lực huống hồ là các em học sinh. Nên thường nạn nhân rất dễ rơi vào trạng thái phản kháng. Có bạn phản kháng ra bên ngoài như tìm đến nhau để giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực. Có những bạn không đủ mạnh mẽ thì thu mình lại và dần rơi vào những rối loạn cảm xúc, rất dễ đi vào trầm cảm”.

Theo chuyên gia Hồng Hương thì nguyên nhân cốt lõi vẫn là do ảnh hưởng từ điện thoại, mạng xã hội. “Việc sử dụng điện thoại, mạng xã hội làm xao nhãng, làm nhiễu tâm trí trẻ em, khiến các em không thể tập trung học hành. Cần phải có sự phối hợp đồng nhất, từ chính sách của Nhà nước, đến nhà trường và gia đình. Khi Nhà nước có chính sách giải quyết triệt để thì nhà trường, gia đình, bắt buộc phải làm theo”, chuyên gia tâm lý Hồng Hương nhấn mạnh.

Nhưng theo chị Hương, ở Việt Nam rất khó cấm triệt để việc sử dụng điện thoại và mạng xã hội. “Trong môi trường mà các bạn đều dùng điện thoại, nếu gia đình cấm triệt để thì các con sẽ cảm thấy vô cùng lạc lõng. Ở lứa tuổi vị thành niên, các con luôn mong muốn được thể hiện mình nhưng vẫn muốn thuộc về một nhóm nào đó. Ở Việt Nam, dù nhà trường học cấm sử dụng điện thoại trong giờ học, nhưng hết giờ các con lại được trả điện thoại. Bài vở, nhận xét, công việc… thầy cô, nhà trường vẫn giao qua điện thoại nên việc cấm sử dụng điện thoại, mạng xã hội triệt để gần như là rất khó”, chuyên gia tâm lý Hồng Hương cho hay.

Trước mắt để giải quyết vấn đề bạo lực học đường, cốt lõi vẫn là từ gia đình: “Cha mẹ phải giáo dục con mình sự phù hợp. Nếu quá cứng nhắc, nghiêm khắc cấm con sử dụng điện thoại thì con sẽ ngấm ngầm chống đối. Đôi khi chính cha mẹ bận rộn công việc, phó mặc cho con cái vào nhà trường, giáo viên nên khi về nhà không có những giây phút chia sẻ, gắn kết giữa các thành viên để các con có niềm vui, niềm đam mê khác rời xa chiếc điện thoại. Nhiều gia đình lại thấy cần thiết cho con sử dụng điện thoại vì sợ không liên lạc được, sợ con đi học gặp vấn đề, sợ con bị bạo hành… Chính điều đó khiến trẻ em, trẻ vị thành niên lệ thuộc vào điện thoại, vào mạng xã hội nhiều hơn. Và những mâu thuẫn, những vấn đề cũng từ đó nảy sinh trên môi trường mạng”, chuyên gia tâm lý Hồng Hương cho hay.